Міжнародная касмічная станцыя

Міжнародная касмічная станцыя, скарочана МКС (англ.: International Space Station, скароч. ISS) — кіраваная арбітальная станцыя, якая выкарыстоўваецца як шматмэтавы касмічны даследчы комплекс. МКС — сумесны міжнародны праект, у якім удзельнічаюць 15 краін (у алфавітным парадку): Бельгія, Бразілія, Германія, Данія, Іспанія, Італія, Канада, Нідэрланды, Нарвегія, Расія, ЗША, Францыя, Швейцарыя, Швецыя, Японія.

Кіраванне МКС ажыццяўляецца: расійскім сегментам — з Цэнтра кіравання касмічнымі палётамі ў Каралеве, амерыканскім сегментам — з Цэнтра кіравання палётамі ў Х'юстане. Між Цэнтрамі ідзе штодзённы абмен інфармацыяй

МКС 30 мая 2011

Гісторыя стварэння

У 1984 годзе Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган абвясціў аб пачатку работ па стварэнні амерыканскай арбітальнай станцыі. У 1988 праектаваная станцыя была названая «Freedom» («Свабода»). У той час гэта быў сумесны праект ЗША, ЕКА, Канады і Японіі. Планавалася буйнагабарытная кіраваная станцыя, модулі якой будуць дастаўляцца па чарзе на арбіту караблямі «Спэйс шатл». Але да пачатку 1990-х гадоў высветлілася, што кошт распрацоўкі праекта занадта вялікая і толькі міжнародная кааперацыя дазволіць стварыць такую ​​станцыю. СССР, ужо які меў вопыт стварэння і вывядзення на арбіту арбітальных станцый «Салют», а таксама станцыі «Мір», планаваў на пачатку 1990-х стварэнне станцыі «Мір-2», але ў сувязі з эканамічнымі цяжкасцямі праект быў прыпынены.

17 чэрвеня 1992 г. Расія і ЗША заключылі пагадненне аб супрацоўніцтве ў даследаванні космасу. У адпаведнасці з ім Расійскае касмічнае агенцтва (РКА) і НАСА распрацавалі сумесную праграму «Мір - Шатл». Гэтая праграма прадугледжвала палёты амерыканскіх шматразовых караблёў «Спейс Шатл» да расійскай касмічнай станцыі «Мір», уключэнне расійскіх касманаўтаў у экіпажы амерыканскіх шатлаў і амерыканскіх астранаўтаў ў экіпажы караблёў «Саюз» і станцыі «Мір».

У ходзе рэалізацыі праграмы «Мір — Шатл» нарадзілася ідэя аб'яднання нацыянальных праграм стварэння арбітальных станцый.

У сакавіку 1993 года генеральны дырэктар РКА Юрый Капцеўшы і генеральны канструктар НВА «Энергія» Юрый Сямёнаў прапанавалі кіраўніку НАСА Дэніэлу Голдину стварыць Міжнародную касмічную станцыю.

У 1993 годзе ў ЗША многія палітыкі былі супраць будаўніцтва касмічнай арбітальнай станцыі. У чэрвені 1993 года ў Кангрэсе ЗША абмяркоўвалася прапанова аб адмове ад стварэння Міжнароднай касмічнай станцыі. Гэта прапанова не было прынята з перавагай толькі ў адзін голас: 215 галасоў за адмову, 216 галасоў за будаўніцтва станцыі.

2 верасня 1993 г ​​віцэ-прэзідэнт ЗША Альберт Гор і старшыня Савета Міністраў РФ Віктар Чарнамырдзін абвясцілі аб новым праекце «сапраўды міжнароднай касмічнай станцыі». З гэтага моманту афіцыйнай назвай станцыі стала «Міжнародная касмічная станцыя», хоць паралельна выкарыстоўвалася і неафіцыйную — касмічная станцыя «Альфа»

1 лістапада 1993 г ​​РКА і НАСА падпісалі «Дэталёвы план работ па Міжнароднай касмічнай станцыі».

23 чэрвеня 1994 г. Юрый Копцеў і Дэніэл Голдін падпісалі ў Вашынгтоне «Часовае пагадненне па правядзенні работ, якія вядуць да расійскаму партнёрству ў Пастаяннай пілатуемай грамадзянскай касмічнай станцыі», у рамках якога Расея афіцыйна падключылася да работ над МКС.

Лістапад 1994 г. — у Маскве адбыліся першыя кансультацыі расійскага і амерыканскага касмічных агенцтваў, былі заключаны кантракты з фірмамі-удзельніцамі праекта — «Боінг» і РКК «Энергія» ім. С. П. Каралёва.

Сакавік 1995 — у касмічным цэнтры ім. Л. Джонсана ў Х'юстане быў зацверджаны эскізны праект станцыі.

1996 год — зацверджана канфігурацыя станцыі. Яна складаецца з двух сегментаў — расейскага (мадэрнізаваны варыянт «Мір-2») і амерыканскага (з удзелам Канады, Японіі, Італіі, краін — членаў Еўрапейскага касмічнага агенцтва і Бразіліі).

20 лістапада 1998 г. — Расія запусціла першы элемент МКС — функцыянальна-грузавы блок «Зара» (ФГБ).

7 снежня 1998 — шатл «Індэвар» прыстыкаваны да модулю «Заря» амерыканскі модуль «Unity» («юніты», «Node-1»)..

26 ліпеня 2000 г. — да функцыянальна-грузавога блоку «Заря» быў прыстыкаваны службовы модуль (СМ) «Зорка».

2 лістапада 2000 — транспартны пілатуемы карабель (ТПК) «Саюз ТМ-31» даставіў на борт МКС экіпаж першай асноўны экспедыцыі.

7 лютага 2001 года — экіпажам шатла «Атлантыс» падчас місіі STS-98 да модулю «юніты» далучаны амерыканскі навуковы модуль «Десціні».

18 красавіка 2005 года — кіраўнік НАСА Майкл Грыфін на слуханнях сенацкай камісіі па космасе і навуцы заявіў аб неабходнасці часовага скарачэння навуковых даследаванняў на амерыканскім сегменце станцыі. Гэта патрабавалася для вызвалення сродкаў на фарсіраваную распрацоўку і пабудову новага пілатуемага карабля (CEV). Новы пілатуемы карабель быў неабходны для забеспячэння незалежнага доступу ЗША да станцыі, паколькі пасля катастрофы «Калумбіі» 1 лютага 2003 года ЗША часова не мелі такога доступу да станцыі да ліпеня 2005 года, калі аднавіліся палёты шатлаў.

Пасля катастрофы «Калумбіі» было скарочана з трох да двух колькасць членаў доўгачасовых экіпажаў МКС. Гэта было звязана з тым, што забеспячэнне станцыі матэрыяламі, неабходнымі для жыццядзейнасці экіпажа, ажыццяўлялася толькі расейскімі грузавы карабель «Прагрэс».

26 ліпеня 2005 г. палёты шатлаў аднавіліся паспяховым стартам шатла «Дыскаверы». Да канца эксплуатацыі шатлаў планавалася здзейсніць 17 палётаў да 2010 года, падчас гэтых палётаў на МКС было дастаўлена абсталяванне і модулі, неабходныя як для дабудоўкі станцыі, так і для мадэрнізацыі часткі абсталявання, у прыватнасці — канадскага маніпулятара.

Другі палёт шатла пасля катастрофы «Калумбіі» (Шатл «Дыскаверы» STS-121) адбыўся ў ліпені 2006 года. На гэтым шатле на МКС прыбыў нямецкі касманаўт Томас Райтэр, які далучыўся да экіпажу доўгачасовай экспедыцыі МКС-13. Такім чынам, у доўгатэрміновай экспедыцыі на МКС пасля трохгадовага перапынку зноў сталі працаваць тры касманаўта.

9 верасня 2006 човен «Атлантыс» даставіў на МКС два сегмента ферменных канструкцый МКС, дзве панэлі сонечных батарэй, а таксама радыятары сістэмы тэрмарэгулявання амерыканскага сегмента.

23 кастрычніка 2007 г на борце шатла «Дыскаверы» прыбыў модуль «Гармонія». Яго часова прыстыкаваны да модулю «юніты». Пасля перестыковки 14 лістапада 2007 модуль «Гармонія» быў на пастаяннай аснове злучаны з модулем «Десціні». Пабудова асноўнага амерыканскага сегмента МКС завяршылася.

У 2008 годзе станцыя павялічылася на дзве лабараторыі. 11 люты быў прыстыкаваны модуль «Каламбус», створаны па замове Еўрапейскага касмічнага агенцтва, а 14 Сакавіка і 4 чэрвеня былі прыстыкаваны два з трох асноўных адсекаў лабараторнага модуля «Кибо», распрацаванага японскім агенцтвам аэракасмічных даследаванняў — герметычная секцыя «Эксперыментальнага грузавога адсека» (ELM PS) і герметычны адсек (PM).

З 29 мая 2009 года пачаў працу доўгачасовы экіпаж МКС-20 колькасцю шэсць чалавек, дастаўлены ў два прыёму: першыя тры чалавекі прыбылі на «Саюз ТМА-14», затым да іх далучыўся экіпаж «Саюз ТМА-15». У немалой ступені павелічэнне экіпажа адбылося дзякуючы таму, што павялічыліся магчымасці дастаўкі грузаў на станцыю — пачата эксплуатацыя транспартных караблёў ATV Еўрапейскага касмічнага агенцтва (першы запуск адбыўся 9 сакавіка 2008 г., карысны груз — 7,7 тон, 1 палёт у год). Акрамя таго, у 2009 годзе пачаў палёты да станцыі японскі аўтаматычны грузавы карабель H-II Transport Vehicle (карысны груз — 6 тон).

12 лістапада 2009 г да станцыі прыстыкаваны малы даследчы модуль Мім-2, незадоўга да запуску які атрымаў назву «Пошук». Гэта чацвёрты модуль расійскага сегмента станцыі, распрацаваны на базе Стыкоўныя вузла «Пірс». Магчымасці модуля дазваляюць вырабляць на ім некаторыя навуковыя эксперыменты, а таксама адначасова выконваць функцыю прычала для расейскіх караблёў.

18 мая 2010 года паспяхова прыстыкаваны да МКС расійскі малы даследчы модуль «Рассвет» (мім-1). Аперацыя па прыстыкоўка «Рассвета» да расійскага функцыянальна-грузавому блоку «Заря» была ажыццёўлена маніпулятарам амерыканскага касмічнага чоўна «Атлантыс», а затым маніпулятарам МКС.

У лютым 2010 года Шматбаковы савет па кіраванні Міжнароднай касмічнай станцыяй пацвердзіў, што не існуе ніякіх вядомых на гэтым этапе тэхнічных абмежаванняў на працяг эксплуатацыі МКС пасля 2015 года, а Адміністрацыя ЗША прадугледзела далейшае выкарыстанне МКС па меншай меры да 2020 года.

У 2011 годзе былі завершаны палёты шматразовых караблёў тыпу «Касмічны човен». Пасля гэтага, ЗША засталіся без уласных пілатуемых караблёў, і не маюць незалежнага доступу на МКС.

22 мая 2012 года з касмадрома на мысе Канаверал запушчана ракета-носьбіт «Falcon 9» з прыватным касмічным грузавым караблём «Цмок» першы ў гісторыі выпрабавальны палёт да Міжнароднай касмічнай станцыі прыватнага касмічнага карабля.

25 мая 2012 года КК «Цмок» стаў першым апаратам камерцыйнага прызначэння, састыкаваць з МКС.

Запланаваныя падзеі

У планах істотная мадэрнізацыя расійскіх касмічных караблёў «Саюз» і «Прагрэс» у 2012—2013 гадах.

У 2013 годзе запланаваны запуск амерыканскага камерцыйнага карабля «Сигнус» для дастаўкі грузаў на МКС.

У канцы 2013 года да МКС плануецца прыстыкаваны расійскі 25-тонны шматфункцыянальны лабараторны модуль (МЛМ) «Навука». Ён стане на месца модуля «Пірс», які будзе адстыкаваўся і затоплены. Акрамя іншага, новы расійскі модуль цалкам возьме на сябе функцыі «Пірса».

«НЭМ-1» (навукова-энергетычны модуль) — першы модуль, дастаўка плануецца ў 2014-м годзе;

«НЭМ-2» (навукова-энергетычны модуль) — другі модуль, дастаўка плануецца ў 2015-м годзе.

ВМ (вузлавой модуль) для расійскага сегмента — з дадатковымі стыковачнымі вузламі. Дастаўка плануецца ў 2014-м годзе.

ISS Aug2005.jpg ISS after STS-115 in September 2006.jpg ISS after STS-118 in August 2007.jpg ISS after STS-124 06 2008.jpg STS-133 International Space Station after undocking 5.jpg
МКС, жнівень 2005 года)
МКС, верасень 2006 года)
МКС, жнівень 2007 года)
МКС, чэврень 2008 года]
МКС, сакавік 2011 года]

Будынак станцыі

Электразабеспячэнне станцыі

Адзінай крыніцай электрычнай энергіі для МКС з'яўляецца Сонца, святло якога сонечныя батарэі станцыі пераўтвораць у электраэнергію.

МКС у 2001 годзе. Бачныя сонечныя батарэі модуляў «Зара» і «Зорка», а таксама канструкцыя P6 з амерыканскімі сонечнымі батарэямі.

У расійскім сегменце МКС выкарыстоўваецца пастаяннае напружанне 28 вольт, аналагічнае ужывальнаму на касмічных караблях «Спейс Шатл» і «Саюз». Электраэнергія выпрацоўваецца непасрэдна сонечнымі батарэямі модуляў «Зара» і «Зорка», а таксама можа перадавацца ад амерыканскага сегмента ў расійскі праз пераўтваральнік напругі ARCU (American-to-Russian converter unit) і ў зваротным кірунку праз пераўтваральнік напругі RACU (Russian-to-American converter unit).

Першапачаткова планавалася, што станцыя будзе забяспечвацца электраэнергіяй з дапамогай расійскага модуля Навукова-энергетычнай платформы (НЭП). Аднак пасля катастрофы шатла «Калумбія» праграма зборкі станцыі і графік палётаў шатлаў былі перагледжаны. Сярод іншага, адмовіліся таксама ад дастаўкі і ўстаноўкі НЭП, таму ў дадзены момант большая частка электраэнергіі выпрацоўваецца сонечнымі батарэямі амерыканскага сектара.

У амерыканскім сегменце сонечныя батарэі арганізаваны наступным чынам: дзве гнуткія складаныя панэлі сонечных батарэй ўтвараюць так званае крыло сонечнай батарэі (Solar Array Wing, SAW), усяго на ферменных канструкцыях станцыі размешчана чатыры пары такіх крылаў. Кожнае крыло мае даўжыню 35 м і шырыню 11,6 м, а яго карысная плошча складае 298 м ², пры гэтым якая выпрацоўваецца ім сумарная магутнасць можа дасягаць 32,8 кВт. Сонечныя батарэі генеруюць першаснае пастаяннае напружанне ад 115 да 173 Вольт, якое затым, з дапамогай блокаў DDCU (па-ангельску Direct Current to Direct Current Converter Unit), трансфармуецца ў другаснае стабілізаваць пастаяннае напружанне велічынёй 124 Вольта. Гэта стабілізаваць напружанне непасрэдна выкарыстоўваецца для харчавання электраабсталявання амерыканскага сегмента станцыі.

Станцыя здзяйсняе адзін абарот вакол Зямлі за 90 хвілін і прыкладна палову гэтага часу яна праводзіць у цені Зямлі, дзе сонечныя батарэі не працуюць. Тады яе электразабеспячэнне адбываецца ад буферных нікель-вадародных акумулятарных батарэй, якія подзаряжается, калі МКС зноў выходзіць на сонечнае святло. Тэрмін службы акумулятараў 6,5 гадоў, чакаецца, што за час жыцця станцыі іх будуць неаднаразова замяняць. Першая замена акумулятарных батарэй была ажыццёўлена на сегменце Р6 падчас выхаду астранаўтаў ў адкрыты космас у ходзе палёту шатла «Індэвар» STS-127 у ліпені 2009 года.

Пры нармальных умовах сонечныя батарэі амерыканскага сектара адсочваюць Сонца, каб павялічыць да максімуму выпрацоўку энергіі. Сонечныя батарэі наводзяцца на Сонца з дапамогай прывадаў «Альфа» і «Бэта». На станцыі ўстаноўлена два прывада «Альфа», якія паварочваюць вакол падоўжнай восі ферменных канструкцый адразу некалькі секцый з размешчанымі на іх сонечнымі батарэямі: першы прывад паварочвае секцыі ад P4 да P6, другі — ад S4 да S6. Кожнаму крыле сонечнай батарэі адпавядае свой прывад «Бэта», які забяспечвае кручэнне крыла адносна яго падоўжнай восі.

Калі МКС знаходзіцца ў ценю Зямлі, сонечныя батарэі перакладаюцца ў рэжым Night Glider mode (па-ангельску) («Рэжым начнога планавання»), пры гэтым яны паварочваюцца краем па кірунку руху, каб паменшыць супраціў атмасферы, якая прысутнічае на вышыні палёту станцыі [50] .

Сродкі сувязі

Перадача тэлеметрыі і абмен навуковымі дадзенымі паміж станцыяй і цэнтрам кіравання палётам ажыццяўляецца з дапамогай радыёсувязі. Акрамя таго, сродкі радыёсувязі выкарыстоўваюцца падчас аперацый па збліжэнні і стыкоўцы, іх ужываюць для аўдыё-і відэасувязі паміж членамі экіпажа і з якія знаходзяцца на Зямлі спецыялістамі па кіраванні палётам, а таксама роднымі і блізкімі касманаўтаў. Такім чынам, МКС абсталявана ўнутранымі і знешнімі шматмэтавымі камунікацыйнымі сістэмамі.

Расійскі сегмент МКС падтрымлівае сувязь з Зямлёй напрамую з дапамогай радиоантенны «Ліра», усталяванай на модулі «Зорка». «Ліра» дае магчымасць выкарыстоўваць спадарожнікавую сістэму рэтрансляцыі дадзеных «Прамень». Гэтую сістэму выкарыстоўвалі для паведамленні са станцыяй «Мір», але ў 1990-х гадах яна прыйшла ў заняпад і ў цяперашні час не ўжываецца. Для аднаўлення працаздольнасці сістэмы ў 2012 годзе быў запушчаны «Прамень-5А». На пачатак 2013 запланавана ўстаноўка на расійскі сегмент станцыі спецыялізаванай абаненцкай апаратуры пасля чаго ён стане адным з асноўных абанентаў спадарожніка «Прамень-5А». Таксама чакаюцца запускі яшчэ 3 спадарожнікаў «Прамень-5Б», «Прамень-5В» і «Прамень-4».

Іншая расійская сістэма сувязі, «Усход-М», забяспечвае тэлефонную сувязь паміж модулямі «Зорка», «Зара», «Пірс», «Пошук» і амерыканскім сегментам, а таксама УКХ-радыёсувязь з наземнымі цэнтрамі кіравання, выкарыстоўваючы для гэтага знешнія антэны модуля «Зорка».

У амерыканскім сегменце для сувязі ў S-дыяпазоне (перадача гуку) і Ku-дыяпазоне (перадача гуку, відэа, дадзеных) ужываюцца дзве асобныя сістэмы, размешчаныя на ферменной канструкцыі Z1. Радыёсігналы ад гэтых сістэм перадаюцца на амерыканскія геастацыянарнай спадарожнікі TDRSS, што дазваляе падтрымліваць практычна бесперапынны кантакт з цэнтрам кіравання палётамі ў Х'юстане. Дадзеныя з Канадарм2, еўрапейскага модуля «Каламбус» і японскага «Кибо» перанакіроўваюцца праз гэтыя дзве сістэмы сувязі, аднак амерыканскую сістэму перадачы дадзеных TDRSS з часам дапоўняць еўрапейская спадарожнікавая сістэма (EDRS) і аналагічная японская. Сувязь паміж модулямі ажыццяўляецца па ўнутранай лічбавы бесправадной сеткі.

Падчас выхадаў у адкрыты космас касманаўты выкарыстоўваюць УКХ-перадатчык дэцыметровага дыяпазону. УКХ-радыёсувяззю таксама карыстаюцца падчас стыкоўкі або разстыкоўкі касмічныя апараты «Саюз», «Прагрэс», HTV, ATV і «Спэйс шатл» (праўда шатлы ўжываюць таксама перадатчыкі S-і Ku-дыяпазонаў з дапамогай TDRSS). З яе дапамогай гэтыя касмічныя караблі атрымліваюць каманды ад цэнтра кіравання палётамі або ад членаў экіпажа МКС. Аўтаматычныя касмічныя апараты абсталяваны ўласнымі сродкамі сувязі. Так, караблі ATV выкарыстоўваюць падчас збліжэння і стыкоўкі спецыялізаваную сістэму Proximity Communication Equipment (PCE), абсталяванне якой размяшчаецца на ATV і на модулі «Зорка». Сувязь ажыццяўляецца праз два цалкам незалежных радыёканала S-дыяпазону. PCE пачынае функцыянаваць, пачынаючы з адносных далёкасцяў каля 30 кіламетраў, і адключаецца пасля стыкоўкі ATV да МКС і пераходу на ўзаемадзеянне па бартавы шыне MIL-STD-1553. Для дакладнага вызначэння адноснага становішча ATV і МКС выкарыстоўваецца сістэма лазерных далямераў, устаноўленых на ATV, якая робіць магчымай дакладную стыкоўку са станцыяй.

Станцыя абсталявана прыкладна сотняй партатыўных кампутараў ThinkPad ад IBM і Lenovo, мадэляў A31 і T61P. Гэта звычайныя серыйныя кампутары, якія аднак былі дапрацаваныя для ўжывання ва ўмовах МКС, у прыватнасці, у іх пераробленыя раздымы, сістэма астуджэння, улічана якое выкарыстоўваецца на станцыі напружанне 28 Вольт, а таксама выкананы патрабаванні бяспекі для працы ў бязважкасці. Са студзеня 2010 года на станцыі для амерыканскага сегмента арганізаваны прамы доступ у Інтэрнэт. Кампутары на борце МКС злучаныя з дапамогай Wi-Fi ў бесправадную сетку і звязаныя з Зямлёй з хуткасцю 3 Мбіт / c на выгрузку і 10 Мбіт / с на запампоўку, што параўнальна з хатнім ADSL-падключэннем.

Санвузел для касманаўтаў

Унітаз на АС прызначаны як для мужчын, так і для жанчын — выглядае сапраўды гэтак жа, як на Зямлі, але мае шэраг канструктыўных асаблівасцяў. Унітаз забяспечаны фіксатарамі для ног і трымальнікамі для сцёгнаў, у яго уманціраваны магутныя паветраныя помпы. Касманаўт прышпільвацца спецыяльным спружынным мацаваннем да сядзення ўнітаза, затым ўключае магутны вентылятар і адкрывае ўсмоктваецца адтуліну, куды паветраны струмень выносіць усё адкіды.

На МКС паветра з туалетаў перад трапленнем у жылыя памяшканні абавязкова фільтруецца для ачысткі ад бактэрый і паху.

Навуковыя даследаванні

Эксперыментальныя ўзоры, якія экспанаваліся ў адкрытым космасе. 13 жніўня 2007 г.

Адной з асноўных мэт пры стварэнні МКС з'яўлялася магчымасць правядзення на станцыі эксперыментаў, якія патрабуюць наяўнасці унікальных умоў касмічнага палёту: мікрагравітацыі, вакууму, касмічных выпраменьванняў, а не аслабленых зямной атмасферай. Галоўныя галіне даследаванняў ўключаюць у сябе біялогію (у тым ліку біямедыцынскія даследаванні і біятэхналогію), фізіку (уключаючы фізіку вадкасцяў, матэрыялазнаўства і квантавую фізіку), астраномію, касмалогію і метэаралогію. Даследаванні праводзяцца з дапамогай навуковага абсталявання ў асноўным размешчанага ў спецыялізаваных навуковых модулях-лабараторыях, частка абсталявання для эксперыментаў, якія патрабуюць вакууму, замацаваная звонку станцыі, па-за яе гермааб'ёма.

Навуковыя модулі МКС

На бягучы момант (студзень 2012 года) у складзе станцыі знаходзяцца тры спецыяльных навуковых модуля — амерыканская лабараторыя «Дестини», запушчаная ў лютым 2001 года, еўрапейскі даследчы модуль «Каламбус», дастаўлены на станцыю ў лютым 2008 года, і японскі даследчы модуль "Кибо ". У еўрапейскім даследчым модулі абсталяваны 10 стоек, у якіх ўстанаўліваюцца прыборы для даследаванняў у розных раздзелах навукі. Некаторыя стойкі спэцыялізаваўся і абсталяваны для даследаванняў у галіне біялогіі, біямедыцыны і фізікі вадкасцяў. Астатнія стойкі — універсальныя, у іх абсталяванне можа мяняцца ў залежнасці ад праводзяцца эксперыментаў.

Японскі даследчы модуль «Кибо» складаецца з некалькіх частак, якія паслядоўна дастаўляліся і мантаваліся на арбіце. Першы адсек модуля «Кибо» — герметычны эксперыментальна-транспартны адсек (па-ангельску JEM Experiment Logistics Module — Pressurized Section) быў дастаўлены на станцыю ў сакавіку 2008 года, падчас палёту шатла «Індэвар» STS-123. Апошняя частка модуля «Кибо» была далучана да станцыі ў ліпені 2009 года, калі шатл даставіў на МКС негерметичный эксперыментальна-транспартны адсек (па-ангельску Experiment Logistics Module, Unpressurized Section).

Расея мае на арбітальнай станцыі два «Малых даследчых модуля» (мім) — «Пошук» і «Рассвет». Таксама плануецца даставіць на арбіту шматфункцыянальны лабараторны модуль «Навука» (МЛМ). Паўнавартаснымі навуковымі магчымасцямі будзе валодаць толькі апошні, колькасць навуковай апаратуры, размешчанай на двух мім, мінімальна.

Сумесныя эксперыменты

Міжнародная прырода праекта МКС спрыяе правядзенню сумесных навуковых эксперыментаў. Найбольш шырока падобнае супрацоўніцтва развіваюць еўрапейскія і расійскія навуковыя ўстановы пад эгідай ЕКА і Федэральнага касмічнага агенцтва Расіі. Вядомымі прыкладамі такога супрацоўніцтва сталі эксперымент «Плазменны крышталь», прысвечаны фізіцы пылавы плазмы, і які праводзіцца Інстытутам пазаземнай фізікі Таварыства Макса Планка, Інстытутам высокіх тэмператур і Інстытутам праблем хімічнай фізікі РАН, а таксама шэрагам іншых навуковых устаноў Расіі і Германіі, медыка-біялагічны эксперымент «Матрошка-Р», у якім для вызначэння паглынутай дозы іанізуючых выпраменьванняў выкарыстоўваюцца манекены — эквіваленты біялагічных аб'ектаў, створаныя ў Інстытуце медыка-біялагічных праблем РАН і Кёльнскім інстытуце касмічнай медыцыны.

Расійскі бок таксама з'яўляецца падрадчыкам пры правядзенні кантрактных эксперыментаў ЕКА і Японскага агенцтва аэракасмічных даследаванняў. Напрыклад, расійскія касманаўты праводзілі выпрабаванні робататэхнічных эксперыментальнай сістэмы ROKVISS (па-ангельску Robotic Components Verification on ISS — выпрабаванні робататэхнічных кампанентаў на МКС), распрацаванай у Інстытуце робататэхнікі і механотроники, размешчаным у Веслинге, непадалёк ад Мюнхена, Германія.

Расійскія даследаванні

У 1995 годзе быў аб'яўлены конкурс сярод расійскіх навуковых і адукацыйных устаноў, прамысловых арганізацый на правядзенне навуковых даследаванняў на расійскім сегменце МКС. Па адзінаццаці асноўных напрамках даследаванняў было атрымана 406 заявак ад васьмідзесяці арганізацый. Пасля ацэнкі спецыялістамі РКК «Энергія» тэхнічнай реалізуемасць гэтых заявак, у 1999 годзе была прынята «Доўгатэрміновая праграма навукова-прыкладных даследаванняў і эксперыментаў, якія плануюцца на расійскім сегменце МКС». Праграму зацвердзілі прэзідэнт РАН Юры Восіпаў і генеральны дырэктар Расійскага авіяцыйна-касмічнага агенцтва (цяпер ФКА) Ю. Н. Копцеў. Першыя даследаванні на расійскім сегменце МКС былі пачаты першай пілатуемай экспедыцыяй ў 2000 годзе. Паводле першапачатковага праекту МКС, меркавалася вывядзенне двух буйных расійскіх даследчых модуляў (ДМ). Электраэнергію, неабходную для правядзення навуковых эксперыментаў, павінна была прадастаўляць Навукова-энергетычная платформа (НЭП). Аднак з-за недафінансавання і затрымак пры будаўніцтве МКС ўсе гэтыя планы былі адмененыя на карысць пабудовы адзінага навуковага модуля, не патрабавала вялікіх выдаткаў і дадатковай арбітальнай інфраструктуры. Значная частка даследаванняў, якія праводзяцца Расіяй на МКС, з'яўляецца кантрактнай або сумеснай з замежнымі партнёрамі.

Параўнанне паміж гарэннем свечкі на зямлі (злева) і ва ўмовах мікрагравітацыі на МКС (справа)

Даследаванні на амерыканскім сегменце

ЗША праводзяць шырокую праграму даследаванняў на МКС. Многія з гэтых эксперыментаў з'яўляюцца працягам даследаванняў, якія праводзяцца яшчэ ў палётах шатлаў з модулямі «Спейслаб» і ў сумеснай з Расіяй праграме «Свет — Шатл». У якасці прыкладу можна прывесці вывучэнне патагеннасці аднаго з узбуджальнікаў герпесу, віруса Эпштейна — Барр. Па дадзеных статыстыкі, 90 % дарослага насельніцтва ЗША з'яўляюцца носьбітамі латэнтнай формы гэтага віруса. Ва ўмовах касмічнага палёту адбываецца паслабленне працы імуннай сістэмы, вірус можа актывізавацца і стаць прычынай захворвання члена экіпажа. Эксперыменты па вывучэнні віруса былі пачаты ў палёце шатла STS-108.

Еўрапейскія даследаванні

На еўрапейскім навуковым модулі «Каламбус» прадугледжана 10 уніфікаваных стоек для размяшчэння карыснай нагрузкі (ISPR), праўда, частка з іх, па дамове, будзе выкарыстоўвацца ў эксперыментах НАСА. Для патрэб ЕКА ў стойках ўстаноўлена наступнае навуковае абсталяванне: лабараторыя Biolab для правядзення біялагічных эксперыментаў, лабараторыя Fluid Science Laboratory для даследаванняў у галіне фізікі вадкасці, ўстаноўка для эксперыментаў па фізіялогіі European Physiology Modules, а таксама універсальная стойка European Drawer Rack, якая змяшчае абсталяванне для правядзення доследаў па крышталізацыі бялкоў (PCDF).

Падчас STS-122 былі ўсталяваныя і знешнія эксперыментальныя ўстаноўкі для модуля «Каламбус»: выносная платформа для тэхналагічных эксперыментаў EuTEF і сонечная абсерваторыя SOLAR. Плануецца дадаць знешнюю лабараторыю па праверцы АМАіК і тэорыі струн Atomic Clock Ensemble in Space.

Сонечная абсерваторыя, усталяваная на модулі «Каламбус»

Японскія даследаванні

У праграму даследаванняў, якія праводзяцца на модулі «Кібо», уваходзіць вывучэнне працэсаў глабальнага пацяплення на Зямлі, азонавага слоя і апустыньвання паверхні, правядзенне астранамічных даследаванняў у рэнтгенаўскім дыяпазоне.

Запланаваны эксперыменты па стварэнні буйных і ідэнтычных бялковых крышталяў, якія закліканы дапамагчы зразумець механізмы хвароб і распрацаваць новыя метады лячэння. Акрамя гэтага, будзе вывучацца дзеянне микрогравитации і радыяцыі на расліны, жывёл і людзей, а таксама будуць праводзіцца досведы па робататэхніцы, у галіне камунікацый і энергетыкі.

У красавіку 2009 года японскі астранаўт Коіты Ваката на МКС правёў серыю эксперыментаў, якія былі адабраны з ліку прапанаваных простымі грамадзянамі. Астранаўт паспрабаваў «паплаваць» у бязважкасці, выкарыстоўваючы розныя стылі, уключаючы кроль і батэрфляй. Аднак ні адзін з іх не дазволіў астранаўты нават зрушыць з месца. Астранаўт заўважыў пры гэтым, што выправіць сітуацыю «не змогуць нават вялікія аркушы паперы, калі іх узяць у рукі і выкарыстоўваць як ласты». Акрамя таго, астранаўт хацеў пожонглировать футбольным мячом, але і гэтая спроба аказалася няўдалай. Між тым, японцу ўдалося паслаць мяч ударам таму над галавой. Скончыўшы гэтыя складаныя ва ўмовах бязважкасці практыкаванні, японскі астранаўт паспрабаваў адціскацца ад падлогі і зрабіць кручэння на месцы.

Пытанні бяспекі

Касмічнае смецце

Адтуліна ў панэлі радыятара шатла Індэвар STS-118, якое ўтварылася ў выніку сутыкнення з касмічным смеццем

Паколькі МКС рухаецца па параўнальна невысокай арбіце, існуе пэўная верагоднасць сутыкнення станцыі або касманаўтаў, якія выходзяць у адкрыты космас, з так званым касмічным смеццем. Да такіх могуць быць аднесеныя як буйныя аб'екты накшталт ракетных прыступак або якія выбылі з ладу спадарожнікаў, так і дробныя накшталт дзындры ад цвёрдапаліўных ракетных рухавікоў, холадагентаў з рэактарных установак спадарожнікаў серыі УС-А, іншых рэчываў і аб'ектаў. Акрамя таго, дадатковую пагрозу ўтойваюць у сабе прыродныя аб'екты накшталт мікраметэарытаў. Улічваючы касмічныя хуткасці на арбіце, нават малыя аб'екты здольныя нанесцi сур'ёзныя страты станцыі, а ў выпадку магчымага траплення ў скафандр касманаўта мікраметэарыты могуць прабіць ашалёўку і выклікаць разгерметызацыю.

Каб пазбегнуць падобных сутыкненняў, з Зямлі вядзецца выдаленае назіранне за рухам элементаў касмічнага смецця. Калі на пэўным адлегласці ад МКС з'яўляецца такая пагроза, экіпаж станцыі атрымлівае адпаведнае папярэджанне. У касманаўтаў будзе дастаткова часу для актывацыі сістэмы DAM (па-ангельску Debris Avoidance Manoeuvre), якая ўяўляе сабой групу рухальных установак з расійскага сегмента станцыі. Уключаныя рухавікі здольныя вывесці станцыю на больш высокую арбіту і такім чынам пазбегнуць сутыкнення. У выпадку позняга выяўлення небяспекі экіпаж эвакуіруецца з МКС на касмічныя караблі «Саюз». Частковая эвакуацыя адбывалася на МКС: 6 красавіка 2003, 13 сакавіка 2009 г., 29 чэрвеня 2011 і 24 сакавіка 2012.

Радыяцыя

У адсутнасць масіўнага атмасфернага пласта, які акружае людзей на Зямлі, касманаўты на МКС падвяргаюцца больш інтэнсіўнаму апрамяненню пастаяннымі патокамі касмічных прамянёў. У дзень члены экіпажа атрымліваюць дозу радыяцыі ў памеры каля 1 мілізівэрта, што прыкладна раўназначна апрамяненню чалавека на Зямлі за год. Гэта прыводзіць да падвышанага рызыцы развіцця злаякасных пухлін у касманаўтаў, а таксама паслаблення імуннай сістэмы. Слабы імунітэт касманаўтаў можа спрыяць распаўсюджванню інфекцыйных захворванняў сярод членаў экіпажа, асабліва ў замкнёнай прасторы станцыі. Нягледзячы на прынятыя спробы па паляпшэнню механізмаў радыяцыйнай абароны, узровень пранікнення радыяцыі змяніўся нязначна ў параўнанні з паказчыкамі папярэдніх даследаванняў, якія праводзіліся, напрыклад, на станцыі «Мір».

Юрыдычны бок

Прававыя ўзроўні

Прававая структура, якая рэгулюе юрыдычныя аспекты касмічнай станцыі, з'яўляецца разнапланавай і складаецца з чатырох узроўняў:

  • Першым узроўнем, якое ўстанаўлівае правы і абавязкі бакоў, з'яўляецца «Міжурадавае пагадненне аб касмічнай станцыі» (па-ангельску Space Station Intergovernmental Agreement — IGA), падпісанае 29 студзеня 1998 года пятнаццаццю урадамі, якія ўдзельнічаюць у праекце краін — Канадай, Расеяй, ЗША, Японіяй, і адзінаццаццю дзяржавамі — членамі Еўрапейскага касмічнага агенцтва (Бельгіяй, Вялікабрытаніяй, Германіяй, Даніяй, Іспаніяй, Італіяй, Нідэрланды, Нарвегія, Францыяй, Швейцарыяй і Швецыяй). У артыкуле № 1 гэтага дакумента адлюстраваны асноўныя прынцыпы праекта:

Гэта пагадненне — доўгатэрміновая міжнародная структура на аснове шчырага партнёрства, для ўсебаковага праектавання, стварэння, развіцця і доўгачасовага выкарыстання заселенай грамадзянскай касмічнай станцыі ў мірных мэтах, у адпаведнасці з міжнародным правам. Пры напісанні гэтага пагаднення за аснову быў узяты «Дамова аб космасе» ад 1967, ратыфікаваны 98 краінамі, які запазычаў традыцыі міжнароднага марскога і паветранага права.

  • Першы ўзровень партнёрства пакладзены ў аснову другога ўзроўню, які называецца «мемарандум аб узаемаразуменні» (па-ангельску Memoranda of Understanding — MOUs). Гэтыя мемарандумы ўяўляюць сабой пагаднення паміж НАСА і чатырма нацыянальнымі касмічнымі агенцтвамі: ФКА, ЕКА, ККА і JAXA. Мемарандумы выкарыстоўваюцца для больш падрабязнага апісання роляў і абавязкаў партнёраў. Прычым, паколькі НАСА з'яўляецца прызначаным кіраўнікам МКС, наўпрост паміж гэтымі арганізацыямі асобных пагадненняў няма, толькі з НАСА.
  • Да трэцяга ўзроўню адносяцца бартэрныя пагаднення або дамоўленасці аб правах і абавязках бакоў — напрыклад, камерцыйнае пагадненне 2005 года паміж НАСА і Раскосмасам, ва ўмовы якога ўваходзілі адно гарантаванае месца для амерыканскага астранаўта ў складзе экіпажаў караблёў «Саюз» і частка карыснага аб'ёму для амерыканскіх грузаў на беспілотных «Прагрэсах»
  • Чацвёрты прававой ўзровень дапаўняе другі («мемарандум») і ўводзіць у дзеянне асобныя палажэнні з яго. Прыкладам яго з'яўляецца «Кодэкс паводзінаў на МКС», які быў распрацаваны ў мэтах выканання пункта 2 артыкула 11 Мемарандума аб узаемаразуменні — прававыя аспекты забеспячэння субардынацыі, дысцыпліны, фізічнай і інфармацыйнай бяспекі, і іншыя правілы паводзінаў для членаў экіпажа.

Структура уласнасці

Структура ўласнасці праекта не прадугледжвае для яе членаў выразна устаноўленага працэнта на выкарыстанне касмічнай станцыі ў цэлым. Згодна з артыкулам № 5 (IGA), юрысдыкцыя кожнага з партнёраў распаўсюджваецца толькі на той кампанент станцыі, які за ім зарэгістраваны, а парушэнні прававых нормаў персаналам, усярэдзіне або па-за станцыі, падлягаюць разбору згодна з законам той краіны, грамадзянамі якой тыя з'яўляюцца.

Інтэр'ер модуля «Зара»

Пагаднення аб выкарыстанні рэсурсаў МКС больш складаныя. Расійскія модулі «Зорка», «Пірс», «Пошук» і «Рассвет» вырабленыя і належаць Расеі, якая захоўвае права на іх выкарыстанне. Запланаваны модуль «Навука» таксама будзе выраблены ў Расіі і будзе ўключаны ў расійскі сегмент станцыі. Модуль «Заря» быў пабудаваны і дастаўлены на арбіту расійскім бокам, але зроблена гэта было на сродкі ЗША, таму уласнікам дадзенага модуля на сённяшні дзень афіцыйна з'яўляецца НАСА. Для выкарыстання расійскіх модуляў і іншых кампанентаў станцыі краіны-партнёры выкарыстоўваюць дадатковыя двухбаковыя пагадненні (вышэйзгаданыя трэці і чацвёрты прававыя ўзроўні).

Астатняя частка станцыі (модулі ЗША, еўрапейскія і японскія модулі, ферменные канструкцыі, панэлі сонечных батарэй і два робата-маніпулятара) па ўзгадненні бакоў выкарыстоўваюцца наступным чынам (у% ад агульнага часу выкарыстання):

  1. «Каламбус» — 51 % для ЕКА, 49 % для НАСА
  2. «Кіба» — 51 % для JAXA, 49 % для НАСА
  3. «Десціні» — 100 % для НАСА

Прававыя кур'ёзы

Да палёту першага касмічнага турыста не існавала нарматыўнай базы, якая рэгулюе палёты ў космас прыватных асоб. Але пасля палёту Дэніса Ціта краіны-ўдзельніцы праекта распрацавалі «Прынцыпы», якія вызначылі такое паняцце, як «Касмічны турыст», і ўсе неабходныя пытанні для яго ўдзелу ў экспедыцыі наведвання. У прыватнасці, такі палёт магчымы толькі пры наяўнасці спецыфічных медыцынскіх паказчыкаў, псіхалагічнай прыдатнасці, моўнай падрыхтоўкі, і, вядома, буйнога грашовага ўзносу.

У той жа сітуацыі апынуліся і ўдзельнікі першага касмічнага вяселля ў 2003 годзе, бо падобная працэдура таксама не рэгуляваць ніякімі законамі.

У 2000 годзе рэспубліканскае большасць у Кангрэсе ЗША прыняло заканадаўчы акт аб нераспаўсюджванні ракетных і ядзерных тэхналогій у Іране, згодна з якім, у прыватнасці, ЗША не маглі набываць у Расіі абсталяванне і караблі, неабходныя для будаўніцтва МКС. Аднак пасля катастрофы «Калумбіі», калі лёс праекта залежала ад расейскіх «Саюзаў» і «прагрэсу», 26 кастрычніка 2005 кангрэс быў вымушаны прыняць папраўкі ў гэты законапраект, якія здымаюць усе абмежаванні для «любых пратаколаў, пагадненняў, мемарандумаў аб узаемаразуменні або кантрактаў» да 1 студзеня 2012 г.

Выдаткі

Выдаткі на будаўніцтва і эксплуатацыю МКС апынуліся значна больш, чым гэта першапачаткова планавалася. У 2005 годзе, паводле ацэнкі ЕКА, з пачатку прац над праектам МКС з канца 1980-х гадоў да яго меркаванага тады заканчэння ў 2010 годзе было б выдаткавана каля 100 мільярдаў еўра (157.000.000.000 даляраў або 65,3 мільярда фунтаў стэрлінгаў). Аднак на сённяшні дзень канчатак эксплуатацыі станцыі плануецца ў 2020 годзе, і сумарныя выдаткі ўсіх краін ацэньваюцца ў вялікую суму.

Вырабіць дакладную ацэнку кошту МКС вельмі няпроста. Да прыкладу, незразумела, як павінен разлічвацца узнос Расіі, так як Раскосмас выкарыстоўвае значна больш нізкія даляравыя расцэнкі, чым іншыя партнёры.

Крытыка

За ўсю гісторыю касманаўтыкі, МКС — самы дарагі і, бадай, самы крытыкуемай касмічны праект. Крытыку можна лічыць канструктыўнай або недальнабачнай, можна з ёй згаджацца ці аспрэчваць яе, але адно застаецца нязменным: станцыя існуе, сваім існаваннем яна даказвае магчымасць міжнароднага супрацоўніцтва ў космасе і павялічвае вопыт чалавецтва ў касмічных палётах, выдаткоўваючы на гэта велізарныя фінансавыя рэсурсы.

Крытыка у ЗША

Крытыка амерыканскага боку ў асноўным накіравана на кошт праекта, якая ўжо перавышае 100 мільярдаў даляраў. Гэтыя грошы, на думку крытыкаў, можна было б з большай карысцю выдаткаваць на аўтаматычныя (беспілотныя) палёты для даследавання блізкага космасу або на навуковыя праекты, якія праводзяцца на Зямлі. У адказ на некаторыя з гэтых крытычных заўваг абаронцы пілатуемых касмічных палётаў кажуць, што крытыка праекта МКС з'яўляецца блізарукай і што аддача ад пілатуемай касманаўтыкі і даследаванняў у космасе ў матэрыяльным плане выяўляецца мільярдамі даляраў. Джером Шни (па-ангельску: Jerome Schnee) ацаніў ўскосную эканамічны складнік ад дадатковых даходаў, звязаных з даследаваннем космасу, як у шмат разоў перавышае пачатковыя дзяржаўныя інвестыцыі.

Аднак у заяве Федэрацыі амерыканскіх навукоўцаў сцвярджаецца, што норма прыбытку НАСА ад дадатковых даходаў фактычна вельмі нізкая, за выключэннем распрацовак у аэранаўтыцы, якія паляпшаюць продажу самалётаў.

Крытыкі таксама кажуць, што НАСА часта прылічае да сваіх дасягненняў распрацоўкі іншых кампаній, ідэі і распрацоўкі якіх, магчыма, былі выкарыстаныя НАСА, але мелі іншыя перадумовы, незалежныя ад касманаўтыкі. Сапраўды ж карыснымі і прыносяць даход, на думку крытыкаў, з'яўляюцца беспілотныя навігацыйныя, метэаралагічныя і ваенныя спадарожнікі. НАСА шырока асвятляе дадатковыя даходы ад будаўніцтва МКС і ад работ, выкананых на ёй, тады як афіцыйны спіс выдаткаў НАСА нашмат больш кароткі і сакрэтны.

Крытыка навуковых аспектаў

На думку прафесара Роберта Парку (па-ангельску: Robert Park), большасць з запланаваных навуковых даследаванняў не маюць першачарговай важнасці. Ён адзначае, што мэта большасці навуковых даследаванняў у касмічнай лабараторыі — правесці іх ва ўмовах микрогравитации, што можна зрабіць значна танней ва ўмовах штучнай бязважкасці (у спецыяльным самалёце, які ляціць па парабалічнай траекторыі (па-ангельску reduced gravity aircraft).

У планы будаўніцтва МКС ўваходзілі два навукаёмістых кампанента — магнітны альфа-спектрометр і модуль цэнтрыфуг (па-ангельску Centrifuge Accommodations Module). Першы працуе на станцыі з мая 2011 года. Ад стварэння другога адмовіліся ў 2005 годзе ў выніку карэкцыі планаў завяршэння будаўніцтва станцыі. Якія праводзяцца на МКС вузкаспецыялізаваныя эксперыменты абмежаваныя адсутнасцю адпаведнай апаратуры. Напрыклад, у 2007 годзе праводзіліся даследаванні ўплыву фактараў касмічнага палёту на арганізм чалавека, якія закранаюць такія аспекты, як нырачныя камяні, циркадный рытм (цыклічнасць біялагічных працэсаў у арганізме чалавека), уплыў касмічнага выпраменьвання на нервовую сістэму чалавека. Крытыкі сцвярджаюць, што ў гэтых даследаванняў невялікая практычная каштоўнасць, паколькі рэаліі сённяшняга даследаванні блізкага космасу — беспілотныя аўтаматычныя караблі.

Доўгачасовыя экіпажы МКС

Усе доўгачасовыя экіпажы называюцца «МКС-N», дзе N гэта нумар, які павялічваецца на адзінку пасля кожнай экспедыцыі. Працягласць экспедыцыі звычайна складае паўгода. Пачаткам экспедыцыі лічыцца адбыццё папярэдняга экіпажа на касмічным караблі «Саюз».

Да 17 студзеня 2012 года на станцыі пабывала 30 доўгачасовых экспедыцый, у складзе якіх працавалі 30 расійскіх касманаўтаў, 35 амерыканскіх астранаўтаў, 5 еўрапейскіх, 3 японскіх і адзін астранаўт з Канады. Усяго ж на станцыі пабывалі 37 расійскіх касманаўтаў, 133 амерыканскіх астранаўтаў, 24 касманаўта ад Еўропы, Канады і Японіі, а таксама 7 касмічных турыстаў, прычым адзін турыст наведаў станцыю двойчы.

Па дамове бакоў, расійскі экіпаж з трох чалавек павінен быў пастаянна працаваць у сваім сегменце, чатыры астранаўта ў амерыканскім сегменце дзеляць час прапарцыйна ўкладах у будаўніцтва станцыі: ЗША — каля 76 %, Японія — 13 %, ЕКА — 8 % і Канада — 3 % .

МКС — гэта самы наведвальны арбітальны касмічны комплекс у гісторыі касманаўтыкі. На 17 студзеня 2012 года колькасць наведванняў склала 328 (на станцыі «Мір» за час яе існавання — 137). Калі не лічыць паўторных наведванняў, то на МКС пабывала 204 касманаўта (на станцыі «Мір» — 104).

22 лістапада 2010 г. працягласць бесперапыннага знаходжання чалавека на борце МКС перавысіла 3641 дзень, тым самым быў пабіты рэкорд, які належыць станцыі «Мір».