Śmierć Edgara Allana Poego

Nagrobek Edgara Allana Poego

Amerykański pisarz romantyczny, Edgar Allan Poe zmarł 7 października 1849. Jego śmierć do dnia dzisiejszego pozostaje zagadką. Okoliczności prowadzące do tego tragicznego wydarzenia są niejasne, a bezpośrednia przyczyna zgonu tonie w domysłach. 3 października na ulicy w Baltimore Poe został znaleziony w stanie majaczenia przez niejakiego Josepha W. Walkera, który stwierdził, że pisarz znajdował się "w ciężkim stanie i … potrzebował natychmiastowej pomocy"[1]. Stan zdrowia w jakim znajdował się Poe uniemożliwiał mu wyjaśnienie, co go do niego doprowadziło. Został zabrany do Washington College Hospital, gdzie zmarł w niedzielę 7 października o godzinie piątej nad ranem.

Większość dostępnych informacji o ostatnich dniach życia pisarza pochodzi od jego lekarza, dr. Johna Josepha Morana, choć jego wiarygodność jest poddawana w wątpliwość[2]. Pogrzeb Poego był skromny, jego ciało zostało złożone w grobie na tyłach cmentarza Westminster Hall and Burying Ground, a w 1875 przeniesione do większego grobu. Jest jednak kwestią sporną, czy w grobie tym, będącym także miejscem spoczynku żony Poego Virginii i jego teściowej Marii, rzeczywiście pochowano ciało pisarza. Teorie na temat przyczyn śmierci pisarza skupiały się wokół takich przypuszczeń jak: samobójstwo, morderstwo, cholera, wścieklizna czy kiła, a także wokół spekulacji, że Poe stał się ofiarą ówczesnej przestępczej praktyki wyborczej, którą nazwano cooping. Dowody na to, że jakoby alkohol miał wpływ na jego zgon, są poddawane w wątpliwość[3].

Po śmierci Poego jego rywal, poeta i krytyk Rufus Wilmot Griswold, napisał nekrolog pod pseudonimem Ludwig, a póżniej opublikował jego pierwszą szerszą biografię, opisując go jako zdeprawowanego, notorycznego pijaka i otumanionego lekami szaleńca. Uważa się, że wiele z przytoczonych przez niego faktów zostało sfabrykowanych. Chociaż przyjaciele Poego odrzucili owe twierdzenia[4], ich wpływ utrwalił się w opinii o pisarzu.

Chronologia

27 września 1849 Poe opuścił Richmond, udając się w drogę do Nowego Jorku. Nie ma żadnych wiarygodnych źródeł co do domniemanego miejsca pobytu Poego w tym czasie aż do 3 października, kiedy został znaleziony w stanie delirium na ulicy w Baltimore obok Ryan's Tavern (czasem określanej także jako Gunner's Hall)[5]. Drukarz Joseph W. Walker wysłał następujący list z prośbą o pomoc do znajomego Poego, dr. Josepha E. Snodgrassa[6]:

Drogi Panie – Przy tawernie Ryana jest pewien gentleman, raczej w bardzo złym stanie zdrowia, który podaje się za Edgara A. Poego i który wydaje się być w wielkiej niedoli. Twierdzi on, że Pana zna, ja ze swej strony zapewniam, że wymaga on natychmiastowej pomocy. Z wyrazami szacunku Jos. W. Walker[7].

Dagerotyp Edgara Allana Poego na rok przed jego śmiercią w Baltimore

Snodgrass twierdził później, że notka mówiła o Poem "w stanie mocnego odurzenia alkoholowego", ale sam oryginał listu temu zaprzecza[6].

Zgodnie z relacją dr. Snodgrassa, Poe wyglądał "odrażająco", jego włosy były w nieładzie, miał wymizerowaną, nieumytą twarz oraz "oczy pozbawione wyrazu". Jego ubranie było znoszone i niedopasowane, miał na sobie brudną koszulę (bez kamizelki) oraz niewypolerowane buty[8]. Dr John Joseph Moran, lekarz prowadzący, zdawał szczegółową relację z wyglądu pacjenta tego dnia: miał on poplamiony, wyblakły i stary płaszcz z bombazyny, podobnie wyglądające pantalony, parę znoszonych butów oraz stary słomiany kapelusz. Poe nie potrafił już wyjaśnić, co doprowadziło go do takiego stanu; przyjmuje się także, że poszczególne części garderoby, które miał na sobie, nie należały do niego[8], szczególnie, że nie zwykł on chodzić niedbale ubrany[9].

Moran opiekował się Poem w Washington College Hospital na Broadwayu i Fayette Street. Wizyty bliskich nie były dozwolone, a sam pisarz znajdował się w pokoju przypominającym celę więzienną z zakratowanymi oknami, w części budynku przeznaczonej dla pijanych pacjentów[10]. Poe miał wykrzykiwać w noc poprzedzającą jego śmierć nazwisko "Reynolds". Osoba ta nie została ostatecznie zidentyfikowana. Możliwe, że przypomniał sobie spotkanie z Jeremiahem N. Reynoldsem, redaktorem oraz odkrywcą, którego zapiski mogły być inspiracją przy pisaniu powieści pt. Przygody Artura Gordona Pyma[11]. Możliwe również, że chodziło o Henry'ego R. Reynoldsa, jednego z sędziów z okręgu wyborczego przy Ryan's Tavern, którego Poe mógł spotkać w dniu wyborów[12]. Mógł też krzyczeć "Herring", odwołując się w ten sposób do wujka z Baltimore, Henry'ego Herringa. W późniejszych zeznaniach Moran unikał odniesień do Reynoldsa, a wspominał o wizycie u "panien Herring"[13]. Utrzymywał on także, iż próbował pocieszać Poego, gdy ten budził się kilka razy. Kiedy Moran powiedział swojemu pacjentowi, że wkrótce spotka się z przyjaciółmi, Poe rzekomo odpowiedział, że najlepsze co przyjaciel mógłby dla niego zrobić, to strzelić mu pistoletem prosto w głowę[14].

W stanie wielkiej udręki pisarz wspominał o swojej żonie. Mógł mieć halucynacje, myśląc, że Virginia nadal żyła. Możliwe także, że mówił o Sarze Elmirze Royster, której wcześniej się oświadczył. Nie potrafił także powiedzieć, co stało się z jego kufrem, który, jak się okazało, leżał za Swan Tavern w Richmond[10]. Moran relacjonował, że ostatnie słowa Poego 7 października 1849 brzmiały: Boże, dopomóż mojej biednej duszy[15].

Wiarygodność Morana

Ponieważ nikt inny nie odwiedził Poego, Moran był prawdopodobnie jedyną osobą, która widziała pisarza w ostatnich dniach przed śmiercią. Mimo to jego wiarygodność była wielokrotnie kwestionowana, postrzegano go nawet jako osobę całkowicie niewiarygodną[16]. W miarę upływu czasu od śmierci poety Moran zmieniał wersje tej historii, twierdząc (np. w 1875 i ponownie w 1885), że skontaktował się niezwłocznie z ciotką Poego (oraz teściową) Marią Clemm, informując o jego śmierci. W rzeczywistości napisał do niej dopiero wówczas, gdy ta zwróciła się z taką prośbą 9 listopada, czyli prawie miesiąc po zdarzeniu.

Utrzymywał także, że Poe wypowiedział następujące zdanie w poetyckim tonie, przygotowany do wydania ostatniego tchnienia: Niebiosa zewsząd mnie obejmują, a Bóg ma swój dekret spisany czytelnie ponad obliczem każdej stworzonej istoty ludzkiej, jak i demony wcielone, których celem będzie zianie czystą rozpaczą.

Redaktor New York Herald, który opublikował wersję Morana, powiedział: "Nie możemy sobie wyobrazić, że Poe, nawet w stanie delirium, mógł wypowiedzieć [takie zdanie]"[17]. Biograf nowelisty, William Bittner, łączy twierdzenia Morana z konwencją przypisywania osobom na łożu śmierci pobożnych słów w celu pocieszenia żałobników[18].

Relacje Morana różnią się nawet co do dat. W różnych okresach twierdził on, że Poe został przywieziony do szpitala 3 października po 17:00, 6 października o 9:00, czy też 7 października (w dniu śmierci) o "godzinie 10 po południu". Twierdził, iż na każdą opublikowaną wersję miał kartę leczenia szpitalnego jako dowód[19]. Poszukiwania owych rejestrów, w szczególności zaś aktu zgonu, cały wiek później okazały się bezowocne[20]. Niektórzy krytycy twierdzili, iż niekonsekwencja Morana oraz jego liczne błędy wynikały jedynie z zaćmień pamięci, niewinnego pragnienia idealizowania, a nawet ze zniedołężnienia starczego. Moran pisał i publikował ostatnią wersję relacji w 1885 w wieku 65 lat[19].

Przyczyna śmierci

Wszystkie karty leczenia szpitalnego oraz dokumenty, w tym akt zgonu, jeśli w ogóle istniały, zaginęły[20]. Prawdziwa przyczyna śmierci Poego nie jest jasna, istnieje jednak wiele teorii na ten temat. Wielu biografów dochodziło do różnych wniosków, rozpoczynając od założenia Jeffreya Meyersa, że przyczyną była hipoglikemia, aż po teorię Johna Evangelista Walsha o konspiracyjnym morderstwie[21]. Sugerowano także, że śmierć nowelisty mogła być wynikiem samobójstwa związanego z depresją. W 1848 Poe otarł się o śmierć, zażywając nadmierną dawkę laudanum, łatwo dostępnego środka używanego do analgezji i uśmierzania bólu. Mimo iż nie jest jasne czy była to rzeczywiście próba samobójcza czy tylko pomyłka w dawkowaniu ze strony pisarza, to owo zdarzenie nie miało prawdopodobnie wpływu na jego śmierć rok później[22].

Poe został początkowo pochowany na tyłach cmentarza Westminster Hall and Burying Ground bez tablicy nagrobkowej. Pomnik znaczy miejsce, gdzie pierwotnie złożono ciało pisarza

Snodgrass był przekonany, że Poe zmarł z powodu alkoholizmu i przyczynił się do spopularyzowania tego założenia. Wspierał ruch lansujący wstrzemięźliwość alkoholową i uznał, że osoba poety będzie dobrym przykładem do jego pracy na rzecz stowarzyszenia. Same zapiski Snodgrassa zostały jednak uznane za mało wiarygodne[16]. W swojej relacji Moran sprzeciwiał się Snodgrassowi, mówiąc, że pisarz nie był pod wpływem żadnego środka odurzającego. Twierdził, że nie czuł on "w oddechu Poego nawet śladowej woni alkoholu"[16]. Mimo to niektóre gazety wspominały o zatorze mózgu i zapaleniu mózgu, co było powszechnym eufemizmem dla przypadków śmierci z powodów takich jak alkoholizm, łączących się ze sporą dawką niesławy[23]. W niektórych opracowaniach sugerowano, że Poe cierpiał na dipsomanię, stan powodujący częste napady, prowadzące do ekscesów, często alkoholowych, podczas których dana osoba nie jest w stanie przypomnieć sobie, co się jej przydarzyło[24].

Jednak obraz Poego jako niekontrolującego swojego zachowania alkoholika jest podawany w wątpliwość[3]. Thomas Mayne Reid przyznawał, że "obaj uczestniczyli w różnych «zabawach», ale Poe nigdy nie przekraczał granicy «wesołości», na którą my wszyscy sobie pozwalaliśmy. Mimo iż była to jedna z wad Poego, to naprawdę nie było to zjawisko nałogowe"[25].

Niektórzy przypuszczają, że poeta był mocno podatny na alkohol i był w stanie upojenia już po jednej lampce wina[26]. Poe pił tylko w czasie trudnych okresów życiowych i czasem odstawiał kieliszek na kilka miesięcy[3]. W momencie śmierci należał do ruchu abstynenckiego stowarzyszenia Sons of Temperance. William Glenn, który odbierał przysięgę abstynencką Poego, pisał lata później, że nie było żadnych podstaw do twierdzenia, iż Poe złamał złożone przyrzeczenie podczas pobytu w Richmond[27]. Sugestie o przedawkowaniu narkotyków także okazały się nieprawdziwe, choć nadal są przytaczane. Thomas Dunn English, zadeklarowany przeciwnik Poego oraz lekarz, obstawał przy stwierdzeniu, iż nie zażywał on narkotyków[28]:

Jeśli Poe byłby uzależniony od opium w czasach, gdy go dobrze znałem (przed 1846), odkryłbym to jako lekarz i człowiek o zmyśle obserwacji, gdy często był w moich gabinetach, podczas częstych wizyt w moim domu i w czasie naszych spotkań w innych miejscach – nie widziałem żadnych oznak u niego i uważam to oskarżenie za bezpodstawne pomówienie[29].

Przez wiele lat sugerowano również wiele innych przyczyn śmierci, wśród nich ostre formy rzadkiej choroby mózgu, nowotwór mózgowy, cukrzycę, różne typy niedoborów enzymów, kiłę[30], udar, majaczenie alkoholowe, padaczkę czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych[31]. Lekarz John W. Francis badał Poego w 1848 i uważał, iż ten miał chorobę serca, choć sam pisarz temu zaprzeczał[32]. Test próbki włosów Poego z 2006 dostarcza dowody przeciw takim przyczynom śmierci jak zatrucie ołowiem czy rtęcią, a także innymi metalami ciężkimi[33].

Zastanawiano się też nad tym, czy do śmierci pisarza nie przyczyniła się cholera[30]. Poe przebywał w Filadelfii zimą 1849, gdy szalała tam epidemia tej choroby. Zachorował podczas pobytu w mieście i pisał do swojej ciotki Marii Clemm, że "mógł cierpieć na cholerę lub mieć skurcze"[34].

Ponieważ Poe został znaleziony w dniu wyborów, na początku 1872 sugerowano, że padł ofiarą tzw. coopingu[35]. Ofiary tego oszustwa były faszerowane narkotykami i zmuszane do głosowania na określoną partię polityczną w różnych miejscach[30]. Przez kilkadziesiąt lat cooping był standardowym wyjaśnieniem śmierci pisarza w większości jego biografii[36], choć był on prawdopodobnie zbyt rozpoznawalny w Baltimore, by to oszustwo mogło się udać[37].

Zaprezentowano także dowody wskazujące na to, że przyczyną śmierci Poego była wścieklizna[38].

Pogrzeb

Skromny pogrzeb Poego odbył się o 16:00 w poniedziałek 8 października 1849[31]. Tylko kilka osób uczestniczyło w ceremonii. Wuj pisarza, Henry Herring, zadbał o mahoniową trumnę, kuzyn Neilson Poe zapewnił karawan[39], a żona Morana wykonała całun[40]. Pogrzeb poprowadził wielebny W. T. D. Clemm, kuzyn żony Poego, Virginii. Obecni byli także dr Snodgrass, prawnik z Baltimore i były kolega ze studiów na Uniwersytecie Virginia Zaccheus Collins Lee, a także kuzynka Elizabeth Herring wraz z mężem oraz były nauczyciel Joseph Clarke. Cała ceremonia trwała tylko 3 minuty[39]. Wielebny Clemm nie wygłosił kazania z powodu niewielu obecnych osób[41]. Kościelny George W. Spence pisał, że "był to ciemny i ponury dzień, nie padał deszcz, ale atmosfera była surowa i złowieszcza"[42]. Poe został pochowany w taniej trumnie bez uchwytów, tabliczki z nazwiskiem czy poduszki[43].

10 października 2009 zorganizowano ponowny pochówek, podczas którego aktorzy wcielili się w ówczesnych pisarzy i artystów, oddając twórcy hołd i czytając przemowy, zaczerpnięte z ich prac na temat Poego. Przygotowano replikę jego trumny oraz ciało wykonane z wosku[44].

Miejsce pochówku

17 listopada 1875 szczątki pisarza zostały złożone w nowym nagrobku. Wraz z nim pochowana jest też jego żona Virginia oraz teściowa Maria Clemm

Poe jest pochowany na terenie cmentarza Westminster Hall and Burying Ground, obecnie części University of Maryland School of Law w Baltimore.

Pisarz był pierwotnie pochowany bez nagrobka w tylnym rogu cmentarza obok swojego dziadka Davida Poego[45]. Płyta nagrobkowa z białego włoskiego marmuru, za którą zapłacił kuzyn Neilson Poe, uległa zniszczeniu nim zdołano ją dostarczyć na miejsce – wykolejony pociąg przetoczył się przez miejsce, gdzie przechowywany był pomnik[31]. Zamiast tego postawiono więc tylko bloczek z miału kamiennego z napisem nr 80[46]. W 1873 poeta Paul Hamilton Hayne odwiedził grób twórcy i opublikował artykuł w gazecie, opisujący zły stan nagrobka i sugerujący zakup bardziej odpowiedniego pomnika. Sara Sigourney Ric, nauczycielka z Baltimore, wykorzystała ponowny wzrost zainteresowania miejscem pochówku pisarza i sama zbierała fundusze. Niektórzy jej uczniowie występowali publicznie, by zdobyć pieniądze. Do akcji przyłączyło się wiele osób z Baltimore i innych miejscowości Stanów Zjednoczonych. 650 dolarów nadeszło od filadelfijskiego wydawcy i filantropa George Williama Childsa. Nowy pomnik został zaprojektowany przez architekta George A. Fredericka i wykonany przez pułkownika Hugh Sissona; na pomniku tym widniał też medalion z podobizną Poego autorstwa Adalberta Volcka (wszyscy pochodzili z Baltimore). Całkowity koszt z medalionem wyniósł ok. 1500 dolarów[47].

Poe został ponownie pochowany 1 października 1875 w nowym miejscu przed kościołem. Uroczystość odbyła się w dzień poświęcenia nowego grobowca 17 listopada. Pierwotne miejsce pochówku zostało zaznaczone dużym kamieniem, ofiarowanym przez Orina C. Paintera; początkowo był on umieszczony w złym miejscu[48]. W ceremonii uczestniczył m.in. Neilson Poe, który nazwał swojego kuzyna jednym z najserdeczniejszych ludzi, jacy kiedykolwiek żyli. Obecni byli także Nathan C. Brooks, John Snodgrass i John Hill Hewitt[49]. Choć zaproszono wielu czołowych poetów, zjawił się tylko Walt Whitman[50]. Alfred Tennyson napisał na tę okazję wiersz, który został odczytany na ceremonii.

Jest bardzo prawdopodobne, że pracownicy, zajmujący się ponownym pochówkiem, nie wiedzieli, że wszystkie płytki nagrobkowe na cmentarzu, wcześniej zwrócone na wschód, zostały przesunięte w kierunku zachodniej bramy w 1864. Pracujący przy ekshumacji ciała Poego mieli trudności ze znalezieniem właściwego grobu. Najpierw omyłkowo wykopano zwłoki 19-letniego żołnierza z Maryland, Philipa Moshera Juniora. Kiedy już właściwie zlokalizowano miejsce pierwszego pochówku, a trumna została otwarta, jeden ze świadków zapisał, "że czaszka była w bardzo dobrym stanie, a kształt czoła, jedną z typowych cech Poego, można było z łatwością dostrzec"[51].

Dwa lata później szczątki jego żony Virginii także zostały przeniesione w to samo miejsce. W 1875 cmentarz, na którym spoczywała, został zniszczony; nie było nikogo z jej bliskich, kto mógł się o nie zatroszczyć. William Gill, wczesny biograf Poego, pozbierał jej kości i przechowywał w pudełku pod łóżkiem[52]. Zostały one ostatecznie złożone do grobu 19 stycznia 1885 w miejscu spoczynku męża, w jego 76. urodziny i niemal 10 lat po wzniesieniu nagrobka, stojącego do dziś. W obrządkach pochówku Virginii brał udział George W. Spence, który służył jako kościelny na pierwotnym pogrzebie Poego i który był obecny przy ekshumacji i ponownym pochówku[53].

Sprawa Griswolda

Rufus Wilmot Griswold, agent literacki, który napisał nekrolog oraz pełną biografię Edgara Allana Poego

Po śmierci Poego ukazał się nekrolog podpisany pseudonimem Ludwig, którego autorem był, jak się później okazało, Rufus Wilmot Griswold, określający pisarza jako "genialną, ale nieprzewidywalną gwiazdę". Uczestniczył w zniesławianiu Poego[54], starając się o to, by twórca został znienawidzony[55]. W nekrologu utrzymywał, że pisarz chodził po ulicach w stanie delirium, mamrocząc do siebie oraz że Poe, przesadnie arogancki, uważał innych ludzi za złych i szybko wpadał w złość. Większość stwierdzeń zostało niemal dosłownie zaczerpniętych z opisów Francisa Viviana, fikcyjnej postaci z dzieła The Caxtons Edwarda Bulwer-Lyttona[56]. Nekrolog, początkowo przedrukowany na łamach New York Tribune, stał się szybko podstawą do późniejszych opisów sylwetki autora[57].

Griswold był agentem literackim kilku amerykańskich autorów, lecz nie jest pewne czy posadę u pisarza dostał od samego Poego, czy stał się ofiarą pomyłki bądź podstępu jego ciotki i teściowej, Marii Clemm[58]. Zaprezentował on zbiór prac twórcy z artykułem biograficznym zatytułowanym Memoir of the Author (Pamiętnik autora), w którym pisarz był przedstawiony jako zdeprawowany, uzależniony od narkotyków pijak i szaleniec. Wiele z tych stwierdzeń uważanych jest za fałszerstwo Griswolda, zostały one potępione przez osoby, które dobrze znały Poego, takie jak Sarah Helen Whitman, Charles Frederick Briggs, George Rex Graham[4]. Zapiski Griswolda stały się jednak popularne i powszechnie akceptowane, ponieważ była to jedyna pełna biografia dostępna na rynku, szeroko przedrukowywana, ekscytująca czytelników zainteresowanych życiem "złego" człowieka[59]. Wiele osób postrzegało Poego jako osobę podobną do fikcyjnych bohaterów jego utworów[60].

Do momentu publikacji biografii Poego przez Johna Ingrama w 1875 tekst Griswolda był jedynym opisem życia pisarza. W 1941 Arthur Hobson Quin zaprezentował dowody, że Griswold sfałszował i zmienił treść wielu listów poety, które były zamieszczone w Pamiętniku autora[61]. Mimo to wielu historyków korzystało z pracy Griswolda. Stanowiła ona podstawę dla kolejnych opracowań, m.in. W.H. Davenporta z 1880, Thomasa R. Slicera z 1909 i Augustusa Hopkinsa Stronga z 1916. Opis Griswolda zaistniał w świadomości społecznej w Stanach Zjednoczonych i poza nimi, stając się częścią legendy Poego, mimo wielu prób jej zmiany[62][63].

Nawiązana w kulturze

Tajemnicze okoliczności śmierci Allana Edgara Poego stały się kanwą powieści Cień Poego (ang. Poe Shadow), którą napisał Matthew Pearl.

  1. William T. Bandy: Dr. Moran and the Poe-Reynolds Myth", Myths and Reality: The Mysterious Mr. Poe. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society of Baltimore, 1987, s. 26-27. (ang.)
  2. Joseph Wood Krutch: Edgar Allan Poe: A Study in Genius. New York: Alfred A. Knopf, 1926, s. 4. (ang.)
  3. a b c Thomas Poulter: Edgar Allan Poe and Alcohol (ang.). [dostęp 2009-10-25].
  4. a b Dawn B. Sova: Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001, s. 101. ISBN 0-8160-4161-X. (ang.)
  5. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 433. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  6. a b William T. Bandy: Dr. Moran and the Poe-Reynolds Myth, Myths and Reality: The Mysterious Mr. Poe. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society of Baltimore, 1987, s. 26-27. (ang.)
  7. Arthur Quinn: Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 638. (ang.)
  8. a b Jeffrey A. Savoye. Two Biographical Digressions: Poe's Wandering Trunk and Dr. Carter's Mysterious Sword Cane. „Edgar Allan Poe Review”, 2004. 
  9. John Evangelist Walsh: Midnight Dreary: The Mysterious Death of Edgar Allan Poe. New York: St. Martin's Minotaur, 2000, s. 68. ISBN 0-312-22732-9. (ang.)
  10. a b Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 254. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  11. Robert F. Almy, J.N. Reynolds. A Brief Biography With Particular Reference to Poe and Symmes. „The Colophon”. 2(2). 
  12. John Evangelist Walsh: Midnight Dreary: The Mysterious Death of Edgar Allan Poe. New York: St. Martin's Minotaur, 2000, s. 122. ISBN 0-312-22732-9. (ang.)
  13. William T. Bandy: Dr. Moran and the Poe-Reynolds Myth, Myths and Reality: The Mysterious Mr. Poe. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society of Baltimore, 1987, s. 29-34. (ang.)
  14. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 435. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  15. Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 255. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  16. a b c Joseph Wood Krutch: Edgar Allan Poe: A Study in Genius. New York: Alfred A. Knopf, 1926, s. 4. (ang.)
  17. William T. Bandy: Dr. Moran and the Poe-Reynolds Myth", Myths and Reality: The Mysterious Mr. Poe. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society of Baltimore, 1987, s. 29. (ang.)
  18. William Bittner: Poe: A Biography. Boston: Little, Brown and Company, 1962.
  19. a b William T. Bandy: Dr. Moran and the Poe-Reynolds Myth, Myths and Reality: The Mysterious Mr. Poe. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society of Baltimore, 1987, s. 28. (ang.)
  20. a b Birgit Bramsback. The Final Illness and Death of Edgar Allan Poe: An Attempt at Reassessment. „Studia Neophilologica”, 1970. 
  21. Patrz: Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.) i John Evangelist Walsh: Midnight Dreary: The Mysterious Death of Edgar Allan Poe. New York: St. Martin's Minotaur, 2000. ISBN 0-312-22732-9. (ang.)
  22. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 373-374. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  23. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 435-436. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  24. John W. Robertson: Edgar A. Poe: A Psychopathic Study. New York: Haskell House Publishers, 1923. (ang.)
  25. Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 142. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  26. Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 87. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  27. Dawn B. Sova: Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001, s. 269. ISBN 0-8160-4161-X. (ang.)
  28. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 481. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  29. Arthur Quinn: Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 351. (ang.)
  30. a b c Douglas MacGowan: The Murder of Edgar Allan Poe (ang.). crimelibrary.com. [dostęp 2009-10-25].
  31. a b c Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 256. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  32. Thomas Dwight, David K. Jackson: The Poe Log: A Documentary Life of Edgar Allan Poe 1809-1849. New York: G. K. Hall & Co., 1987. ISBN 0-7838-1401-1. (ang.)
  33. Results of Tests on the Hair of Virginia and Edgar A. Poe (ang.). E. A. Poe Society of Baltimore. [dostęp 2009-10-25].
  34. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 414-415. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  35. John Evangelist Walsh: Midnight Dreary: The Mysterious Death of Edgar Allan Poe. New York: St. Martin's Minotaur, 2000, s. 32-33. ISBN 0-312-22732-9. (ang.)
  36. John Evangelist Walsh: Midnight Dreary: The Mysterious Death of Edgar Allan Poe. New York: St. Martin's Minotaur, 2000, s. 63. ISBN 0-312-22732-9. (ang.)
  37. The Mysterious Death of Edgar Allan Poe (ang.). Edgar Allan Poe Society of Baltimore, 2009-01-24. [dostęp 2009-10-25].
  38. R. Michael Benitez. Edgar Allan Poe Mystery. „University of Maryland Medical News”, 1996-09-24 (ang.). 
  39. a b Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 436-437. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  40. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926, s. 1510. (ang.)
  41. Matthew Pearl. Mysterious for evermore. „The Daily Telegraph”, 2006-05-21 (ang.). 
  42. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926, s. 1510-1511. (ang.)
  43. Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 256. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  44. Edgar Allan Poe Finally Getting Proper Funeral (ang.). ABC News, 2009-10-06.
  45. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926, s. 15111. (ang.)
  46. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926, s. 1512. (ang.)
  47. John C. Miller. The Exhumations and Reburials of Edgar and Virginia Poe and Mrs. Clemm. „Poe Studies”. VII (2), s. 46-47, grudzień 1974 (ang.). 
  48. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926. (ang.)
  49. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926, s. 1514. (ang.)
  50. David S. Reynolds: Walt Whitman's America: A Cultural Biography. New York: Vintage Books, 1995, s. 1517-1518. ISBN 0-679-76709-6.
  51. Mary E. Phillips: Edgar Allan Poe: The Man. Chicago: The John C. Winston Company, 1926, s. 1517. (ang.)
  52. Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 263. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  53. John C. Miller. The Exhumations and Reburials of Edgar and Virginia Poe and Mrs. Clemm. „Poe Studies”. VII (2), s. 47, grudzień 1974 (ang.). 
  54. Frank Frederick, Anthony Magistrale: The Poe Encyclopedia. Westport: Greenwood Press, 1991. ISBN 0-313-27768-0.
  55. Sidney P. Moss: Poe's Literary Battles: The Critic in the Context of His Milieu. New York: Southern University Press, 1969, s. 126. (ang.)
  56. Sidney P. Moss: Poe's Literary Battles: The Critic in the Context of His Milieu. New York: Southern University Press, 1969, s. 125. (ang.)
  57. Dawn B. Sova: Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001, s. 142. ISBN 0-8160-4161-X. (ang.)
  58. Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991, s. 439. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  59. Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1992, s. 263. ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  60. James W. Gargano: The Question of Poe's Narrators. W: Robert Regan (red.): Poe: A Collection of Critical Essays. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, Inc., 1967, s. 165.
  61. Daniel Hoffman: Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1998, s. 14. ISBN 0-8071-2321-8. (ang.)
  62. Floyd Stovall: The Conscious Art of Edgar Allan Poe. W: Robert Regan (red.): Poe: A Collection of Critical Essays. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, Inc., 1967, s. 172. (ang.)
  63. Randy F. Nelson: The Almanac of American Letters. Los Altos: William Kaufmann, Inc., 1981. ISBN 0-86576-008-X. (ang.)

Szablon:Link FA Szablon:Link FA Szablon:Link GA