Żarłacz brunatny

Żarłacz brunatny
Carcharhinus plumbeus[1]
(Nardo, 1827)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada chrzęstnoszkieletowe
Podgromada spodouste
Rząd żarłaczokształtne
Rodzina żarłaczowate
Rodzaj Carcharhinus
Gatunek żarłacz brunatny
Synonimy
  • Carcharhinus milberti (Müller and Henle, 1839)
  • Carcharhinus japonicus (Temminck and Schlegel, 1850)
  • Carcharias ceruleus DeKay, 1842
  • Carcharias japonicus Temminck and Schlegel, 1850
  • Carcharias latistomus Fang and Wang, 1932
  • Carcharias milberti Müller and Henle, 1839
  • Carcharias obtusirostris Moreau, 1881
  • Carcharias stevensi Ogilby, 1911
  • Carcharinus latistomus Fang & Wang, 1932
  • Carcharinus plumbeus (Nardo, 1827)
  • Eulamia milberti (Müller and Henle, 1839)
  • Galeolamna dorsalis Whitley, 1944
  • Galeolamna stevensi (Ogilby, 1911)
  • Lamna caudata DeKay, 1842
  • Squalus caecchia Nardo, 1847
  • Squalus plumbeus Nardo, 1827
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Mapa przedstawiająca obszary występowania żarłacza brunatnego

Żarłacz brunatny[3], żarłacz Milberta[4] (Carcharhinus plumbeus) - gatunek rekina z rodziny żarłaczowatych (Carcharhinidae). Zamieszkuje ciepłe tropikalne i umiarkowane wody wszystkich oceanów. Preferuje przydenne obszary między innymi wzdłuż szelfów kontynentalnych. Spotykany najczęściej na głębokości od 20 do 65 metrów, choć przebywa czasami, zarówno w płytszych, jak i dużo głębszych wodach. Osiąga maksymalnie 2,8-3 m długości i wagę 90 kg. Posiada wydłużone, masywne ciało o ciemniejszym grzbiecie, zaokrąglony wygięty ku dołowi pysk z heterodontycznym uzębieniem. Charakterystyczne płetwy piersiowe są duża, mocno wygięte z stosunkowo głębokim dalszym wycięciem. Na końcu górnego łuku płetwy ogonowej widoczny jest trójkątny fałd skórny.

Poluje w pobliżu dna oceanicznego. Żywi się najczęściej rybami kostnoszkieletowymi, rybami chrzęstnoszkieletowymi, mięczakami i skorupiakami. Rekin ten pożywia się przez cały dzień, lecz w nocy staje się bardziej aktywny. Podobnie jak inne żarłaczowate, jest żyworodny. Embriony aż do momentu narodzin pobierają składniki pokarmowe poprzez łożysko woreczka żółtkowego połączone ze śluzówką macicy matki. Jednorazowo samice rodzą od 6 do 13 młodych. Ciąża trwa 8-12 miesięcy, w zależności od położenia geograficznego. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) uznała żarłacza brunatnego za gatunek narażony na wyginięcie (VU).

Taksonomia i filogenetyka

Żarłacza brunatnego opisał w 1827 roku Giovanni Domenico Nardo jako Squalus plumbeus, bazując na osobniku wyłowionym z Morza Adriatyckiego[5]. Epitet plumbeus pochodzi z łaciny i oznacza "ołowiany". W 1841 roku, Johannes Peter Müller i Jakob Henle przemianowali nazwę na Eulamia milberti[6]. Późniejsi autorzy uznali rodzaj Eulamia za młodszy synonim rodzaju Carcharhinus[7]. Od tego czasu stosowano różne nazwy naukowe tego gatunku w poszczególnych klasyfikacjach. Nazwa gatunkowa C. milberti, używana była przez długi czas, z powodu mylnego przekonania, że żarłacze brunatne z Atlantyku i Pacyfiku należą do osobnych gatunków[8]. Obecnie uważa się ją za młodszy synonim C. plumbeus[9].

Na podstawie podobieństw morfologicznych Jack Garrick w 1982 roku zgrupował żarłacza brunatnego z żarłaczem karaibskim (C. perezi) i Carcharhinus altimus[10]. W 1988 roku Leonardo Compagno sklasyfikował gatunek ten razem z żarłaczem srebrnopłetwym (C. albimarginatus), żarłaczem galapagoskim (C. galapagensis), żarłaczem białopłetwym (C. longimanus), żarłaczem ciemnoskórym (C. obscurus) i C. altimus w tzw "grupie obscurus"[11]. Analiza filogenetyczna na podstawie allozymowych danych, opublikowanych przez Gavina Naylora w 1992 roku, wskazuje, że żarłacz brunatny jest taksonem siostrzanym z C. altimus i tworzy razem z nim wspólny klad[12].

Występowanie i środowisko

Zdjęcie żarłacza brunatnego w naturalnym środowisku.

Żarłacz brunatny występuje w tropikalnych i umiarkowanych wodach całego świata. Jest najczęściej występującym gatunkiem dużego rekina w wodach zachodniego Atlantyku, gdzie spotkać go można od Nowej Fundlandii poprzez Zatokę Meksykańską i Morze Karaibskie po północne krańce Wenezueli na północy oraz u wybrzeży wschodniej Brazylii i Urugwaju na południu. Na wschodzie spotykany w całym Morzu Śródziemnym, wokół Wysp Zielonego Przylądka oraz u wybrzeży Gwinei, Sierra Leone, Liberii, Nigerii, Kamerunu i Angolii. Na wschodzie Pacyfiku spotykany jedynie u wokół Archipelagu Ravillagigedo, Wysp Galapagos oraz na Hawajach. Na zachodzie Oceanu Spokojnego występuje w Morzu Żółtym i Morzu Południowochińskim od Półwyspu Koreańskiego po południowe krańce Półwyspu Indochińskiego na północy oraz u wybrzeży północno-zachodniej Australii i Nowej Kaledonii na południu. W wodach Oceanu Indyjskiego spotykany w Morzu Czerwonym, Zatoce Perskiej, u wybrzeży południowo-wschodniej Afryki, wokół Madagaskaru, na Komorach, Maskarenach oraz u wybrzeży północno-zachodniej Australii[2][8].

Zamieszkuje przydenne rejony płytkich wód przybrzeżnych, w tym wzdłuż krawędzi szelfów kontynentalnych, na obszarach podwodnych płaskowyżów (jak Mascarene Plateau) i wyspowych teras. Często również spotykany jest w portach, estuariach, ujściach rzek i zatok, w wodach o wysokiej mętności. Mimo to, żarłacz brunatny jest gatunkiem typowo słonowodnym, nietolerujący wody słodkiej. Preferuje miękkie, muliste lub piaszczyste dno morskie, unikając obszarów raf koralowych. Spotykany najczęściej na głębokości 20-65 m, choć spotykany jest również dużo głębiej podczas migracji[8][13].

Podobnie jak w przypadku innych rekinów, również żarłacz brunatny poddaje się sezonowym migracjom. Powodem takiego zachowania mogą być zmiany temperatur lub prądy morskie. W zachodnich wodach Atlantyku dorosłe osobniki podczas cieplejszych miesięcy wędrują na północ od Cape Cod, by powrócić na południe w okresie zimniejszym. Samce migrują wcześniej niż samice. Przebywają też w głębszych wodach. Samce wędrują najczęściej w większych grupach, samice zaś osobno. Uważa się, że populacje zamieszkujące wybrzeża południowo-wschodniej Afryki również biorą udział w sezonowych migracjach[8]. Nie odnotowano wędrówek wśród rekinów zamieszkujących Hawaje[2]. Ze względu na duże odległości pomiędzy poszczególnymi siedliskami, rekiny te zdolne są prawdopodobnie do długich pelagicznych wędrówek. Jednakże udokumentowane przypadki takich zachowań, były bardziej wynikiem pojedynczych przypadkowych wędrówek, niż stałych długich sezonowych migracji[8][14].

Cechy morfologiczne

Rycina przedstawiająca budowę żarłacza brunatnego

Żarłacz brunatny posiada posiada typową budowę ciała dla przedstawicieli rodzaju Carcharhinus, długie masywne wrzecionowate ciało. Cechą charakterystyczną jest duża, mocno wygięta płetwa grzbietowa z stosunkowo głębokim dystalnym wycięciem, której proksymanla krawędź podstawy nie pokrywa się z dalszą krawędzią podstawy płetw piersiowych. Posiada zaokrąglony wygięty ku dołowi pysk z U-kształtnym otworem gębowym. Uzębienie heterodontyczne. Górne zęby są w kształcie równobocznych trójkątów o ząbkowanej krawędzi i masywnej szerokiej podstawie, dolne za to haczykowate spiczaste, owalne w przekroju o równych krawędziach i szerokiej niskiej podstawie. Podobnie jak inne rekiny, również i żarłacz brunatny posiada kilkanaście rzędów zębów[15]. Oczy są duże, z fałdami półksiężycowatymi spojówek (ochraniające migotkę). Za nimi mieści się owalna tryskawka. Szczeliny skrzelowe nie są tak równe, jak np. u żarłacza karaibskiego, pierwsza z nich jest prawie dwukrotnie dłuższa od ostatniej, piątej[13]. Płetwy piersiowe są stosunkowo długie o kształcie lekko zagiętego, zaokrąglonego na końcu sierpa. Płetwa tłuszczowa jak i płetwy brzuszne jest romboidalna, z wolną dystalną końcówką. U samca z części płetw brzusznych wykształcił się narząd kopulacyjny zwany pterygopodium. Płetwa odbytowa jest mocno wygięta ku tyłowi. Płetwa ogonowa jest duża i szeroka, asymetryczna i heterocerkiczna. Dolny łuk płetwy ogonowej jest dużo krótszy od górnego łuku, na którego końcu wyraźnie zaznaczony jest trójkątny fałd skórny, czasami poprzedzony lekkim prostym wycięciem[7].

Skórę pokrywają połyskujące łuski plakoidalne zwane "skórnymi zębami". Grzbiet cechuje się barwą ciemnoniebieską, szarą lub nawet brunatną. Spód ciała jest jasny, najczęściej koloru białego lub błękitnego. Płetwy, oprócz płetwy grzbietowej, są ciemniejsze od korpusu. Żarłacz brunatny jest stosunkowo dużym rekinem, osiąga maksymalnie 2,8[2]–3[15] m długości, najczęściej nie przekracza znacznie 2 m. Samiec jest mniejszy od samicy (cecha dymorfizmu płciowego[16]). Samiec osiąga do 45–60 kg wagi, samica zaś 70–90 kg[2][8].

Odżywianie

Ośmiornica Octopus macropus często pada ofiarą żarłacza brunatnego.

Żarłacz brunatny poluje głównie na żyjące przy dnie małe ryby, mięczaki i skorupiaki[8]. Żywi się najczęściej rybami kostnoszkieletowymi, rybami węgorzokształtnymi, drętwokształtnymi, rajokształtnymi i koleniowatymi, ośmiornicami, kałamarnicami, małżami, krewetkami i krabami[17] (z rodzajów Callinectes, Cancer i Ovalipes[18]). Rekin ten pożywia się przez cały dzień, lecz w nocy staje się bardziej aktywny. Ze względu na wysoki procent rekinów o pełnych żołądkach i dużych zdrowych wątrobach, spośród wyłowionych osobników, uważa się, że gatunek ten posiada bardzo wydajną strategię pokarmową, pobierając pożywienie dużo regularniej niż ma to miejsce u innych przedstawicieli Carcharhinus[19]. Młode żarłacze padają niekiedy ofiarą większych rekinów, głównie żarłacza tępogłowego i żarłacza tygrysiego[11]. Zwierzę to – poza krwią – przyciągają dźwięki o niskiej częstotliwości, wydawane przez zagrożoną lub ranną ofiarę, które odbiera za pomocą specjalnych receptorów umieszczonych na spodzie pyska. Atak przebiega błyskawicznie. Z uwagi na małe rozmiary swoich ofiar, żarłacz brunatny najczęściej połyka ofiarę w całości[19]. Młode osobniki żywią się głównie krewetkami i mięczakami[2][18].

Cykl życiowy

Podobnie jak inne żarłaczowate, jest żyworodny. Osiąga dojrzałość płciową w wieku około 7-8 lat, przy długości 130-180 cm (samiec) i 145-180 cm (samica). Na półkuli północnej żarłacze brunatne kopulują od maja do czerwca, w przeciwieństwie do osobników zamieszkujących południową półkulę, gdzie odbywa się to od października do stycznia. W tym okresie pobudzone samce uporczywie próbują doprowadzić do kopulacji, często w sposób agresywny, gryząc samicę w okolicy płetwy grzbietowej. Jest to typowe zachowanie dla żarłaczowatych. Często u samic zauważyć można liczne blizny na grzbiecie. Kopulacja odbywa się za pomocą pterygopodium, narządu wykształconego z dystalnych fragmentów płetw brzusznych u samców.

Ciąża może trwać od 8 do 12 miesięcy, w zależności od położenia geograficznego. W zachodniej części Oceanu Atlantyckiego ciąża trwa około 9 miesięcy, podczas gdy u wybrzeży południowo-wschodniej Afryki okres ten może wynosić nawet 12 miesięcy. Samice zachodzą w ciążę co drugi lub o trzeci rok. Embriony w ciele matki zużywają zapasy żółtka z pęcherzyka żółtkowego, który później łączy się z ścianą macicy tworząc tzw. łożysko żółciowe, dzięki któremu dostarczane jest pożywianie z organizmu samicy. W zachodnim Atlantyku młode rodzą się od lutego do kwietnia, w wodach południowo-wschodniej Afryki od września do lutego. Poród następuje w płytkich przybrzeżnych wodach, dużo bezpieczniejszych od otwartej toni głębszych wód. Dzięki temu młode chronione są lepiej od ataków drapieżników, głównie żarłaczy tygrysich, często polujących na młode rekiny brunatne. Na zachodzie Atlantyku młode często przebywają w zatokach i ujściach rzek od Delaware po Karolinę Północną. Podobnie jak w przypadku okresu kopulacji i długości ciąży, również w przypadku wielkości miotu dużą rolę odgrywa położenie geograficzne. W Morzu Południowochińskim, samica rodzi zazwyczaj 6-13 młodych, natomiast na Hawajach zwykle 7-8. Niezależnie od miejsca, liczba młodych zależy od wielkości matki, czym większa samica tym większy miot. Co ciekawe, stosunek płci w miocie jest zazwyczaj równy. Nowo narodzone młode mierzące 56-75 cm, przypominają z wyglądu dorosłe osobniki, choć z początku są bardziej smuklejsze i posiadają stosunkowo mniejszą płetwę grzbietową. Młode pozostają w płytkich przybrzeżnych wodach przez kilka lat. Typowe dla dorosłych osobników migrację zaczynają najczęściej w wieku 5 lat. Samce żyją nieznacznie krócej od samic. Średnia długość życia wynosi 20 lat (maksymalnie 30). Osobniki trzymane w niewoli żyją prawie dwukrotnie krócej.

Relacje z ludźmi

  1. Carcharhinus plumbeus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f Carcharhinus plumbeus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Bailly, Nicolas: Carcharhinus plumbeus (ang.). World Register of Marine Species, 2012. [dostęp 2012-11-18].
  4. Eugeniusz Grabda, Tomasz Heese: Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby - Cyclostomata et Pisces. Koszalin: Wyższa Szkoła Inżynierska w Koszalinie, 1991.
  5. Nardo, G.D.. Prodromus observationum et disquisitionum Adriaticae ichthyologiae.. „Giornale di fisica, chimica e storia naturale, medicina, ed arti”. 10, s. 22-40, 1827. 
  6. Müller, J. i Henle, F. G. J.. Systematische Beschreibung der Plagiostomen.. „Veit und Comp.”. 7, s. 29-102, 1841. 
  7. a b Castro, J.I.: The Sharks of North America. Oxford University Press, 2011, s. 400–402. ISBN 978-0-19-539294-4.
  8. a b c d e f g Knickle, Craig: Sandbar Shark Biological Profile. (ang.). Florida Museum of Natural History Icthyology Department. [dostęp 2012-11-18].
  9. Carcharhinus plumbeus. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 18 listopada 2012]
  10. Garrick, J.A.F. (1982). Sharks of the genus Carcharhinus. NOAA Technical Report, NMFS Circ. 445: 1–194.
  11. a b Compagno, L.J.V.: Sharks of the Order Carcharhiniformes. Princeton University Press, 1988, s. 319–320. ISBN 0-691-08453-X.
  12. Naylor, G.J.P.. The phylogenetic relationships among requiem and hammerhead sharks: inferring phylogeny when thousands of equally most parsimonious trees result. „Cladistics”. 8, s. 295–318, 1992. DOI: 10.1111/j.1096-0031.1992.tb00073.x. 
  13. a b Compagno, L.J.V.: Sandbar shark (Carcharhinus pluembus). Hureau and Th. Monod (eds.) Check-list of the fishes of the north-eastern Atlantic and of the Mediterranean. Paryż: UNESCO, 1979, s. 23-31.
  14. Lipej L., Mavric B., Dobrajc Z. i Capape C.. On the occurrence of the sandbar shark, Carcharhinus plumbeus (Chondrichthyes: Carcharhinidae) off the Slovenian coast (northern Adriatic). „Acta Adriat.”. 49 (2), s. 137-145, 2008. 
  15. a b Compagno, L.J.V.: Sharks of the World. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2005, s. 24-25. ISBN 0-691-12072-2.
  16. Carlson, J.. Occurrence of Neonate and Juvenile Sandbar Sharks, Carcharhinus plumbeus, in the Northeastern Gulf of Mexico.. „Fishery Bulletin”. 97, s. 387-391, 1999. 
  17. Cortés, E.. Standardized diet compositions and trophic levels of sharks.. „ICES J. Mar. Sci.”. 56, s. 707-717, 1999. 
  18. a b Medved, R.J., Marshall, J.A.. Feeding behavior and biology of young sandbar sharks, Carcharhinus plumbeus (Pisces, Carcharhinidae), in Chincoteague Bay. „Virginia. Fish. Bull.”. 73 (3), s. 441-447, 1981. 
  19. a b Stillwell, C.E., Kohler, N.E.. Food habits of the sandbar shark Carcharhinus plumbeus off the U.S. northeast coast, with estimates of daily ration.. „Fish. Bull.”. 91 (1), s. 138-150, 1993.