Adaks pustynny

Adaks
Addax nasomaculatus[1]
(Blainville, 1816)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd parzystokopytne
Rodzina krętorogie
Podrodzina Hippotraginae
Rodzaj Addax
Laurillard, 1841
Gatunek adaks
Synonimy
  • Adace Frisch, 1775
  • Cerophorus de Blainville, 1816
  • Cerophorus (Gazella) nasomaculata de Blainville, 1816
  • Antilope suturosa Otto, 1825
  • Antilope addax Cretzschmar, 1826
  • Antilope mytilopes Hamilton-Smith, 1827
  • Oryx addax Hamilton-Smith, 1827
  • Antilope gibbosa Savi, 1828
  • Oryx nasomaculatus Gray, 1843
  • Addax nasomaculatus Gray, 1846
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 CR pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Adaks[3], addaks[4] (Addax nasomaculatus) – gatunek ssaka parzystokopytnego z rodziny krętorogich, zaliczany do antylop[3]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Addax. Pierwotnie występował na całej Saharze: od Mauretanii, Maroka i Algierii aż do Sudanu[5]. Obecnie adaks należy do najrzadziej spotykanych gatunków antylop. Spadek liczebności tych zwierząt jest rezultatem polowań dla cenionego mięsa i skóry[3]. Z powodu braku wystarczającej ochrony zwierzętom tym grozi całkowite wytępienie[2]. Adaks jest uznawany za gatunek wymarły w Algierii, Egipcie, Libii, Maroku i Tunezji. Prawdopodobnie wymarł także w Sudanie. W tym państwie i w Algierii pojawia się jedynie sporadycznie. Odnotowywany jest w Nigerii, Mauretanii, północnej części Mali i w Czadzie[5].

Systematyka

Adaks jest gatunkiem ssaka parzystokopytnego z rodziny krętorogich, zaliczanym do antylop[3].

W 1816 roku jako pierwszy badacz adaksa opisał w swojej publikacji „Sur plusieurs espèces d’animaux mammiferes de l’ordre des ruminants” francuski zoolog Henri de Blainville[6]. Naukowiec nadał antylopie nazwę Cerophorus (Gazella) nasomaculata[7]. Rodzaj Addax ustanowił Charles Léopold Laurillard w 1841. Naukowej nazwy Addax nasomaculatus użył po raz pierwszy brytyjski zoolog John Edward Gray w 1846[8].

Nazewnictwo

Epitet gatunkowy nasomaculatus stanowi połączenie przedrostka „naso-” (łac. nāsus = nos) i „macula” (łac. plama) i nawiązuje do plam na pysku zwierzęcia. Żyjące w naturze adaksy Beduini określają arabskim terminem „baqar al-waḥš”, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „dzika krowa”. Termin ten bywa jednak także używany na określenie innych gatunków żyjących w okolicy[7].

Kariotyp

Garnitur chromosomowy adaksa tworzy 29 par (2n=58) chromosomów[7].

Charakterystyczne rogi adaksa

Budowa ciała

Adaks należy do antylop o ciężkiej budowie ciała[7]. Tułów wraz z głową zwierzęcia osiąga długość około 1,5–1,7 m[3] lub 1,2–1,3 m[7]. Wysokość adaksa mierzona w kłębie osiąga 95–115 cm[3] (u samic 95–110 cm, u samców 105–115 cm), a masa ciała dochodzi do 125 kg, odpowiednio – samic 60–90 kg, a samców 100–125 kg[7]. Tułów pokrywa krótka sierść, która zimą ma barwę szarawą, zaś latem piaskową lub zbliżoną do białej. Sierść na kończynach, biodrach, części brzusznej, uszach oraz koło oczu jest biała[3]. Jasny ogon osiąga 25–35 cm długości[7].

Na głowie przedstawicieli obu płci rosną cylindryczne[8], wygięte ku tyłowi „skręcone” rogi, które osiągają zazwyczaj 76–90 cm długości[3] i stanowią jedną z podstawowych cech odróżniających od spokrewnionych gatunków antylop z rodzaju Oryx. Rogi oryksów są wyraźnie dłuższe (do 127 cm) i nie mają (charakterystycznych dla adaksów) spiralnych wygięć, lecz równolegle opadają łukiem ku dołowi. Rekordowa długość rogów adaksa osiągała 109,2 cm. Sierść u podstawy rogów jest wybarwiona na kolor ciemnobrązowy[7]. Spłaszczone racice[8] adaksów ułatwiają im chodzenie po piasku[3].

Uzębienie

Wzór zębowy I C P M
40 = 3 1 3 3
3 1 3 3

Zęby trzonowe mają budowę hypsodontyczną (wysokokoronową), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Uzębienie składa się z 6 par siekaczy, 2 par kłów, 6 par przedtrzonowców i 6 par trzonowców[7].

Tryb życia

Adaksy wiodą koczowniczy tryb życia[7] w małych stadach liczących od 5 do 20 sztuk. Nie są agresywne, ale sprowokowane mogą szarżować na przeciwnika. Migrują na duże odległości. Poruszają się dość wolno, przez co stanowią łatwy cel dla polującej na nie lokalnej ludności[7]. Zdaniem Kazimierza Kowalskiego stadem przewodzi stary samiec[3], jednak Krausman i Casey podają, że na wolności stadem kierują starsze samice, które w niewoli także zachowują znaczącą pozycję w stadzie[7].

Adaks z cielakiem

Rozród

Młode adaksy przychodzą na świat raz w roku – najczęściej zimą lub wczesną wiosną[3]. Pora cielenia się samic adaksa jest jednak zróżnicowana w poszczególnych strefach zasięgu występowania gatunku. W północnej części Sahary potomstwo najczęściej przychodzi na świat pod koniec zimy lub na początku wiosny. Z kolei na południu Sahary we wrześniu i październiku oraz w okresie od stycznia do połowy kwietnia[7]. Ruja trwa około 24–48 godzin, a do kopulacji przystępują niemal wyłącznie samce alfa[9]. Po ciąży trwającej 257–264 dni[10] samica rodzi zwykle jedno młode[3], którego masa ciała osiąga wówczas około 5 kg[7][10]. Podczas porodu samica może stać lub leżeć[9]. Cielaki samic z jednego stada wychowują się w grupie. Są karmione przez matki do 23–29 tygodnia życia[9].

Adaks, który przyszedł na świat w London Zoo w styczniu 1987, w ciągu pierwszej doby życia zjadł 700 ml mleka (w sześciu porcjach). Młoda samiczka zaczęła żuć siano z lucerny po osiągnięcia wieku 14 dni. Od 20 dnia życia otrzymywała bardziej kaloryczne pożywienie: ziemniaki, marchew i ciemny chleb. W ciągu pierwszych 70 dni życia masa jej ciała wzrosła z 6,1 kg do 25 kg[11].

Samice osiągają dojrzałość płciową po 24,2–24,7 miesiącach, a samce po 30–30,5 miesiącach[10]. Krausman i Casey odnotowali, że adaksy dożywają w niewoli wieku 25 lat i 8 miesięcy[7].

Biotop

A. nasomaculatus egzystują w środowisku pustynnym Sahary[3][7], wędrując w kierunkach zależnych od nieregularnych deszczy, po których pojawia się roślinność stanowiąca pokarm adaksów. Poruszanie się w takim terenie ułatwiają szeroko rozstawione i spłaszczone racice[3].

Ekologia

Adaksy są zwierzętami roślinożernymi. Odżywiają się roślinami pustynnymi, a bez dostępu do wody mogą wytrzymać przez wiele miesięcy[3]. Pozyskują ją ze zjadanych roślin. Dietę adaksów stanowią lokalne trawy, zioła, oraz liście małych krzewów[7].

Na adaksy polują: likaony, lwy, gepardy i lamparty. Natomiast karakale, hieny cętkowane i serwale atakują ich cielęta[7].

Rozmieszczenie geograficzne

Adaksy żyją w małych, znacznie rozproszonych populacjach w Nigerii, Mauretanii, północnej części Mali i w Czadzie. W Sudanie i w Algierii pojawiają się sporadycznie. W Algierii, Egipcie, Libii, Maroku i Tunezji są uznawane za wymarłe[5][2].

Kopalne ślady występowania adaksów

Kopalne ślady adaksów zostały odkryte w czterech lokalizacjach[7]:

Skamieniałości należące do przedstawicieli rodzaju Addax odkryto także w Abu Ballas na granicy Sudanu i Czadu. Znalezisko datowane jest na 6.300 lat p.n.e.[7].

Hodowla adaksów (Aszdod, Izrael)

Zagrożenie i ochrona

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody zaliczyła adaksa do gatunków krytycznie zagrożonych wymarciem i umieściła go w kategorii CR (critically endangered). Łączna liczebność populacji tych zwierząt żyjących na wolności jest szacowana na mniej niż 300 osobników[2]. W 1983[12] Addax nasomaculatus został załączniku nr. I Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES Appendix I)[13].

W celu ochrony gatunku powołano do życia kilka rezerwatów. Między innymi na terenie masywów Ahaggar i Tasili Wan Ahdżar w Algierii, Ténéré w Nigrze, w Ouadi Rimé-Ouadi Achim w Czadzie i w Wadi Howar w Sudanie. W 1994 rozpoczęto hodowlę adaksów na zamkniętych terenach w Parku Narodowym Bu Hadma w Tunezji i w Sus-Massa-Dara w Maroku. Z 70 umieszczonych tam zwierząt, do 2007 powstały populacje liczące w sumie około 500 osobników. Wyhodowane adaksy reintrodukowano na terenie Parku Narodowym Dżubajl w Tunezji, oraz na obszarze Wielkiego Ergu Wschodniego w Algierii. Dzięki poszczególnym programom hodowlanym (w Europie, Libii, Egipcie, Japonii, Australii oraz w Ameryce Północnej) udało się wyhodować ponad 600 adaksów. Co najmniej 1000 osobników żyje także w prywatnych hodowlach w USA i na Bliskim Wschodzie[2].

W Maroku, Tunezji i Algierii gatunek podlega ochronie na podstawie lokalnych aktów prawnych. Prawodawstwo Libii i Egiptu zabrania polowań na wszystkie gatunki antylop[2].

  1. Addax nasomaculatus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f Addax nasomaculatus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l m n o Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  4. Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  5. a b c Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Addax nasomaculatus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 3 marca 2015]
  6. Henri Marie Ducrotay de Blainville. Sur plusieurs espèces d’animaux mammiferes de l’ordre des ruminants. „Bulletin de la Société Philomatique de Paris”. 1, s. 73-82, 1816. Société Philomatique de Paris (fr.). 
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Paul R. Krausman, Anne L. Casey. Addax nasomaculatus. „Mammalian Species”. 807, s. 1-4, 2007. American Society of Mammalogists. DOI: 10.1644/807.1. ISSN 1545-1410 (ang.). 
  8. a b c John Edward Gray. On the arrangement of the hollow-horned ruminants (Bovidae). „Annals and Magazine of Natural History”. 18, s. 223–233, 1846 (ang.). 
  9. a b c David A. Manski. Reproductive behavior of addax antelope. „Applied Animal Behaviour Science”. 29 (1-4), s. 39-66, 1991. Elsevier. DOI: 10.1016/0168-1591(91)90237-R. ISSN 0168-1591 (ang.). 
  10. a b c L. Dittrich. Gestation periods and age of sexual maturity of some African antelopes. „International Zoo Yearbook”. 12 (1), s. 184-187, 1972. Wiley Blackwell. DOI: 10.1111/j.1748-1090.1972.tb02322.x. ISSN 0074-9664 (ang.). 
  11. Janet Markham, James K. Kirkwood. Formula intake and growth of an Addax Addax nasomaculatus hand-reared at the London. „International Zoo Yearbook”. 27 (1), s. 316-319, 1988. Wiley Blackwell. DOI: 10.1111/j.1748-1090.1988.tb03230.x. ISSN 0074-9664 (ang.). 
  12. Addax (ang.). CITES. [dostęp 2015-03-07].
  13. Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem. , 2015-02-05. Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (ang.).