Adelajda Kazimierzówna

Nagrobek Adelajdy

Adelajda (ur. przypuszczalnie pod koniec lat 70. lub na początku lat 80. XII w., zm. 8 grudnia 1211) – księżniczka małopolska z dynastii Piastów.

Najprawdopodobniej córka księcia krakowskiego i zwierzchniego księcia Polski, księcia sandomierskiego, mazowieckiego i kujawskiego Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny, córki Konrada II znojemskiego z dynastii Przemyślidów[1].

Na podstawie napisu na płycie nagrobnej w kościele dominikanów pw. św. Jakuba w Sandomierzu: „hic jacet domicella Adleais filia ducis Casimiri fundatrix illius convent(us) et obviit anno Domini millesimo. cc. XI.”[2] historycy ustalali pochodzenie i fakty z życia pochowanej tam kobiety. W literaturze pojawiły się dwa odrębne poglądy. Jeden z nich głosił, że Adelajda była córką Kazimierza II Sprawiedliwego, ufundowała sandomierski kościół, w którym po śmierci w 1211 r. została pochowana. Drugi pogląd, mający zdecydowaną większość zwolenników, później zakwestionowany, uznawał ją za córkę Kazimierza I kujawskiego, dominikankę sandomierską, zmarłą w 1291 r.

Biogram

Nie wiadomo, kiedy się urodziła. Fakt niewydania jej za mąż ani nieoddania do żadnego z klasztorów przemawia za domniemaniem, iż zmarły w 1194 ojciec nie zdążył zadecydować o jej przyszłości[3]. Data urodzenia: pod koniec lat 70. lub na początku lat 80 XII w. jest tylko przypuszczalna[3]. Umownie wśród potomstwa Kazimierza Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej jest umieszczana na piątym miejscu, po Odonie, a przed Leszkiem Białym i Konradem I mazowieckim, od których z pewnością była starsza[3].

Geneza jej imienia nie jest jasna. W literaturze istnieją trzy domysły[4]. Kazimierzówna mogła otrzymać imię po Adelajdzie, matce Salomei z Bergu, a babce Kazimierza Sprawiedliwego, aczkolwiek odległość chronologiczna między śmiercią hrabiny Bergu a narodzinami Kazimierzówny jest znaczna. Wątpliwe też, aby babka wpisała się w pamięć osieroconego przez matkę w wieku 6 lat pogrobowca. Gdyby rodzice Kazimierza Sprawiedliwego, Bolesław Krzywousty i Salomea z Bergu, mieli córkę o imieniu Adelajda, zmarłą w młodym wieku, niepoświadczoną przez źródła, której grób znajdowałby się w kraju, to właśnie po niej Kazimierzówna mogłaby otrzymać miano. Wreszcie jej imię mogło nawiązywać do Adelajdy Zbysławy, córki księcia wrocławskiego Bolesława Wysokiego, z którym Kazimierz Sprawiedliwy był przez kilka lat w sojuszu. W tym przypadku Piastówna musiałaby się urodzić między 1177 a 1184.

Adelajda była fundatorką kościoła św. Jakuba w Sandomierzu, przy którym w 1226 r. biskup krakowski Iwo Odrowąż osadził dominikanów[5].

Zmarła 8 grudnia 1211[6]. Została pochowana w erygowanym przez siebie kościele.

Kontrowersje

Część historyków, wbrew przekazowi Długosza, iż Adelajda była córką Kazimierza Sprawiedliwego, uznała Piastównę za córkę Kazimierza I kujawskiego[7]. Przyjęto, że pochowana w sandomierskim kościele dominikanów Kazimierzówna musiała być tamtejszą mniszką. Jako że konwent został powołany w 1226 r., stwierdzono, że Piastówna nie mogła umrzeć w 1211 r.[8]

Ustalono, że urodzona krótko przed 7 kwietnia 1249 Adelajda była córką księcia kujawskiego Kazimierza I i Konstancji, córki księcia krakowskiego i śląskiego Henryka II Pobożnego[9]. Po 1278 r. wstąpiła do zakonu dominikanów w Sandomierzu, znajdującego się na ziemiach jej rodzonego brata, Leszka Czarnego. Tytuł fundatorki miał do niej przylec dzięki nadaniom na rzecz konwentu poczynionym przez nią samą lub dzięki jej wstawiennictwu przez Leszka[10]. Zmarła 8 grudnia 1291, a rok 1211 na nagrobku tłumaczono pomyłką rzeźbiarza[11].

Ta zaakceptowana przez historyków wykładnia została zakwestionowana[12]. Podano w wątpliwość interpretację przekazu Długosza, jakoby Adelajda była mniszką w klasztorze dominikanów, uzasadniając, że kobieta nie mogła być zakonnicą w męskim zgromadzeniu i że kronikarz wcale nie wspomniał o jej zakonnej profesji[13]. Kwestionujący pogląd wskazali także na brak bezpośredniego oparcia w ówczesnych źródłach przyjętych dat życia jak i filiacji. Adelajda nie mogła być córką Kazimierza I kujawskiego. Gdyby pochodziła z małżeństwa z Konstancją, zostałaby wymieniona w napisanej w 1300 (najpóźniej w 1301) Genealogii św. Jadwigi, w której wspominani są Kazimierzowice: Leszek Czarny i Ziemomysł inowrocławski wraz z potomstwem. Na niekorzyść tej filiacji świadczy fakt, iż wpływ na powstanie Genealogii miał franciszkanin wrocławski Henryk z Breny, siostrzeniec Kazimierza I[14], który nie pominąłby w opracowaniu swojej siostry ciotecznej. Ponadto w czasie powstawania Genealogii opatką trzebnickiego klasztoru (sanktuarium św. Jadwigi) była Konstancja, córka Ziemomysła Kazimierzowica. Gdyby natomiast Adelajda była córką księcia kujawskiego z małżeństwa z Eufrozyną opolską, wówczas nie byłaby wymieniona w Genealogii św. Jadwigi, ale zostałaby oddana do któregoś z miejscowych klasztorów na Kujawach, gdzie znajdowałaby się pod opieką rodzonych braci.

  1. Filiację tę podał Długosz. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 337. Poparł ją K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 17-22.
  2. Cytowany tekst napisu z nagrobka w łacinie klasycznej (na nagrobku w łacinie średniowiecznej) za K. Jasiński, op. cit., s. 17. Tłumaczenie: Tu spoczywa panna Adelajda, córka księcia Kazimierza, fundatorka tego klasztoru i zmarła w roku Pańskim 1211.
  3. a b c K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 21.
  4. K. Jasiński, op cit., s. 20-21.
  5. Jan Długosz przekazał, że w 1200 r. Adelajda erygowała konwent dominikanów. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895; K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 18-19 stwierdził, że Kazimierzówna nie ufundowała klasztoru tylko kościół. Tytułowanie Adelajdy fundatorką klasztoru na nagrobku, skąd wiedzę zaczerpnął Długosz, tłumaczy pozostawieniem grobu Piastówny w przejętym przez dominikanów kościele i wynikłym z tego powodu błędem w źródle.
  6. Data dzienna za Janem Długoszem. Prawdopodobnie data dzienna znajdowała się na pierwszej płycie nagrobnej Adelajdy, stamtąd trafiła do zaginionego nekrologu dominikanów sandomierskich, do którego kronikarz miał dostęp. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 22, przyp. 46; Przekaz Długosza został przyjęty przez O. Balzera, op. cit. s. 339 jak i K. Jasińskiego, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 21-22.
  7. Pierwszy, który przypisał Adelajdę do dzieci Kazimierza I kujawskiego, był J. Wagilewicz w książce Genealogia książąt i królów polskich od roku 880-1195. Podobnie uważał A. Semkowicz. O. Balzer w Genealogii Piastów najpełniej uargumentował tę hipotezę. Pogląd ten w literaturze historycznej zdobył przewagę, w literaturze genealogicznej był właściwie jedyny, opowiedzieli się za nim S. Łaguna w Rodowodzie Piastów jak i W. Dworzaczek w Genealogii. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001.
  8. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 338.
  9. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 339 przypuścił, że dokument Siemowita I mazowieckiego, brata Kazimierza I, z 7 kwietnia 1249, w którym wspominana jest jakaś uroczystość rodzinna, dotyczy chrzcin Adelajdy.
  10. O. Balzer, op. cit., s. 338-339.
  11. O. Balzer, op. cit, s. 338-339 twierdził, że rzeźbiarz opuścił jedną literę C – zamiast MCCXCI artysta wyrył MCCXI.
  12. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, cz. I, wyd. II, Kraków 2007, s. 121, przyp. 7 zarzucił poglądowi Balzera brak podstaw źródłowych, oparcie się na domysłach i ryzykownych rekonstrukcjach tekstu źródłowego.
  13. J. Woroniecki w pracy Św. Jacek Odrowąż i wprowadzenie Zakonu Kaznodziejskiego do Polski, Katowice 1947, s. 86. Długosz nazwał Adelajdę „pobożną i oddaną w służbie Bogu dziewczyną”, z czego O. Balzer wywnioskował, że była mniszką. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 18.
  14. Był on synem Eudoksji mazowieckiej i hrabiego Breny Dytryka I.

Bibliografia

  • Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 1895.
  • Jasiński K., Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań – Wrocław 2001, s. 17-22.
  • Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, cz. I, wyd. II, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2007, s. 121.