Aeroskop

Kazimierz Prószyński filmujący aeroskopem ulice Paryża w 1909 roku

Aeroskop (ang. i franc. Aeroscope) – pierwsza na świecie ręczna kamera filmowa o napędzie automatycznym skonstruowana w 1908 roku przez polskiego wynalazcę i konstruktora, Kazimierza Prószyńskiego[1]. Ze względu na swoje zalety jak prostota obsługi, mobilność oraz niezależny system zaopatrzenia w energię kamera ta przyczyniła się bezpośrednio do rozwoju wczesnych filmów dokumentalnych, przyrodniczych oraz reportaży.

Nazwa

Nazwa urządzenia aeroskop jest połączeniem dwóch greckich słów: αήρ, aero – „powietrze” oraz σκοπεῖν, skopein „widzieć” lub „patrzeć”. Nawiązuje ona do sposobu napędzania mechanizmu kamery sprężonym powietrzem. Urządzenie w Polsce nazywane było również autopleografem[2] w nawiązaniu do wcześniejszego urządzenia, wynalezionego przez konstruktora, zwanego pleografem. W językach francuskim oraz angielskim funkcjonuje nazwa aeroscope[3].

Historia

Angielski korespondent wojenny Geoffrey H. Malins, filmujący aeroskopem w Belgii w 1914 roku

Aeroskop był, po pleografie oraz biopleografie, kolejnym przełomowym dla techniki filmowej wynalazkiem Prószyńskiego. Konstruktor pracował nad jego budową w Polsce oraz we Francji w latach 1907–1910. Później także kilkukrotnie go ulepszał oraz modernizował. Artur Kingston, angielski wynalazca kinematograficzny, wspominając swoje spotkanie z Kazimierzem Prószyńskim w Londynie stwierdził:[4]

Nie wiedzieliśmy dotąd, co to jest ręczna kamera, zanim nie zjawił się u nas Prószyński.

Aparat został skonstruowany przez Kazimierza Prószyńskiego w roku 1908 jako prototyp kamery reporterskiej. Opatentowany został najpierw we Francji (patent nr 408.435 z 22 stycznia 1909)[5], a potem w 1910 roku w Wielkiej Brytanii (patent numer 1.032.956)[6]. Pierwsza publiczna prezentacja urządzenia odbyła się 27 grudnia 1910 roku w Paryżu, na posiedzeniu Francuskiej Akademii Nauk. Aparat prezentował profesor fizyki oraz laureat nagrody Nobla z roku 1908, Gabriel Lippmann[1]. Kolejna publiczna prezentacja urządzenia podczas, której Kazimierz Prószyński wygłosił również referat na jego temat odbyła się we Francuskim Stowarzyszeniu Fizycznym 6 stycznia 1911 roku. Pierwsza publiczna prezentacja aeroskopu w Wielkiej Brytanii odbyła się jeszcze tego samego roku w londyńskim Hyde Parku. Aby zademonstrować zalety żyroskopu, który eliminował drgania w czasie kręcenia materiału zdjęciowego, a także mobilność kamery konstruktor filmował jadąc konno[2].

Urządzenie weszło do seryjnej produkcji w Anglii[7]. Od 1911 roku produkowała je w Londynie firma Newman & Sinclair[8], która wykonała pierwsze 50 egzemplarzy, a od 1912 roku spółka aukcyjna Cherry Kearton Limited. Ostatecznie produkcję kontynuowała fabryka Franka Van Necka, a dystrybucję aparatu prowadziła specjalnie w tym celu założona firma o nazwie Eracam Ltd.[2]

Aeroskop używany był powszechnie przez profesjonalnych reporterów od 1910 roku do lat 30. XX stulecia. Filmowcy wykorzystywali go do 1935 roku, kiedy to zaczął się upowszechniać film dźwiękowy[9]. W tym czasie powstawały również nowe kamery o napędzie sprężynowym, jak Eyemo i potem Bolex, oraz szereg konstrukcji o napędzie elektrycznym. Nastąpił rozwój akumulatorów oraz powstawały kamery, które były nimi zasilane. Prószyński z czasem zmienił napęd swojej kamery z pneumatycznego na elektryczny wyposażając ją w akumulator. W dwudziestoleciu międzywojennym pojawiło się jednak wiele innych urządzeń tego typu i aeroskop powoli wychodził z użycia. Według niektórych źródeł pojedyncze egzemplarze ulepszonego aeroskopu jeszcze na początku II wojny światowej stosowane były przez brytyjskich operatorów wojskowych.

W 1927 roku w Warszawie odbyła się Wystawa Foto-Kinematograficzna prezentująca osiągnięcia oraz dorobek konstruktorski Kazimierza Prószyńskiego. Zaprezentowano na niej m.in. aeroskop wraz z wersją dostosowaną do zdjęć lotniczych[10]. Podobna prezentacja odbyła się w 1938 roku na XVIII Targach Wschodnich we Lwowie, gdzie w pawilonie poświęconym kinematografii zaprezentowano prototypy pleografu, aeroskopu oraz innego rodzaju kamery wynalezionej przez Prószyńskiego, „Oka”[11].

W 1956 roku do Londynu udała się polska delegacja złożona z reżysera i operatora Stanisława Wohla oraz inżyniera Jerzego Brzozowskiego w celu zbadania zachowanych egzemplarzy aeroskopu, a także całego dorobku Prószyńskiego, jaki pozostawił on w Wielkiej Brytanii[12].

Budowa oraz sposób działania

Urządzenie zamykane było w drewnianym futerale z zamocowaną na górze skórzaną rączką służącą do przenoszenia. Aparat umieszczony był w pudełkowatej sześciennej obudowie o wymiarach 21,6 cm wysokości, 30 cm długości oraz 15,2 cm szerokości, wykonanej z drewna. Wraz z zainstalowaną rolką taśmy filmowej jego waga nieznacznie przekraczała 6 kg. Wnętrze kamery podzielone było na dwie komory, z których jedna zawierała mechanizm, silnik oraz żyroskop, a druga – zasobnik na film. Na szczycie obudowy umocowany był zawór służący do pompowania powietrza, wskaźnik ciśnienia, wizjer oraz celownik. Z lewej strony znajdował się wskaźnik szybkości oraz zawór powietrza[3]. Mechanizm urządzenia wykonany był ze stali oraz mosiądzu, którego użyto m.in. do wykonania zbiorników na powietrze.

Kamera ta napędzana była sprężonym do około 35 atmosfer powietrzem i przed użyciem musiała zostać napompowana specjalną dołączoną do zestawu pompką podobną do tej, jakiej używa się do dętek rowerowych. Po napełnieniu powietrzem zbiorniczków umieszczonych wewnątrz urządzenia operator nie musiał już kręcić korbką, jak w innych ówczesnych kamerach, tylko naciskał przycisk, a sprężony gaz uruchamiał mechanizm przesuwu taśmy filmowej. Raz napompowany aeroskop pracował przez ok. 10–15 minut, co umożliwiało wykonanie całości zdjęć na załadowanej do kamery jednej rolce filmowej o długości 137 metrów i standardowej szerokości 35 mm[13]. Po zakończeniu zdjęć kamerę należało napompować ponownie.

Już pierwsza konstrukcja aeroskopu wyposażona była w żyroskop[13], który zapewniał stabilność obrazu, niwelując wahania wywołane przemieszczaniem się w terenie, czy drżeniem rąk operatora. Aby zminimalizować wszelkie hałasy oraz wibracje, jakie mogłaby powodować kamera w czasie pracy, konstruktor zamocował dodatkowo wszystkie ruchome części urządzenia na łożyskach kulkowych.

W latach 1911–1912 w związku z postępem technicznym jaki dokonał się w urządzeniach napędzanych prądem elektrycznym, Prószyński dokonał zmian modernizujących swoją kamerę. Całkowicie wymienił jej napęd z pneumatycznego na elektryczny. Pojawił się wówczas problem zasilania urządzenia w terenie. Konstruktor zdecydował się na zastosowanie akumulatora zasilającego kamerę, umieszczonego w metalowym, aluminiowym plecaku. Przeróbki wykonał, na zlecenie wynalazcy, inżynier Marian Sitkiewicz z Warszawy[14]. W 1917 roku powstał również wariant aeroskopu dostosowany do wykonywania zdjęć lotniczych.

1
Francuski patent aeroskopu z roku 1909
2
Wnętrze aeroskopu. Zdjęcie z 1910 гoku
3
Wnętrze aeroskopu w rzucie przednim
1
Zewnętrzny rzut boczny: A – poziom powietrza, B – przycisk zmiany szybkości, C – pokrętło ekspozycji
2
Aeroskop w rzucie bocznym z widoczną kasetką na rolkę filmu
3
Wnętrze aeroskopu w rzucie bocznym. Widoczne owalne zbiorniki na powietrze

Zastosowanie

Kazimierz Prószyński w The Photographic Journal z 1913[15]:

Ten kinematograf jest aparatem specjalnie skonstruowanym w tym celu, aby umożliwić robienie zdjęć ruchowych (…) w ułamku sekundy, nim interesująca nas scena zniknie sprzed naszych oczu (…) Zaopatrzeni w taką kamerę, możemy filmować jak najbardziej nieoczekiwane rzeczy, podążać za każdym ruchem z równą szybkością, jak myśliwy prowadzi dubeltówkę za lecącym ptakiem.

Goeffrey Herbert Malins z aeroskopem wraz z angielskimi żołnierzami na froncie I wojny światowej
Angielski podróżnik oraz przyrodnik Cherry Kearton podczas filmowania ptaków aeroskopem

Kamera miała kilka prekursorskich rozwiązań oraz innowacyjnych zalet. Nie trzeba było używać do urządzenia statywu i można nim było swobodnie operować z ręki w trakcie przemieszczania się. Zwiększało to znacznie mobilność kamerzysty oraz umożliwiało rejestrację filmów w niedostępnym dotychczas dla filmowców terenie. Pneumatyczny napęd kamery wykorzystujący powietrze uniezależniał operatora od innych źródeł energii i czynił go samowystarczalnym pod tym względem. Po nagraniu filmu oraz zużyciu całego powietrza zmagazynowanego w zasobniku wystarczało wyciągnąć pompkę i napompować go ponownie. W terenie liczbę wykonanych zdjęć ograniczała praktycznie tylko liczba posiadanych rolek filmu.

Kolejną innowacją jaka usprawniała wykonywanie filmów był również automatyczny sposób działania mechanizmu. W przeciwieństwie do ówczesnych kamer zasilanych kręceniem korbką, aeroskop uruchamiany był jedynie naciśnięciem guzika. Cały proces rejestracji materiału przebiegał od tego momentu samoczynnie pozwalając operatorowi skupić się podczas pracy wyłącznie na obrazie oraz parametrach ekspozycji taśmy filmowej. Była to pierwsza na świecie kamera oferująca tego typu rozwiązanie. Urządzenie było również bardzo ciche w działaniu oraz słynęło z prostoty i niezawodności. Niewątpliwą zaletą był również fakt, że rolki filmu zamknięte były w kasetkach, co umożliwiało zmianę filmu w świetle dziennym, bez zagrożenia prześwietleniem nakręconego materiału zdjęciowego. Wadą był nieergonomiczny pudełkowaty kształt, na który narzekali operatorzy aeroskopu.

Pierwsze filmy na potrzeby reklamowe urządzenia oraz w celu pokazania jego możliwości rejestrował kamerą sam konstruktor. Oprócz filmów kręconych podczas pokazów publicznych Prószyński nagrał w dniu 22 czerwca 1911 roku w Londynie reportaż z koronacji króla Jerzego V[16]. Konstruktor wykonał również aeroskopem część filmów kręconych w Warszawie zapoczątkowując historię polskiej kinematografii.

Zalety urządzenia, pozwalające robić zdjęcia w dowolnym miejscu i czasie, docenili wkrótce reporterzy. Kamer tych używali podczas pracy reporterskiej zawodowi filmowcy z profesjonalnych wytwórni filmowych, jak francuskiej Gaumont, angielskich Pathé News, British Movietone, a później także amerykańskich Tropical Budget oraz Paramount Pictures[17]. Aeroskop wykorzystywany był m.in. przez reporterów podczas kręcenia zdjęć w czasie wojen bałkańskich w roku 1912[17].

Marian Dąbrowski pisał w Tygodniku Ilustrowanym z 1913[18]:

Aeroskop rewolucjonizuje całą technikę kinematograficzną prasa polska zachowuje się dziwnie obojętnie. Aeroskop pozwala czynić zdjęcia bez statywu, przez co ułatwia zdjęcia z życia zwierząt drapieżnych z nieprzystępnych górskich przepaści, z wojen i bitew, z aeroplanów…

Od 1911 roku wielkim zwolennikiem oraz popularyzatorem kamery Prószyńskiego był znany angielski podróżnik, myśliwy oraz twórca pierwszych filmów przyrodniczych Cherry Kearton. Kręcił on filmy z użyciem aeroskopu na całym świecie podczas swoich podróży, a także reportaże dla towarzystwa filmowego Cherry Kearton Limited, które działało w latach 1912–1913. W 1912 roku Kearton wykonał aeroskopem, podczas lotu balonowego, pierwsze lotnicze zdjęcia Londynu[17]. Podróżnik prezentował także możliwości kamery na Międzynarodowej Wystawie Kinematograficznej w czerwcu 1913 roku w Londynie, gdzie aeroskop nagrodzony został Wielkim Złotym Medalem[19]. W czasie wojny w latach 1914–1918 podróżnik kręcił, jako korespondent wojenny, reportaże z Afryki Południowo-Zachodniej.

Frederick Talbot w swojej książce wydanej w 1912 roku w Londynie pt. Moving pictures, jako główne zalety aeroskopu wymienia prostotę użytkowania, mobilność oraz swobodę w trakcie nagrywania[20]:

Aeroskop jest najlepszą i najprostszą z dotychczasowych znanych kamer w kinematografii, dającą lepsze efekty i olbrzymie korzyści przez sam fakt, że pozwala filmować z ręki, z każdej pozycji i że wystarczy nacisnąć palcem guzik, by ją uruchomić.

Ze względu na te zalety aeroskop znalazł się w polu zainteresowania angielskiego sztabu wojennego, który postanowił używać go do wykonywania dokumentacji fortyfikacji i umocnień, a także rejestracji z powietrza pozycji lub ruchów wojsk[18]. Aeroskopem od 1914 roku rejestrowane były także pierwsze kroniki wojenne z frontu zachodniego podczas I wojny światowej. Kamera została zatwierdzona do użytku dla operatorów wojennych (ang.: combat cameramen) przez Brytyjskie Ministerstwo Wojny. Była używana podczas wojny na polach bitew na froncie zachodnim. Wielu filmowców frontowych podczas kręcenia nią zdjęć straciło życie, a aeroskop zyskał nazwę „kamery śmierci”. Aeroskopu używał między innymi znany z brawury operator Goeffrey Herbert Malins. Ryzykując własnym życiem wykonywał on kamerą Prószyńskiego zdjęcia podczas walk m.in. w bitwie pod St. Eloi oraz jednej z największych bitew I wojny światowej, bitwie nad Sommą. Po wojnie reporter ten opisał swoje doświadczenia w książce pt. How I filmed the war (pol.: „Jak sfilmowałem wojnę”)[21].

Po zakończeniu I wojny światowej kamery tej Brytyjczycy użyli do zrealizowania zdjęć lotniczych z przelotu dookoła świata, jaki odbył w 1922 roku[9][22] angielski pionier awiacji Wilfred Theodore Blake[23]. Kamerą Prószyńskiego operator kronik Paramount Company Edward Hawkins nakręcił również w Walii w roku 1924 pierwszy w historii reportaż z wyścigów samochodowych. Z kolei operator Tropical Budget Film Bernard Lynes w 1925 roku nagrał aeroskopem zdjęcia z meczu piłki nożnej na nowo otwartym wówczas w Londynie stadionie piłkarskim Wembley. Ze względu na brak zgody organizatorów mecz został przez niego sfilmowany z ukrycia.

Zachowane egzemplarze

Po jednym egzemplarzu aeroskopu przechowuje się w:

  1. a b Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 64.
  2. a b c Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 67.
  3. a b Aeroscope. W: Frederick A. Talbot: Practical Cinematography. London: 1913, s. 54–58.
  4. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 81.
  5. Władysław Jewsiewicki: Kazimierz Prószyński. Warszawa: Interpress, 1974.
  6. „Motography”. XI (7). s. 242. 
  7. Bolesław Orłowski: Polacy światu. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1987, s. 211.
  8. Nicholas Hiley: Arthur Samuel Newman, British camera manufacturer (ang.). W: Who's Who of Victorian Cinema: A Worldwide Survey [on-line]. Victorian Cinema. [dostęp 2014-01-10]. (strona zarchiwizowana na Archiveweb)
  9. a b Przemysław Stefańczyk: Kazimierz Prószyński – pionier kinematografii. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, s. 6, seria: SSE (2) 1 nr indeksu 183233.
  10. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 132.
  11. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 135.
  12. Bernard and Elizabeth Orna. Pole in London. „Cine Technican”, s. 103, July 1956. 
  13. a b Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 70.
  14. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 71.
  15. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 74.
  16. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 68.
  17. a b c Bernard and Elizabeth Orna. Camera of 1910. „Cine Technican”, s. 86, June 1956. 
  18. a b Marian Dąbrowski. Kazimierz Prószyński. „Tygodnik Ilustrowany”, s. 448, 1913. Warszawa. 
  19. Władysław Jewsiewicki: op.cit. Kazimierz Prószyński. s. 78–79.
  20. Frederick Talbot: Moving pictures. London, Philadelphia: 1912, s. 308-309.
  21. Geoffrey H. Malins: How I filmed the war. London: 1920.
  22. Prószyński, Kazimierz (pol.). W: Biogram [on-line]. CESA - Central European Science Adventure. [dostęp 2014-01-09].
  23. Józef Piłatowicz (red.): Słownik Polskich Pionierów Techniki. Warszawa: Wydawnictwo Śląsk, 1987, s. 197. ISBN 83-216-0339-4.
  24. Kazimierz Prószyński – pierwszy człowiek w kinematografii (pol.). W: Polskie Radio » Historia [on-line]. [dostęp 2014-01-09].
  25. 'Aeroscope' portable kine camera, 1912 (National Media Museum) (ang.). W: www.diomedia.com [on-line]. Diosphere Ltd. [dostęp 2014-01-09].
  26. Aeroscope portable kine camera with hand pump, 1912 (ang.). W: National Media Museum / Science & Society Picture Library [on-line]. [dostęp 2014-01-09].
  27. "Aeroscope" portable kine camera with hand pump, magazine an (Science Museum) (ang.). W: Europeana think culture [on-line]. www.europeana.eu. [dostęp 2014-01-09].
  28. Galeria 'Aeroscope' portable kine camera, 1912 (Museum of Science) (ang.). W: Science & Society Picture Library [on-line]. www.scienceandsociety.co.uk. [dostęp 2014-01-09].

Bibliografia

  • Aeroscope [w:] Frederick A. Talbot, Practical Cinematography, London 1913.
  • Władysław Jewsiewicki, Kazimierz Prószyński, Warszawa: Interpress, 1974.

Linki zewnętrzne