Agnieszka z Châtillon

Szablon:Władczyni infobox Anna antiocheńska, Anna (Agnieszka) z Châtillon (ur. 1154, zm. 1184) – księżniczka antiocheńska, królowa Węgier w latach 1172–1184 jako pierwsza żona Beli III.

Biografia

Pochodzenie

Anna była córką z drugiego małżeństwa księżnej Antiochii Konstancji i przybyłego z Francji rycerza Reginalda z Châtillon, księcia-regenta Antiochii. Po matce z rodu Hauteville Anna pochodziła od królów Jerozolimy i władców Francji, a także normańskich książąt Apulii i Kalabrii oraz ormiańskich książąt Armenii i Cylicji[1]

Przynależność rodowa ojca Anny jest kwestią sporną. Z nielicznych wzmianek wynika, że był bratem pana Gien[2] oraz krewnym panów Châtillon, Semur i Bourbon[3]. Od XVII w. uważano jednak, że Reginald wywodził się z szampańskiego rodu Châtillon, pochodzącego z Châtillon-sur-Marne[4]. Pod koniec XIX w. pojawiła się odosobniona ówcześnie teoria o burgundzkim pochodzeniu ojca Anny z rodu Donzy[5], która została w ostatnich latach rozpowszechniona m.in. przez Jeana Richarda i Sylvię Schein. Według niej książę-regent Antiochii pochodził z rodu Donzy, panów m.in. Semur-en-Brionnais, Gien-sur-Loire oraz Châtillon-sur-Loire[6].

Dokładna data narodzin i pierwotne imię Anny nie są pewne. Przyjmuje się, że narodziła się wkrótce po potajemnym ślubie rodziców, zawartym przed majem 1153 r. Najczęściej spotykaną w literaturze przedmiotu datą narodzin Anny jest rok 1154[7].

Księżniczka antiocheńska została ochrzczona zapewne jako Agnieszka[8].

Pobyt na dworze bizantyjskim

Po śmierci matki, w okresie kilkunastoletniego pobytu ojca w niewoli, Agnieszka opuściła Antiochię i znalazła się w Konstantynopolu, gdzie przebywała na dworze starszej, przyrodniej siostry Marii antiocheńskiej, żony cesarza Manuela I[9].

Małżeństwo

W Konstantynopolu Agnieszka została żoną węgierskiego księcia wychowującego się na cesarskim dworze - cezara Aleksego, który w roku 1172 odziedziczył tron Węgier jako Bela III. Nie jest znana data ślubu Agnieszki i Aleksego. Najwcześniej mogło do niego dojść około 1168 r.[10], a najpóźniej w 1172 r.[11]. W literaturze przedmiotu pojawiają się dwie dokładniejsze daty zaślubin księżniczki antiocheńskiej Agnieszki z cezarem Aleksym - wrzesień 1169 r.[12] oraz marzec 1171 r.[13].

Prawdopodobnie jeszcze na dworze siostry Agnieszka przyjęła nowe imię. W dokumentach węgierskich występowała zawsze jako Anna[14].

Koronacja

W roku 1173 r. Anna z Antiochii została koronowana na królową Węgier w katedrze św. Stefana w Székesfehérvár[15].

Działalność

Annie antiocheńskiej i jej dworskiemu otoczeniu przypisuje się wpływ na rozpowszechnienie w Królestwie Węgierskim wzorów kultury francuskiej[16]. Z działalnością królowej Anny łączy się również sprowadzenie na Węgry z Burgundii pierwszych mnichów cysterskich. Królowa mogła utrzymywać kontakty z burgundzkimi cystersami dzięki powiązaniom rodowym. Pierwsze klasztory cysterskie na Węgrzech, fundowane od około 1182 r., były bowiem klasztorami córkami trzech opactw cysterskich położonych w pobliżu Pontigny, a okoliczne majątki ziemskie należały do rodu Donzy, z którego wywodziła się Anna[17].

Potomstwo

Królowa urodziła co najmniej sześcioro znanych z imienia dzieci[18], z których dwaj synowie Emeryk i Andrzej II zostali królami Węgier, córka Małgorzata poślubiła bizantyjskiego cesarza, a córka Konstancja została królową Czech[19].

Śmierć

Data śmierci królowej Anny nie została odnotowana w żródłach, jednak przyjmuje się, że zmarła w roku 1184[20], chociaż nie można wykluczyć daty nieco wcześniejszej[21].

Pochówek

Królową Annę pochowano w katedrze św. Stefana w Székesfehérvár (póżniej katedrze Najświętszej Marii Panny). Jej grób został odnaleziony w grudniu 1848 r. podczas prac ziemnych prowadzonych w pobliżu katedry. W październiku 1898 r. odbył się uroczysty, powtórny pogrzeb pary królewskiej. Szczątki złożono w kościele Najświętszej Marii Panny (tzw. kościół Macieja) w Budapeszcie w nowym sarkofagu z figurami zmarłych[22].

Odkrycie grobu

W dniu 5 grudnia 1848 r. robotnicy niespodziewanie natknęli się na bok kamiennego sarkofagu, który krył szczątki kobiety, wyroby złotnicze (koronę i pierścień) oraz tekstylia, w tym fragmenty nakrycia głowy (ażurowy welon lub siatkę na włosy i ozdoby warkoczy w formie rozetek). W pobliżu pierwszego sarkofagu odkryto kolejne nienaruszone pochówki. Dokonując analizy stylistyznej znalezionych w grobach zabytków i opierając się na wynikach badań archiwalnych, János Érdy zidentyfikował dwa szkielety z insygniami władzy królewskiej jako zwłoki Beli III i Anny antiocheńskiej[23].

Badanie szczątków

W styczniu 1967 r., w trakcie prac konserwatorskich przeprowadzanych w kościele Macieja, otworzono grobowiec Anny antiocheńskiej i Beli III. Antropolodzy i medycy sądowi oszacowali wiek kostny królowej Anny na około 35 lat w chwili śmierci, a wzrost na około 161 cm. Następstwem wielokrotnych porodów były m.in. bardzo poważne niedobory składników mineralnych w obrębie kości królowej[24].

Na podstawie wykonanego wówczas odlewu czaszki Károly Árpás w roku 1977 zrekonstruował wygląd królowej Anny[25].

Przy okazji ponownego otwarcia grobowca w listopadzie 1984 r. powtórnie przebadano szczątki Anny antiocheńskiej. Wiek kostny królowej oszacowano na bardziej zaawansowany - około 38, maksymalnie do 42 lat. Szybkie starzenie się organizmu Anny antiocheńskiej tłumaczono cechami osobniczymi, jak również wieloma ciążami w trakcie około 12-letniego małżeństwa.[26]

Wywód rodowodowy

za Jeanem Richardem i Sylvią Schein[27]

4. Hervé II de Donzy, pan Donzy, Gien i Châtillon, hrabia Chalon      
    2. Rejnald z Chatillon
5. Mahaut Le Blanc, pani Oulchy-Le-Château i Neuilly-Saint-Front        
      1. Anna antiocheńska
6. Boemund II    
    3. Konstancja antiocheńska    
7. Alicja jerozolimska, córka Baldwina II      
 

Galeria

  1. Princes of Antioch 1100-1130 (Hauteville)
  2. Przekaz kronikarza Ernoula [w:] M. L. Mas Latrie, Chronique d'Ernoul et de Bernard le Trésorier, Paris 1871, s. 22.
  3. Piotr z Blois stwierdził, że Reginald był iure successorio dominus Castellionis, Samurii, Burbonis aliorumque magni nominis castellorum. Petri Blesensis tractatus duo: Passio Raginaldi principis Antiochie; Conquestio de dilatione vie Ierosolimitane [w:] Corpus Christianorum. Continuatio Mediaeualis, t. 194, wyd. R. B. C. Huygens, Turnhout 2002, s. 42.
  4. André Du Chesne (1584-1640), Histoire genealogique de la maison de Chastillon-sur-Marne, Paris 1621; Charles Du Fresne, sieur Du Cange (1610-1688), Les Familles d'Outremer, wyd. E. G. Rey, Paris 1869, s. 191.
  5. G. Schlumberger, Renaud de Châtillon, prince d’Antioche, seigneur de la terre d’Outre-Jourdain, Paris 1898, s. 3-4.
  6. J. Richard, Aux origines d'un grand lignage: des palladii Renaud de Châtillon [w:] Media in Francia, Paris 1989, s. 409-418; S. Schein, Rainald von Châtillon, Fürst von Antiochia († 1187) [w:] Lexikon des Mittelalters, t. VII, München 2003, s. 416-417.
  7. np. M. Wertner, Az Árpádok családi története, Nagy-Becskerek 1892, s. 359; History of Hungary, red. E. Pamlenyi, tł. ang. M. Morris, R. E. Allen, London 1975, s. 60, 608; J. Louda, M. MacLagan, Lines of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe, wyd. II, London 1999, tabl. 89.
  8. Kronikarz Alberyk z Trois-Fontaines nazywa jedną z trzech córek Konstancji i Reginalda, a żonę króla Węgier Beli Agnieszką (Chronica Albrici Monachi Trium Fontium [w:] Monumenta Germaniae Historica, XXIII, Hannover 1874, s. 849-850). Natomiast we fragmentarycznie zachowanym rękopisie Lignages d'Outre-Mer, przechowywanym w Bibliotece Watykańskiej (Vaticanus Latinus 7806, Il parentado de Beimonte principe 9, fol. 172), dwie córki Konstancji i Reginalda noszą imiona Joanny i Marii .
  9. S. Runciman, A History of the Crusades, t. II, Harmandsworth 1978, s. 365.
  10. np. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 84.
  11. np. V. ö. Városy, Antiochiai Anna királyné, "Századok. A Magyar Történelmi Társulat Közlönye", 1886, s. 866.
  12. , P. Gautier, Les lettres de Grégoire, higoumène d'Oxia, "Revue des études byzantines", 31-32, 1973, s. 206. - Po narodzinach następcy tronu bizantyjskiego zerwano zaręczyny cesarzówny Marii Porfirogenetki z cezarem Aleksym (przyszłym Belą III) i w ramach rekompensaty wydano za niego siostrę cesarzowej Marii antiocheńskiej.
  13. Maria Porphyrogenita, daughter of Manuel I Comnenus - Dopiero wówczas Agnieszka miała zjawić się z wizytą na dworze cesarzowej Marii, towarzysząc bratu Boemundowi III
  14. M. Wertner, Az Árpádok családi története, Nagybecskerek 1892, s. 358. - Zatwierdzenia donacji królowej Anny w dokumentach Beli IV z 1238 r. (Domina Anna) i królowej Elżbiety Kumanki z 1281 r. (Anna (...) Illustris Regina, consors (...)Tertii Belae Regis Ungariae).
  15. A magyar királyok koronázótemploma
  16. G. Lukács, La Hongrie et la civilisation, Paris 1929, s. 361; A. Echols, M. Williams, An annotated index of medieval women, New York-Oxford 1992, s. 53; G. Moravcsik, Byzantium and the Magyars, Budapest–Amsterdam 1970, s. 129; G. Klaniczay, The chaste prince and the athleta patriae [w:] G. Klaniczay, Holy Rulers and Blessed Princesses. Dynastic Cults in Medieval Central Europe, Budapest 2002, s. 184. - W wielu publikacjach podkreśla się jednak, że z wzorami zachodnioeuropejskimi Bela III mógł się zapoznać również na dworze bizantyjskim Manuela I, gdzie były one silne, m.in. dzięki powiązaniom dynastycznym Komnenów.
  17. M. M. de Cevins, Les implantations cisterciennes en Hongrie médiévale [w:] Unanimité et diversité cisterciennes, red. Nicole Bouter, Saint-Étienne 2000, s. 458-459; F. L. Hervay, Ciszterciek [w:] G. Kristo (red.), Korai magyar térténeti lexikon, Budapest 1994, s. 473, 479-480.
  18. I. Hankó Ildikó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004. Annie przypisuje się jeszcze siódme dziecko - nieznaną z imienia córkę. K. Éry, A.Marcsik, J. Nemeskéri, F. Szalai, Embertani vizsgálatok III. Béla és Antiochiai Anna földi maradványán [w:] 150 éve történt? III. Béla és Antiochiai Anna sírjának fellelése, Székesfehérvár 1999, s. 11.
  19. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 84.
  20. np. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 84; A. Echols, M. Williams, An annotated index of medieval women, New York-Oxford 1992, s. 53.
  21. np. M. Wertner, Az Árpádok családi története, Nagy-Becskerek 1892, s. 356; I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004 - rok 1183.
  22. I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004.
  23. G. Lukács, La Hongrie et la civilisation, Paris 1929, s. 362, il. s. 368. I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004; E. Sipos, Textiltöredékek Antiochiai Anna sírjából [w:] 150 éve történt? III. Béla és Antiochiai Anna sírjának fellelése, Székesfehérvár 1999, s. 60-68. - Od roku 2005 trwa dyskusja nad podstawą identyfikacji szczątków, którą zapoczątkowali Endre Tóth i Kinga Éry. Wymienia się drugą parę małżeńską, która mogła być pochowana w sarkofagach odkrytych w 1848 r. - Kolomana I Uczonego i królową z rodu de Hauteville (tzw. Buzillę lub Felicję). E. Tóth, III. Béla vagy Kálmán? (A székesfehérvári királysír azonosításáról), "Folia Archaeologica", LII, 2005-2006, s. 146-158. Polemika z tą teorią, np. G. Kajtor, III. Béla nem Könyves Kálmán, Székesfehérvár 2008
  24. I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004 - Wzrost królowej Anny obliczono jedynie na podstawie wymiarów kości długich. Pomiar długości całego szkieletu Anny w 1848 r. dał wynik o kilka centymetrów niższy.
  25. I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004 - Etapy rekonstrukcji twarzy Anny antiocheńskiej. Ágnes Kustár, Az arcrekonstrukció módszerei, korlátai és lehetőségei,Szeged 2010 - Rekonstrukcja w ujęciu en face na str. 2.]
  26. K. Éry, A.Marcsik, J. Nemeskéri, F. Szalai, Embertani vizsgálatok III. Béla és Antiochiai Anna földi maradványán [w:] 150 éve történt? III. Béla és Antiochiai Anna sírjának fellelése, Székesfehérvár 1999, s. 9-15.
  27. J. Richard, Aux origines d'un grand lignage: des palladii Renaud de Châtillon [w:] Media in Francia, Paris 1989, s. 409-418; S. Schein, Rainald von Châtillon, Fürst von Antiochia († 1187) [w:] Lexikon des Mittelalters, t. VII, München 2003, s. 416-417.


Poprzednik
Agnieszka austriacka
Coat of arms of Hungary.svg Królowa Węgier
1172–1184
Coat of arms of Hungary.svg Następca
Małgorzata francuska