Albatros żółtodzioby

Albatros żółtodzioby
Thalassarche chlororhynchos[1]
Gmelin, 1789
Ilustracja
Osobnik sfotografowany na archipelagu wysp Tristan da Cunha
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd rurkonose
Rodzina albatrosy
Rodzaj Thalassarche
Gatunek albatros żółtodzioby
Synonimy
  • Diomedea chlororhynchos Gmelin, 1789
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 EN pl.svg

Albatros żółtodzioby (Thalassarche chlororhynchos) — gatunek dużego ptaka morskiego z rodziny albatrosów. Występuje w południowej części Oceanu Atlantyckiego, między Ameryką Południową a Afryką.

Długość ciała wynosi 80 cm. Jasno ubarwiony z ciemnymi skrzydłami. Górna krawędź dzioba, będąca cechą charakterystyczną gatunku, żółta. Gatunek wyglądem zbliżony do innych albatrosów z rodzaju Thalassarche.

Żywi się głównie głowonogami, rybami i skorupiakami, a także padliną zwierząt morskich i odpadkami z łodzi rybackich.

W okresie lęgowym składa jedno jajo w gnieździe naziemnym zbudowanym najczęściej z błota, torfu, piór i roślinności. Oboje rodzice wysiadują na zmianę. Młode powracają do kolonii po 5 latach.

Zagrożony wyginięciem. Populacja gatunku wykazuje znaczny trend spadkowy.

Taksonomia

Po raz pierwszy albatrosa żółtodziobego opisał Johann Friedrich Gmelin w 1789 roku w dziele Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae pod nazwą Diomedea chlororhynchos[3]. Opis tego gatunku sporządził John Latham osiem lat przed Gmelinem w pracy A general synopsis of birds, jednak nie nadał mu nazwy naukowej, opisując go pod obecną nazwą angielską (Yellow Nosed Albatross). Ilustracja w tej książce została sporządzona na podstawie okazu pochodzącego z Przylądka Dobrej Nadziei[4]. John Gould w 1844 roku użył nazwy Diomedea olivaceorhyncha[5], która pojawiła się także w formie D. olivaceirostris w raporcie posiedzeń Akademii Nauk w 1856 r.[6]

Obecna nazwa naukowa Thalassarche chlororhynchus pojawiła się po raz pierwszy w literaturze w 1870 roku. Enrico Hillyer Giglioli wydzielił rodzaj Thalassarche z adnotacją: "Dziób zwężony, ogon średniej długości". Zaznaczył też, że albatros żółtodzioby i albatros szarogłowy (Thalassarche chrysostoma) to osobne gatunki (wcześniej oba gatunki traktowano jako jeden)[7].

W 1913 roku Gregory Macalister Mathews nadał temu gatunkowi nazwę Nealbatrus chlororhynchus i wydzielił podgatunki – N.c. carteri i N.c. bassi[8]. Odnosiły się one do jednego gatunku, albatrosa białoszyjego (T. carteri), który został wydzielony do rangi gatunku w 2004 roku[9]. Obecnie nie wyróżnia się podgatunków[10].

Nie wszyscy autorzy są jednak zgodni, co do słuszności wydzielenia albartosa białoszyjego w randze osobnego gatunku. Penhallurick i Wink po przeanalizowaniu sekwencji DNA wykazali, że albatros białoszyi różni się od albatrosa żółtodziobego w jedynie 0,35%, co ma zdecydowanie dowodzić, że T. carteri powinien pozostać podgatunkiem T. chlororhynchos[11]. Na swoich listach taksonomicznych również w randze podgatunku umieścili albatrosa białyszyjego Jeff Clements[12] oraz SACC[13].

Morfologia

Wygląd zewnętrzny

Głowa i szyja mają barwę popielatą. Dziób czarny, za wyjątkiem jego górnej krawędzi, która ma barwę żółtą. U dojrzałych ptaków na końcu ciemnieje do barwy pomarańczowej, poszerzając swój zasięg do całej końcówki dzioba, nie tylko górnej krawędzi, natomiast koniuszek dzioba jest jasnożółty[14]. Nogi i stopy niebieskawe[15]. Skrzydła szare z brązowym odcieniem, sterówki ciemnoszare. Kuper, pokrywy nadogonowe i podogonowe, pierś, boki i brzuch białe. Osobniki młodociane podobne do dorosłych – mają jednak białą głowę i czarny dziób[16]. Brak dymorfizmu płciowego.

Wymiary średnie

Długość ciała wynosi 74-86 cm, rozpiętość skrzydeł 178-206 cm[15]. Waga ciała wynosi około 2,2 kg[17]. Pojedyncze skrzydło ma długość 456-499 mm, ogon 177-199 mm, dziób 105-124 mm (jego szerokość u nasady 22-27,5 mm), stęp 74-84 mm[18]. Długość zewnętrznego palca wynosi ok. 11,2 cm, w tym pazura ok. 1,5 cm. Tylny palec (łac. hallux) ma tą samą długość, jednak pazur jest dłuższy, mierzy ok. 1,9 cm[19].

Zasięg występowania

Albatros żółtodzioby występuje w centralnej części Oceanu Atlantyckiego. Gniazduje na wyspach archipelagu Tristan da Cunha (Inaccessible, Middle Island, Nightingale, Stoltenhoff Island) oraz wyspie Gough. Poza sezonem lęgowym występuje głównie między równoleżnikami 25°S i 55°S, pomiędzy Ameryką Południową a Afryką[20]. Sporadycznie albatros żółtodzioby pojawia się u zachodnich wybrzeży Australii[21]. Nieregularnie pojawia się wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej[22]. W latach '70 ubiegłego wieku na wyspie Middle Sister Island (Wyspy Chatham) został odnotowany pojedynczy lęg tego gatunku[23].

Osobnik tego gatunku obserwowany był w Norwegii 28 czerwca 2007 roku. Następnego dnia odnotowano go w hrabstwie Somerset w Wielkiej Brytanii, co zostało udokumentowane fotograficznie i ustalono, że był to osobnik trzyletni, nieposiadający jeszcze żółtej górnej części dzioba. Został oznaczony i wypuszczony, jednak odnaleziono go potem w hrabstwie Lincolnshire (Wielka Brytania). 8 lipca 2007 zaobserwowano młodocianego albatrosa (z czarnym dziobem), przypuszczalnie tego samego gatunku, u wybrzeży Szwecji, a następnie, 9 lipca, na Wyspach Owczych, jednak nie potwierdzono oznaczenia gatunku[24].

Pożywienie

Młodociany ptak w locie

Albatros żółtodzioby żywi się głównie głowonogami, rybami i skorupiakami. Jest pokarmowym oportunistą, zadowalając się często odpadkami z łodzi rybackich. Zdarza się także, że wykrada zdobycz burzykom białobrodym (Procellaria aequinoctialis) lub tropi ławice tuńczyków[17] i wielorybów łapiąc ich zdobycz tuż powierzchnią.

U 27 zbadanych okazów tego gatunku, zebranych w latach 1994-2004, w układach pokarmowych stwierdzono obecność otolitów morskich bezkręgowców z rodzajów Sagitta i Asteriscus, soczewki oczu, ząb, kości rybdoskonałokostnych, mięso ryb, szczątki głowonogów i pióro. Znaleziono także worek foliowy i plastikową żyłkę do połowu ryb. U martwych okazów znalezionych u wybrzeży Brazylii oraz 21 ptaków złapanych w trakcie połowu ryb w układach pokarmowych stwierdzono obecność Micropogonias furnieri z rodziny kulbinowatych, umbryny argentyńskiej (Umbrina canosai), Porichthys porosissimus z rodziny batrachowatych, Malacocephalus occidentalis z rodziny buławnikowatych, kalmara argentyńskiego (Illex argentinus), nieokreślone gatunki z rodzajów: Ornithoteuthis z rodziny strzalikowatych, Gonatus z podrzędu Oegopsina oraz Histioteuthis, kałamarnice oraz nieokreślony gatunek należący do spodoustych[25].

Tryb życia i zachowanie

Wysiadujący ptak na wyspie Nightingale

John Latham w swoim opisie zamieścił informację mówiącą, że albatros żółtodzioby lata 5-6 stóp nad powierzchnią wody (1 stopa = 30,48 cm)[4]. Zazwyczaj na morzu milczy[26], poza sytuacjami, w których walczy o pożywienie. W koloniach lęgowych głośny, wydaje z siebie wysokie, gwałtowne, wibrujące, nosowe okrzyki hek-ek-ek-ek-ek-ekek-eg-eg-eeg-eeeg[27].

Lęgi

Osobnik w szacie juwenilnej

Albatros żółtodzioby jest monogamiczny[17]. Dojrzałość płciową osiągają między 8 a 10 rokiem życia[28]. Ptaki zaczynają tworzyć kolonie lęgowe od lipca[29] do końca sierpnia[17]. Gniazdo usypane jest z błota, torfu, piór i roślinności. Jaja składane są od września do początku października. W lęgu jedno białe jajo. Inkubacja trwa od początku sierpnia do grudnia; wysiadują oba ptaki z pary. Opieka nad pisklętami trwa od listopada do końca kwietnia. Pisklęta pierzą się od końca marca do kwietnia. Młode osobniki powracają do kolonii po 5 latach. Sukces lęgowy wynosi 62-76%[23][29]. Albatrosy żółtodziobe mogą żyć do 37 lat[28].

Status, zagrożenie i ochrona

Populacja

Wielkość i trend populacji[23]
Lokalizacja populacja Data Trend
Gough 5,300 par 2001 Stabilna
Tristan da Cunha (główna wyspa) 16,000 – 30,000 par 1974 Stabilna
Nightingale 4,500 par 1974 Malejąca
Middle 100 – 200 par 1974
Stoltenhoff Island 500 par 1974
Inaccessible 1,100 pair 1983 Malejąca
Total 55,000-83,200 2001 Malejąca

Wg IUCN gatunek jest klasyfikowany jako zagrożony wyginięciem (EN – endangered). Całkowita liczebność szacowana jest na 21-32 tys. ptaków. W 1974 roku liczebność na wyspie Tristan da Cunha szacowana była na 16-30 tys. par lęgowych, na wyspie Nightingale 4500 par, w 2010 roku na Middle Island na 40 par, a na Stoltenhoff 210[23]. Na Inaccessible Island w 2004 roku populację oszacowano na 2000 osobników[30]. W 2007 roku liczebność na wyspie Nightingale zmalała do 4000 par. Z tych informacji można wywnioskować, że całkowita liczebność powinna wynosić 27 500-41 600 par lęgowych, jednak dane z wyspy Tristan da Cunha są nieaktualne, gdyż pochodzą sprzed ponad 30 lat. W 2001 roku liczebność na tej wyspie wynosiła 3250 par lęgowych[23]. Na wyspie Gough w trakcie sezonu lęgowego w latach 2000-2001 zliczono 538 wysiadujących osobników, 137 ptaków w gnieździe, lecz bez jaj oraz 113 albatrosów niezajętych lęgami. Biorąc pod uwagę badany obszar, stanowiący ok. 11% całkowitej powierzchni zasiedlanej przez te ptaki, oszacowano łączną populację wyspy na 5260 par[31]. Na tej wyspie w latach 1982-1988 przeżywalność piskląt szacowana była na 23-39%[29]. Globalny trend populacji wskazuje na 70% spadek jej liczebności w ciągu 72 lat[23].

Zagrożenia

Sztucznie wprowadzone lub zawleczone zwierzęta zagrażające albatrosom (ich lęgom), ale i innym ptakom morskim to: królik europejski (Oryctolagus cuniculus), kot domowy (Felis catus), szczur wędrowny (Rattus norvegicus), szczur śniady (R. rattus), ostronos białonosy (Nasua narica), gronostaj (Mustela erminea), pies domowy (Canis lupus familiaris), mysz domowa (Mus musculus) oraz świnia domowa (Sus scrofa)[32].

Zagrożenie dla tego gatunku stanowi także tzw. połów na takle (ang. longline fishing)[23] oraz poprzez tzw. trałowanie

Błąd w przypisach: Nieprawidłowy znacznik <ref>. Odnośnik ref z zawartością musi mieć nazwę.
BŁĄD PRZYPISÓW

. W obu tych przypadkach ptaki wpadają w sieci.

Ochrona

Gatunek został wpisany do Załącznika II Konwencji Bońskiej oraz do Aneksu 1 Porozumienia o Ochronie Albatrosów i Petreli (ang.: Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels, ACAP). Populacja albatrosów żółtodziobych jest monitorowana na wyspie Gough, która od 1995 roku wpisana jest na listę światowego dziedzictwa przyrodniczego. W latach 2004-2005, celem ustalenia morskiego zasięgu, kontrolowano ptaki z wyspy Gough z nadajnikami, a w latach 2007-2008 z Tristan da Cunha. W 2006 roku South East Atlantic Fisheries Commission zarządziło, by takle do połowu ryb były umieszczane w wodzie w nocy[23]. Jako proponowane działania ochronne w przyszłości wymienia się przeprowadzenie spisu populcji na wszystkich wyspach archipelagu Tristan da Cunha, prowadzenie regularnego monitorowania bardziej reprezentatywnej części populacji i kontynuowanie monitorowania na wyspie Gough.

Znaczenie w kulturze człowieka

W 1954 i 1972 roku na wyspie Tristan da Cunha ukazały się dwa znaczki pocztowe przedstawiające wizerunek albatrosa żółtodziobego. Pierwszy, czarno-biały przedstawiał dorosłego osobnika z dwoma młodymi, a na drugim, kolorowym, dwa dorosłe osobniki oraz roślinę Apium australe z rodzaju selerów. W 1977 w serii znaczków dotyczącej awifauny tej wyspy uwzględniony został także ten gatunek. W 1987 roku ukazał się znaczek upamiętniający norweską ekspedycję na Tristan da Cunha, mającą miejsce w latach 1937-1938 i będącą pierwszą ekspedycją badawczą na tej wyspie[33]. Ukazana została scena obrączkowania ptaka. W 1988 roku na znaczku przedstawiono malunek autorstwa Augustusa Earle, londyńskiego artysty, na którym znalazł się także albatros żółtodzioby[34]. BirdLife International w 2003 roku wydało 5 znaczków zachęcających do ochrony tego gatunku[35]. Siedem lat później również na wyspie Tristan de Conha ukazał się znaczek ze zdjęciem obrączkowanego ptaka. Oprócz tego T. chlororhynchos ukazano także na znaczkach z wyspy Amsterdam, znaczku z serii Inauguration of Ghana Airways obok samolotu Boeing 377 Stratocruiser[36], z Grenady, Mozambiku, Namibii i Tanzanii[37].

  1. Thalassarche chlororhynchos, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Thalassarche chlororhynchos. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Johan Friedrich Gmelin, Carl von Linne: Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae. T. 1. 1789.
  4. a b John Latham: A general synopsis of birds. Londyn: Benj. White, 1781.
  5. John Gould. On the family Procellariidae with descriptions of ten new species. „The Annals and magazine of natural history”. 13, s. 361, 1844. 
  6. Académie des sciences. „Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences”. 42, s. 678, 1856. 
  7. Enrico Hillyer Giglioli: Note intorno alla distribuzione della fauna vertebrata nell'oceano. 1870, s. 59.
  8. Novitates Zoologicae. T. 39. Londyn: Hazell, Watsey & Viney, 1933-36.
  9. C. R. J. Robertson, G. B. Nunn: Towards a new taxonomy for albatrosses. W: Albatross Biology and Conservation. Chipping Norton: Surrey Beatty & Sons, 1998. ISBN 0949324825).
  10. F. Gill & D. Donsker: Loons, penguins, & petrels. IOC World Bird List (v.3.3), 2013.
  11. Penhallurick, John & Wink, Michael. Analysis of the taxonomy and nomenclature of the Procellariformes based on complete nucleotide sequences of the mitochondrial cytochrome b gene. „Emu”. 104 (2), s. 125–147, 2004. DOI: 10.1071/MU01060 (ang.). [dostęp 2013-10-16]. 
  12. James Clements: The Clements Checklist of the Birds of the World. Wyd. 6. Ithaca, NY: Cornell University Press, 2007. ISBN 978-0-8014-4501-9. (ang.)
  13. J. V. Remsen Jr.: A classification of the bird species of South America, South American Classification Committee, American Ornithologists' Union (ang.). W: South American Classification Committee [on-line]. American Ornithologists' Union, 07 Aug 2008. [dostęp 2013-10-16].
  14. Sir Walter Lawry Buller: A History of the Birds of New Zealand. Londyn: 1888.
  15. a b L.H. Brown, E.K. Urban, K. Newman: The Birds of Africa. T. 1. Ostriches and to Birds of Prey. Londyn: Academic Press, 1982. ISBN 978-1-4081-9052-4.
  16. Alexander Wilson: Wilson's American Ornithology: With Notes by Jardine; to which is Added a Synopsis of American Birds, Including Those Described by Bonaparte, Audubon, Nuttall, and Richardson. s. 741.
  17. a b c d Daniel Le-Dantec: Albatros à nez jaune (ang.). 2005. [dostęp 2013-10-17].
  18. Emmet Reid Blake: Manual of Neotropical Birds. University of Chicago Press, 1977, s. 97-98. ISBN 978-0-226-05641-8.
  19. Johan James Audobon: The birds of America: from drawings made in the United States and their territories. 1840, s. 196-197.
  20. Thalassarche chlororhynchos [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  21. Atlantic Yellow-nosed Albatross (ang.). archive.org. [dostęp 2013-10-16].
  22. P. Alström, P. Colston, I. Lewington: Guide des oiseaux accidentels et rares en Europe, Delachaux et Niestlé. Lausanne: Lynx Edicions, 1992, s. 30. (fr.)
  23. a b c d e f g h Atlantic Yellow-nosed Albatross Thalassarche chlororhynchos (ang.). BirdLife International, 2013. [dostęp 2013-10-17].
  24. Steve Gantlett, Tony Pym: The Atlantic Yellow-nosed Albatross from. Somerset to Lincolnshire – a new British bird. Birding.co.uk, 2007.
  25. Fernanda I. Colabuono, Carolus M. Vooren: Diet of Black-browedThalassarche melanophrys and Atlantic Yellow-nosed T. chlororhynchos Albatrosses and White-chinned Procellaria aequinoctialis and Spectacled P. conspicillata petrels off southern Brazil. Marine Ornithology, 2006.
  26. National Audobon Society: Yellow-nosed Albatross.
  27. Michael K. Morcombe: Field guide to Australian birds. Steve Parish Publications, 2002. ISBN 978-1-74021-417-9.
  28. a b J. del Hoyo, A. Elliot, J. Sargatal: Handbook of the Birds of the World. T. 1. Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-09-1.
  29. a b c Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels: Atlantic Yellow-nosed Albatross. 2009.
  30. Peter G. Ryan: Inaccessible Island Seabird Monitoring Manual. Reserch Raport. Royal Society for the Protection of Birds, 2005.
  31. Richard Cuthbert, Erica Sommer: Gough Island Monitoring Manual. Royal Society for the Protection of Birds, 2004.
  32. Thalassarche chlororhynchos — Yellow-nosed Albatross. Australian Government Department of Sustainability. [dostęp 2 maja 2013].
  33. Allan Crawford's work for Tristan da Cunha. Tristan da Cunha Association. [dostęp 1 maja 2013].
  34. Tristan da Conha. Birds on Stamps. [dostęp 1 maja 2013].
  35. Albatrosses and petrels are depicted on postage stamps from around the World. Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels, 2011.
  36. Znaczek:Stratocruiser and Albatross. Colnect. [dostęp 1 maja 2013].
  37. Diomedidae (ang.). Birds on Stamps. [dostęp 2013-10-17].