Andrzej z Brzeźnicy

Andrzej z Brzeźnicy[1] herbu Gryf, zwany Krakowczykiem[2], Andrzej Klimontowic[3], Andrzej I[4] (zm. 7 stycznia 1244[5]) – biskup płocki w latach 1239 lub 1240[6]-1244. Pochodził z rodu Gryfitów, brat kasztelana krakowskiego Klemensa z Brzeźnicy[7], kasztelana cieszyńskiego Jana, Wierzbięty i Świętosława, syn kasztelana płockiego Klemensa[8].

Początki kariery duchownej (do 1232)

Karierę duchowną być może rozpoczął już na początku lat 20. XIII wieku. Prawdopodobnie to właśnie przyszły biskup płocki pełnił w 1224 funkcję scholastyka sandomierskiego, i to on w latach 1225-1231 był kanonikiem krakowskim, a następnie w latach 1227-1229 występował w dokumentach jako proboszcz kościoła św. Michała w Krakowie[9]. Dodatkowo w latach 1227-1232 występował w dokumentach małopolskich magister Andrzej, z którym być może można przyszłego biskupa utożsamić[10]. Na tamten okres (o ile uznać prawdziwość powyższych domniemań) można datować przyjaźń kanonika krakowskiego z archidiakonem sandomierskim Radulfem[11]. Być może Andrzej był jednym z towarzyszy biskupa Iwona Odrowąża w podróży włoskiej w 1229[12], i wykorzystując śmierć biskupa według Jana Długosza postarał się (za wstawiennictwem Radulfa) o prowizję apostolską na biskupstwo krakowskie[13], ewentualnie po prostu był on kandydatem części kapituły krakowskiej na urząd biskupa w 1229[14]. Wobec sprzeciwu Henryka I Brodatego względem tej kandydatury, i zapewne przy współudziale arcybiskupa gnieźnieńskiego Wincentego z Niałka[15], papież Grzegorz IX odwołał swoją wcześniejszą nominację i zatwierdził Wisława z Kościelca na na stanowisku biskupa krakowskiego. Być może przyszły biskup płocki brał udział w konsekracji arcybiskupa gnieźnieńskiego Pełki w 1232 w Łęczycy[16].

Scholastyk krakowski i biskup płocki (1234-1244)

Na pewno Andrzej w latach 1234-1236 pełnił godność scholastyka kapituły krakowskiej. Biskupem wybrany w 1239, przy akceptacji Bolesława I mazowieckiego, a następnie otrzymał na biskupstwo płockie prowizję papieską. Wspierał rozwój kasztelanii pułtuskiej – uzyskał od księcia mazowieckiego Bolesława I[17] dla niej różne przywileje. Był też orędownikiem misji chrystianizacyjnej w Prusach. Być może w czasie swojego pontyfikatu nadał benedyktynom kościół w Zambskach Kościelnych[18].

  1. Forma używana w: P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce. w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000; Pułtusk i okolice, red. M. Omilanowska, J. Sito (Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. X, z. 20), Warszawa 1999.
  2. Cracoviensis. J. Umiński, Andrzej I [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. I, red. W. Konopczyński, Wrocław 1989, s. 102.
  3. Forma używana w: B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006; M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie—genealogia—rozsiedlenie, Wrocław 1993: w formie Klemensic.
  4. Forma używana w: J. Umiński, Andrzej I [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. I, red. W. Konopczyński, Wrocław 1989; J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz—Kraków 2003, s. 247: z przydomkiem Krakowski.
  5. P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce. w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 49; J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 247 i przypis 183 na stronie 248: wbrew ostrożnemu podejściu wcześniejszych badaczy (J. Umiński, Andrzej I [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. I, red. W. Konopczyński, Wrocław 1989, s. 102, T. Żebrowski, Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976, s. 33, M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 45-46 i przypis 45) jedynie rok 1244 wchodzi w rachubę jako rok śmierci biskupa. Ostatnim dokumentem, w którym Andrzej jest uczestnikiem dokonującej się akcji prawnej jest dokument księcia mazowieckiego Konrada I z 4 VIII 1243 (M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 45-46, przypis 45; Codex diplomaticus Poloniae. t. 3, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1858, nr 22). Natomiast z 26 I 1245 pochodzi papieski dokument konfirmacyjny dla jego następcy, biskupa Piotra (J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 248, przypis 183; Zbiór ogólny przywilejów i spominków mazowieckich, wyd. J.K. Kochanowski, Warszawa 1919, nr 457).
  6. Tak P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce. w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 497 i B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 386. J. Umiński, Andrzej I [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. I, red. W. Konopczyński, Wrocław 1989, s. 102, datował rozpoczęcie rządów w diecezji ostrożniej na około 1239; T. Żebrowski, Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976, s. 33, datował je z kolei na prawdopodobnie 1239.
  7. M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 47; B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 386; Z kolei A. Semkowicz, Krytyczny rozbiór dziejów polskich Jana Długosza (do r. 1384), Kraków 1887, s. 236, uznał Klemensa błędnie za ojca Andrzeja.
  8. Według Jana Długosza ojcem Andrzeja z Brzeźnicy był wojewoda krakowski Marek, niemniej ta filiacja została podana w wątpliwość już przez A. Semkowicza (A. Semkowicz, Krytyczny rozbiór dziejów polskich Jana Długosza (do r. 1384), Kraków 1887, s. 236). Jednak krakowski badacz skłaniał się do uznania biskupa płockiego za syna Klemensa, kasztelana krakowskiego, który w nowszej historiografii uważany jest za brata Andrzeja. Zob. B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 386; M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 44-45: tam szczegółowy opis kwestii filiacji.
  9. Takie jest stanowisko nowszej historiografii – M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 45-46; J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 247 i przypis 181; Odmiennie w starszej historiografii, według której scholastyk sandomierski, kanonik krakowski i zarazem proboszcz kolegiaty św. Michała był inną osobą, nietożsamą z biskupem płockim. Osobą tą miałby być stryj przyszłego biskupa płockiego, również Andrzej, syn Klemensa. Zob. B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 256, 296, 325, 400, przyp. 10: „W literaturze często [Andrzej, biskup płocki] jest mylony ze swym stryjem mistrzem Andrzejem, prepozytem kolegiaty św. Michała w Krakowie i kandydatem na biskupstwo po śmierci Iwona Odrowąża”.
  10. Czyni to: M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 46; Ostrożniej, niemniej również pozytywnie, podchodzi do kwestii tego utożsamienia: J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 247 i przypis 180
  11. Hipoteza ta opiera się na wspólnym występowaniu ich obu na kilku dokumentach z tego czasu: M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 46-47
  12. J. Umiński, Andrzej I [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. I, red. W. Konopczyński, Wrocław 1989, s. 102; T. Żebrowski, Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976, s. 33; M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 47-48 i przypis 49: uznaje to za pewne; J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 247, przyp. 180: stwierdza, że brak jest pewności czy to istotnie ten sam Andrzej.
  13. Z przekazem Długosza zgadza się: M.L. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie–genealogia–rozsiedlenie, Wrocław 1993, s. 46-47, przyp. 49.
  14. J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 247, przyp. 181: stwierdza, że przyszły biskup płocki jest tożsamy z tym kandydatem; B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 325: był pewien, że owym niedoszłym biskupem krakowskim był domniemany stryj przyszłego biskupa płockiego.
  15. B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 325.
  16. J. Umiński, Andrzej I [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. I, red. W. Konopczyński, Wrocław 1989, s. 102; T. Żebrowski, Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976, s. 33; J. Maciejewski, Episkopat polski doby dzielnicowej: 1180-1320, Bydgoszcz–Kraków 2003, s. 247, przyp. 180.
  17. Tak w T. Żebrowski, Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976, s. 33; P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce. w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 497 błędnie — Konrad I; por. Zbiór ogólny przywilejów i spominków mazowieckich, wyd. J.K. Kochanowski, Warszawa 1919, s. 478-479.
  18. Alternatywnie mógł to uczynić biskup Andrzej Ciołek w latach 1254-1261. Zob. Pułtusk i okolice, red. M. Omilanowska, J. Sito (Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. X, z. 20), Warszawa 1999, s. 120.

Bibliografia


Poprzednik
Piotr
Template-Bishop.svg Biskup płocki
12391244
Template-Bishop.svg Następca
Piotr