Antoni Owsianik

Antoni Owsianik
Антон Аўсянік
Plik:Antoni Owsianik.jpg
Data i miejsce urodzenia 1888
Kobyle, powiat wilejski, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 1933 (?)
ZSRR
Poseł I kadencji Sejmu (II RP)
Okres od 5 listopada 1922
do 27 listopada 1927
Przynależność polityczna Białoruski Klub Poselski
Członek Ludowego Sekretariatu Białoruskiej Republiki Ludowej
Okres od 1918
do 1919
Przynależność polityczna Białoruska Socjalistyczna Gromada (?)
Białoruska Partia Socjalistów-Federalistów
Członek Rady Białoruskiej Republiki Ludowej
Okres od 3 kwietnia 1918
do 1919
Przynależność polityczna Białoruska Socjalistyczna Gromada
Białoruska Partia Socjalistów-Federalistów

Antoni Owsianik[a] (biał. Антон Аўсянік, Anton Ausianik; ur. 1888 w Kobylu w powiecie wilejskim, zm. 1933 (?) w ZSRR) – lewicowy polityk, działacz narodowy i inżynier narodowości białoruskiej, działacz państwowy Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL), w latach 1918–1919 członek Rady BRL, Prezydium Rady BRL, Konwentu Seniorów Rady BRL, Ludowego Sekretariatu BRL; jeden z inicjatorów stworzenia białoruskich oddziałów wojskowych w składzie Wojska Polskiego, w latach 1919–1920 członek, a następnie wiceprzewodniczący tymczasowego prezydium Białoruskiej Komisji Wojskowej; w 1920 roku pełnomocny przedstawiciel BRL w Republice Litewskiej; przedstawiciel białoruskiej mniejszości narodowej w II Rzeczypospolitej, od 1922 roku poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej I kadencji; w latach 30. wyjechał do Białoruskiej SRR, aresztowany i prawdopodobnie zabity z polecenia władz radzieckich.

Życiorys

Urodził się w 1888 roku we wsi Kobyle, w gminie Olkowice powiatu wilejskiego guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego[b] (obecnie wieś Kastrycznickaja, w rejonie wilejskim obwodu mińskiego Białorusi)[1]. Pochodził z chłopskiej rodziny, uczył się w miejscowych szkołach[2]. Ukończył instytut technologiczny w Charkowie, a następnie uczył się na wydziale budowy okrętów Petersburskiego Instytutu Politechnicznego[1] (według niektórych źródeł ukończył tę uczelnię[2]). Uzyskał tytuł inżyniera[2]. Będąc w Petersburgu, wstąpił do Białoruskiej Socjalistycznej Gromady i podjął działalność w białoruskim ruchu narodowym. Kilka lat pracował w Bobrujsku, tworząc tam białoruskie organizacje społeczne i polityczne[2]. Brał udział w wyborze delegatów na I Zjazd Wszechbiałoruski[2], według jednego ze źródeł był także jego uczestnikiem w grudniu 1917 roku[3].

Białoruska Republika Ludowa

Ludowy Sekretariat Białorusi; Antoni Owsianik z tyłu drugi z prawej

3 kwietnia 1918 roku wszedł w skład Rady Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL) jako delegat Bobrujskiej Rady Powiatowej. Wkrótce potem został członkiem Prezydium Rady BRL, a na początku maja – członkiem Konwentu Seniorów Rady BRL[4]. Będąc w składzie Rady BRL, reprezentował w niej Białoruskie Rady Terenowe[5]. 26 kwietnia 1918 roku jego podpis znalazł się na telegramie wysłanym następnego dnia w imieniu rządu i Rady BRL do niemieckiego cesarza Wilhelma II. Telegram zawierał podziękowanie za „wyzwolenie Białorusi” oraz prośbę o poparcie dla BRL i jej sojuszu z Niemcami[6]. Posunięcie to zostało bardzo negatywnie odebrane przez środowiska lewicowe, prorosyjskie i antyniemieckie w łonie BRL, doprowadzając m.in. do opuszczenia Rady BRL przez znaczną część jej członków oraz do rozpadu BSG[7].

Po rozłamie w BSG został jednym z przywódców Białoruskiej Partii Socjalistów-Federalistów (BPSF), stanowiącej partię centrum na scenie politycznej BRL[1][8]. Wchodził w skład tzw. frakcji Bloku, do której należały: BPSF, Białoruska Partia Socjaldemokratyczna, BSG i Białoruska Ludowa Partia Socjalistów[9]. Był członkiem delegacji BRL, która 19 września 1918 roku udała się do Kijowa na rozmowy z rządem Państwa Ukraińskiego. Delegacja starała się uzyskać oficjalne uznanie niepodległości BRL przez Ukrainę, otrzymała jednak jedynie wyrazy przychylności i obietnicę pomocy finansowej i wojskowej przy tworzeniu białoruskich sił zbrojnych[10]. W latach 1918–1919 Antoni Owsianik był przewodniczącym Białoruskiej Rady w Bobrujsku i członkiem Ludowego Sekretariatu Białorusi[1].

Białoruska Komisja Wojskowa

19 września 1919 roku jako członek Konwentu Seniorów Rady BRL brał udział w spotkaniu z polskim Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim w Domu Szlacheckim w Mińsku. W czasie spotkania delegacja zwróciła się do Piłsudskiego o uznanie niepodległości i integralności BRL, umożliwienie odnowienia pracy jej organów, stopniowe przekazywanie władzy w ręce Rady, udzielenie pożyczki, formowanie białoruskiego wojska u boku polskiego i wspólną walkę z bolszewikami. Delegacja nie uzyskała ze strony polskiego przywódcy żadnych zobowiązań[11]. Antoni Owsianik był wówczas zwolennikiem porozumienia z Polską, stworzenia białoruskiej armii pod polskim dowództwem i rozmów na temat utworzenia białorusko-polskiej federacji, przy czym zbliżenie to traktował czysto pragmatycznie. W jednym ze swoich listów do Antona Łuckiewicza pisał:

Ci robić, jak trzymać z Polakami? (…) Myślę, że z Polakami trzeba teraz koniecznie rozmawiać o utworzeniu naszej narodowej armii. Możemy pójść na kompromis. Niech będzie ich wyższe dowództwo. Możemy z nimi mówić o federacji, trzeba iść na kompromis, pamiętając o jednym – wszystko robimy dla niezależności Białorusi. Kamień za pazuchą trzeba trzymać… Rozumiecie mnie chyba[12].

W połowie października 1919 roku wchodził w skład delegacji Białoruskiej Centralnej Rady Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny, która udała się do Warszawy na rozmowy z polskimi władzami na temat współpracy białorusko-polskiej. Delegacja przedstawiła stronie polskiej propozycję utworzenia białoruskiej dywizji oraz kandydatury na członków Białoruskiej Komisji Wojskowej (BKW)[13]. 22 października Antoni Owsianik został formalnie zatwierdzony przez Józefa Piłsudskiego jako członek BKW[13]. Reprezentował w niej Grodzieńszczyznę[13].

Istnieją przesłanki sugerujące, że Antoni Owsianik, będąc członkiem BKW, nie był lojalny wobec państwa polskiego. Jesienią 1919 roku w Smoleńsku doszło do podpisania umowy między bolszewikami i BPSR, na mocy którego ci ostatni zobowiązali się do rozciągnięcia wpływów na BKW. Zdaniem białoruskiego historyka Jerzego Grzybowskiego Antoni Owsianik był jednym ze zwolenników BPSR w BKW. Według raportów ówczesnego polskiego wywiadu mieli oni m.in. utrudniać werbunek i faworyzować w jego trakcie byłych czerwonoarmistów. Podejrzewano ich także, że za pomocą sieci komend powiatowych rozbudzają pośród żołnierzy i cywilów narodowości białoruskiej nastroje antypolskie[14]. Jednak zarzuty sformułowane przez raport bezpośrednio w stosunku do Antoniego Owsianika ograniczą się do stwierdzenia, że BPSR postanowiła wejść z nim w kontakt. Według historyka Olega Łatyszonka nie oznacza to, że Antoni Owsianik podjął z nią współpracę[15].

W czasie posiedzenia plenarnego BKW 1 lipca 1920 roku Antoni Owsianik był jednym z sześciu członków, którzy głosowali za dymisją całego jej składu i przyjęciem rezolucji skierowanej do Józefa Piłsudskiego i „najwyższych instytucji białoruskich”, stwierdzającej, że „nie czują się na siłach prowadzić w danej chwili ciężkiej i odpowiedzialnej pracy nad formowaniem Białoruskiego Wojska”. W wyniku tej decyzji doszło do kryzysu w łonie BKW; przewodniczący Pawieł Aleksiuk podał się do dymisji, a szóstka głosująca za rezolucją sformowała tymczasowe prezydium BKW. Antoni Owsianik został jego wiceprzewodniczącym[16]. 23 sierpnia złożył obowiązki członka BKW[17]. 3 października Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego poinformowało o przyjęciu jego dymisji wraz z całym dotychczasowym składem Komisji[18].

Działalność na Litwie, Litwie Środkowej i w Polsce

W listopadzie 1920 roku był pełnomocnym przedstawicielem BRL w Republice Litewskiej. Uczestniczył w rozmowach między emigracyjnym rządem BRL Wacłaua Łastouskiego, który przebywał w Kownie, oraz władzami Litwy na temat formowania na jej terytorium białoruskich oddziałów wojskowych[19]. Po zawarciu porozumienia w tej sprawie kierował rozbudową białoruskich jednostek na Litwie, które w zamierzeniu rządu Łastouskiego miały podjąć walkę przeciwko Polsce w razie wybuchu litewsko-polskiego konfliktu[20].

W 1921 roku Antoni Owsianik przeniósł się do Wilna, będącego wówczas stolicą Litwy Środkowej. Stało się to w wyniku starań władz polskich, aby przeciągnąć na swą stronę białoruskich działaczy skupionych wokół kowieńskiego rządu BRL. Szczególne znaczenie dla tej decyzji miały wysiłki Jerzego Osmołowskiego i powiązanego z Polską Białoruskiego Komitetu Państowego[21]. Do 1922 roku Antoni Owsianik pracował w gospodarstwie wiejskim. W 1922 roku został posłem na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej I kadencji, wchodził w skład Białoruskiego Klubu Poselskiego[1]. Aresztowany przez władze polskie[3]. Na początku lat 30. wyemigrował do Białoruskiej SRR[1]. W 1933 roku został aresztowany przez władze radzieckie. Jego dalszy los jest nieznany[3].

  1. W polskojęzycznej literaturze występuje także jako Antoni Owsiennik. Patrz: Białorusini w polskich… str. 65.
  2. W polskiej historiografii obszar ten nazywany jest także „ziemiami zabranymi” lub szerzej „zaborem rosyjskim”.
  1. a b c d e f Encykłapiedyja... s. 232.
  2. a b c d e Aŭsianik Anton (ang.). slounik.org. [dostęp 2012-09-25].
  3. a b c Ausianik Anton. W: Represawanyja… tom. III k. I.
  4. Powołanie najwyższych organów władzy. W: Białoruska Republika... s. 240.
  5. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Jazepa Waronki. W: Białoruska Republika... s. 294.
  6. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Jazepa Waronki. W: Białoruska Republika... s. 297.
  7. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Jazepa Waronki. W: Białoruska Republika... s. 298–299.
  8. Ruch białoruski wobec rozszerzenia okupacji niemieckiej na Białoruś Środkową i Wschodnią w 1918 r.. W: Białoruskie formacje... s. 82.
  9. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Romana Skirmunta. W: Białoruska Republika... s. 314.
  10. Sekretariat Ludowy BRL pod przewodnictwem Iwana Sieredy. W: Białoruska Republika... s. 325.
  11. Dyplomatyczne zabiegi A. Łuckiewicza w Warszawie. W: Białoruska Republika... s. 462.
  12. Dyplomatyczne zabiegi A. Łuckiewicza w Warszawie. W: Białoruska Republika... s. 464.
  13. a b c Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 135. Błąd w przypisach: Nieprawidłowy znacznik <ref>; nazwę „d” zdefiniowano więcej niż raz z różną zawartością
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. Udział Białorusinów w wojnie polsko-sowieckiej(1919–1920) po stronie Polski. W: Białoruskini w polskich... s. 66.
  15. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 142–143.
  16. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 149.
  17. Działalność Białoruskiej Komisji Wojskowej w latach 1919-1921. W: Białoruskie formacje... s. 152.
  18. Udział Białorusinów w wojnie polsko-sowieckiej (1919–1920) po stronie Polski. W: Białorusini w polskich... s. 65.
  19. Białoruskie jednostki wojskowe na Litwie w latach 1919-1923. W: Białoruskie formacje... s. 110.
  20. Białoruskie jednostki wojskowe na Litwie w latach 1919-1923. W: Białoruskie formacje... s. 111.
  21. Ostatnie próby skoordynowania białoruskiej działalności politycznej i wojskowej w oparciu o Polskę. W: Białoruskie formacje... s. 235.

Bibliografia