Antoni Szczęsny Godlewski

Antoni Szczęsny Godlewski
Antek Rozpylacz
Ilustracja
Kapral Kapral
Data i miejsce urodzenia 11 stycznia 1923
Warszawa, Polska
Data i miejsce śmierci 8 sierpnia 1944
Warszawa, Polska
Przebieg służby
Lata służby od 1944
Stanowiska żołnierz Batalionu "Sokół"
Główne wojny i bitwy powstanie warszawskie
Pogrzeb "Antka Rozpylacza" 9 sierpnia 1944
Tablica upamiętniająca miejsce śmierci "Antka Rozpylacza". Faktycznie zginał w pobliżu nr 23, obecnie nr 29
Napis na murze w podwórku kamienicy przy ul. Brackiej 5 w Warszawie wykonany przez matkę Antoniego Szczęsnego Godlewskiego po ekshumacji jego zwłok
Grób Antoniego Szczęsnego Godlewskiego "Antka Rozpylacza" na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Antoni Szczęsny Godlewski, pseud. Antek Rozpylacz (ur. 11 stycznia 1923 w Warszawie, zm. 8 sierpnia 1944 w Warszawie), żołnierz powstania warszawskiego w Batalionie "Sokół". Poległ w ósmym dniu powstania. Po śmierci stał się symbolem bohaterstwa młodzieży powstańczej.

Życiorys

Był synem Franciszka Godlewskiego, pochodzącego z polsko-gruzińskiej rodziny adwokata (pełniącego w okresie 1927-1933 stanowisko wicewojewody nowogródzkiego, od 1934 do 1937 wicewojewody warszawskiego, zaś od 1937 do 1939 starosty powiatu warszawskiego) oraz Anieli primo voto Wężyk z domu Szuman[1].

Dzieciństwo i młodość

Początkowo uczył się w Szkole Powszechnej Sióstr Nazaretanek w Nowogródku. Po powrocie z rodziną do Warszawy, kontynuował naukę w Gimnazjum Mazowieckim, następnie w Gimnazjum Górskiego w Warszawie. Ostatecznie od 1937 kontynuował naukę w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym Ojców Jezuitów w Chyrowie. W momencie wybuchu wojny w 1939 do matury brakowało mu dwóch klas licealnych. W trakcie okupacji uczestniczył w tajnych kompletach Politechniki Warszawskiej[2], choć na tablicy pamiątkowej na Al. Jerozolimskich podano, że był studentem medycyny. Prawdopodobnie należał do organizacji Korpus Bezpieczeństwa[2], jednak jego najbliższy przyjaciel Stefan Dorociński nie wspomina o zaangażowaniu konspiracyjnym Antoniego. W swoich wspomnieniach Dorociński opisał go jako towarzysza wypraw na żaglówce po Wiśle oraz prac nad budową łódki "Bryza", którą po wojnie mieli płynąć do Bałtyku[3].

Powstanie warszawskie

Jako jeden z pierwszych ochotników od 1 sierpnia wraz ze Stefanem Dorocińskim "Maćkiem" Godlewski wziął udział w walkach oddziału rtm. Władysława Olszowskiego "Sokół", przyszłego Batalionu "Sokół". Prawdopodobnie walczył w stopniu strzelca (ten stopień podany w jest w rozkazie o nadaniu orderu z 2 października) lub kaprala (ten stopień pojawił się w zaświadczeniu z marca 1945). Na tablicach pamiątkowych pojawia się stopień kaprala podchorążego.

Z uwagi na posiadanie pistoletu maszynowego "STEN", będącego przed powstaniem na przechowaniu u Dorocińskiego[3], otrzymał pseudonim "Antek Rozpylacz". Został żołnierzem 1 kompanii szturmowej tworzącego się batalionu. Odgrywał ważną funkcję w oddziale z uwagi na fakt, że oddział "Sokół", posiadał w pierwszych dniach sierpnia zaledwie: 1 pistolet maszynowy "Sten", 2 kb, 1 "lochela" z 2 nabojami, kilka pistoletów, granaty i butelki z benzyną[4]. W relacjach brak jest udokumentowanych informacji o jego bojowych sukcesach. Brał udział w w walkach oddziału szturmowego, polował na "gołębiarzy" (ukrytych na poddaszach niemieckich strzelców wyborowych). Podobno miał na "rozkładzie" 18 Niemców[5]. Jego przybocznym łącznikiem w oddziale był mający wówczas 13 lat Zalman Hochman "Miki Bandyta"[6]. Patrol "Antka Rozpylacza", "Mikiego Bandyty" i "Niny", został uwieczniony na obrazie Heleny Dobrowolskiej-Nadolnej, znajdującym się w Muzeum Historycznym m.st.Warszawy.

W materiale, dotyczącym represji niemieckich, zebranych przez kontrwywiad okręgu AK, wspomniano o wybiciu oddziału niemieckiego i odbiciu 3 sierpnia przez 6-osobowy oddział z "Antkiem Rozpylaczem" grupy cywilów, służących jako "żywa tarcza" oddziałów niemieckich[7]. Według Alicji Janiszewskiej "Hanki", st.strzelca z oddziału:

Bardzo, bardzo odważny. Bardzo sympatyczny, bardzo koleżeński i bardzo, bardzo przystojny. Przystojny był nieprawdopodobnie. Chodził ubrany tak, że nosił hełm i był przepasany taśmą nabojów. Hełm był zdobyczny oczywiście i z dużą wstążką biało-czerwoną. Chodził w butach z cholewami. I później. Nieprawdopodobnie odważny chłopiec, ulubieniec wszystkich. Świetny chłopiec, doskonały kolega, świetny żołnierz[8]

Potwierdza to Stefan Laube "Adam" łącznik batalionu:

Antek był narwany, odważny, wesoły, pogodny, roześmiany, kontaktowy i lgnęły do niego i dziewczyny i koledzy. Był żywiołowy chłopak i przez tą swoją żywiołowość tak szybko zginął właśnie w ataku na „Cristal” w Alejach Jerozolimskich[9]

Zginął na skutek serii strzałów z ckm 8 sierpnia 1944 w trakcie przygotowania ataku wspierającego żołnierzy Batalionu "Bełt" niedaleko rogu ul. Brackiej i Al. Jerozolimskich, w pobliżu bramy przy Al. Jerozolimskich 23 (obecnie nr 29) ok. 16:00. Ciało poległego spod ognia wyniosła jego narzeczona Antonina Grzybowska-Trojanowska "Nina"[10].

Pogrzeb odbył się 9 sierpnia, został pochowany w posesji przy ul. Brackiej 5. Jego pogrzeb został uwieczniony w "Biuletynie Informacyjnym" z 13 sierpnia, znalazł się również na anonimowym zdjęciu, które zamieszczono w publikacji powojennej. Po śmierci uznany w prasie powstańczej za bohatera, który był: "chlubą odcinka i pogromcą Niemców" ("Wiadomości z Miasta i Wiadomości Radiowe" z 10 sierpnia 1944 wydanie popołudniowe nr 15), poświęcono mu także artykuły w czasopismach, np., "Antek Rozpylacz" w "Biuletynie Informacyjnym" z 13 sierpnia 1944 nr 50[2].

Upamiętnienie

Pośmiertnie odznaczony 2 października przez Dowódcę Połączonych Sił Zbrojnych AL, PAL i KB Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy[11] (odznaczenie zostało potwierdzone zaświadczeniem MON z 19 lipca 1965)[12], oraz Brązowym Krzyżem Wyzwolenia Połączonych Sił Zbrojnych[13]. Według innych wersji odznaczony również Krzyżem Walecznych[2].

Na wniosek ojca z dnia 6 marca 1945 o przeprowadzenie ekshumacji, popartej zaświadczeniem mjr Olszewskiego "Sokoła", Antoni Godlewski 1 sierpnia 1945 został ekshumowany i pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A-17). Według niektórych relacji uroczystość został sfilmowana przez Polską Kronikę Filmową i wyemitowana w kinach, jednak zapis Kroniki nie został do dzisiaj odnaleziony z powodu prawdopodobnego usunięcia przez cenzurę[13].

Na podwórku posesji przy ul. Brackiej 5, miejscu dotychczasowego pochówku, znajduje się ocalały napis wykonany w 1945 ręką matki: „Antek Rozpylacz” został pochowany na Cmentarzu Wojskowym”. Napis ten zabezpieczyli mieszkańcy kamienicy Wanda i Piotr Bieleszowie[14]. 8 sierpnia w 48 rocznicę śmierci "Antka Rozpylacza" odsłonięto napis zabezpieczony szybą oraz odsłonięto i poświęcono symboliczny szaniec z kostki granitowej[15].

28 maja 1966 płk Leon Korzewnikjanc "Doliwa" wystąpił z wnioskiem o wmurowanie tablicy pamiątkowej u zbiegu ulic Brackiej i Al. Jerozolimskich. Odsłonięcie tablicy przy al. Jerozolimskich 11/19 nastąpiło 8 sierpnia 1985. Antek Rozpylacz jest patronem ulicy na warszawskiej Woli, oraz drużyn harcerskich.

Jak stwierdzili autorzy publikacji o Powstaniu warszawskim w Śródmieściu Południowym Izabella i Stanisław Maliszewscy:

Nie sposób też wyjaśnić, co jest prawdą, a co może być tylko legendą o Antku. Zachowała się pamięć o bohaterskim powstańcu, który oddał swe życie za ojczyznę[16]

  1. Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 72.
  2. a b c d Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik Biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, Tom 1. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 71.
  3. a b Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 118.
  4. Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 16.
  5. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja "Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 128.
  6. Barbara Enkelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów, 2009, s. 102.
  7. P.Matuszak (red.): Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. T. III. Warszawa: Agencja Wydawnicza "Egros", 2003, s. 220.
  8. Relacja Alicji Janiszewskiej "Hanki". Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 19 października 2005. [dostęp 13 listopada 2010].
  9. Relacja Stefana Laube "Adama". Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 30 czerwca 2006. [dostęp 13 listopada 2010].
  10. Marek Władyka: Antoś kosi Niemców rozpylaczem. TVN Warszawa, 8 sierpnia 2009. [dostęp 13 listopada 2010].
  11. J. Kreusch, A. K. Kunert, T. Labuszewski (oprac.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. T. IV. Warszawa: 1997, s. 248.
  12. Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 84.
  13. a b Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 82.
  14. Tu zginał "Antek rozpylacz". Niezależna.pl, 1 sierpnia 2008. [dostęp 13 listopada 2010].
  15. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja "Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 125.
  16. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja "Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 129.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Kunert A.K., Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, Tom I, Warszawa 1987 ISBN 83-211-0739-7
  • Lissowski J., Szanser J., Werner M., Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim, Warszawa 2003
  • Maliszewska I,, Maliszewski S., Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa 2001 ISBN 83-87545-42-2

Szablon:Bibliografia stop Szablon:Stub