Atanazy Brzeski

{{{rodzaj}}}
{{{imię}}}
{{{tytuły}}}
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{podpis grafiki}}}]]
{{{podpis grafiki}}}
Data i miejsce urodzenia {{{data urodzenia}}}
{{{miejsce urodzenia}}}
Data i miejsce śmierci {{{data śmierci}}}
{{{miejsce śmierci}}}
Czczony przez {{{kościół}}}
Beatyfikacja {{{data beatyfikacji}}}
{{{miejsce beatyfikacji}}}
przez {{{beatyfikujący}}}
Kanonizacja {{{data kanonizacji}}}
{{{miejsce kanonizacji}}}
przez {{{kanonizujący}}}
Wspomnienie {{{wspomnienie}}}
Atrybuty {{{atrybuty}}}
Patron {{{patron}}}
Szczególne miejsca kultu {{{miejsce kultu}}}
[[Plik:{{{faksymile}}}|130x100px|alt=Faksymile|]]

Atanazy Brzeski (Atanazy Filipowicz, białorus. Апанас Філіповіч, Афанасій Філіповіч); (ur. ok. 1597, zm. 5 września 1648 k. wsi Herszony[1] lub Arkadia) – święty prawosławny, ihumen monasteru św. Szymona w Brześciu.

Biografia

Pochodzenie i edukacja

Przyszły duchowny urodził się w końcu XVI w. w nieznanym miejscu na białoruskich ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego[2][3]. Podawane przez Antoniego Mironowicza data i miejsce urodzenia (Wilno, 1597 r.) nie dają się całkowicie udowodnić i są oparte jedynie na przypuszczeniach[3]. Tomasz Hodana uważa, że rodzice przyszłego mnicha byli rzemieślnikami[2], Adam Bobryk twierdzi natomiast, że mogli być to zarówno rzemieślnicy, jak i zubożała prawosławna szlachta[3]. Nazwisko świeckie-przydomek Filipowicz mogło być zarówno nazwiskiem rodowym, jak i otczestwem[3].

Ukończył szkołę prowadzoną przez bractwo prawosławne w Wilnie, przy monasterze Św. Ducha[4]. Nauczył się tam greki oraz łaciny, biegle poznał również język cerkiewnosłowiański i język polski[2]. Bobryk podaje, że następnie kształcił się w kolegium jezuickim w tym samym mieście[3]. Po ukończeniu szkół pracował jako prywatny nauczyciel na dworach szlacheckich, od 1620[3] jako wychowawca Jana Faustyna Łuby na dworze kanclerza litewskiego Lwa Sapiehy[2]. W 1627 porzucił jednak to zajęcie i wstąpił do monasteru Św. Ducha w Wilnie, otrzymując imię zakonne Atanazy. Jego postrzyżyn mniszych dokonał archimandryta Józef Bobrykowicz[4].

Życie mnisze

Mnich Atanazy został po postrzyżynach skierowany do Monasteru Kuteińskiego k. Orszy. Następnie żył przez pewien czas w Monasterze Międzygórskim. Do Wilna wrócił w 1632. Został wówczas wyświęcony na hieromnicha i mianowany przełożonym monasteru Dubowskiego pod Pińskiem[3]. Swoje obowiązki sprawował przez trzy lata. Następnie monaster został zlikwidowany, a jego zabudowania oraz majątek przekazany jezuitom przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła[2].

W 1629 Atanazy razem z grupą mnichów z monasteru Św. Ducha w Wilnie wyjechał do nowo utworzonego monasteru w Kupiatyczach[5] Monaster był ośrodkiem kultu ikony Matki Bożej, a Atanazy znacząco przyczynił się do jego rozkrzewiania. Gromadził również fundusze na rozbudowę monasterskiej świątyni. W tym celu w 1638 udał się do Moskwy, by prosić o wsparcie dla klasztoru cara Michała[3]. Według niektórych świadectw Atanazy wzywał cara do wypowiedzenia wojny Polsce w obronie prawosławnych[3].

Po powrocie do Rzeczypospolitej mnich został przełożonym monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu z godnością igumena[2]. Nielegalne przekroczenie przez niego granicy rosyjskiej i sam fakt udania się do cara sprawiło, że w Polsce Atanazy zaczął być postrzegany jako szpieg moskiewski[6]. W Brześciu duchowny walczył o poprawę sytuacji prawosławnych i wzywał ich do trwania w wierze, nieprzechodzenia na unię[3].

Podróż do Warszawy

W 1643 ihumen Atanazy udał się do Warszawy, by odebrać od króla Władysława IV przywilej zezwalający na budowę nowych prawosławnych obiektów sakralnych w Brześciu oraz potwierdzający prawa brzeskiego bractwa. Dokument ten nie został potwierdzony przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła, gorliwego katolika niechętnego innowiercom. Wówczas duchowny wystąpił z oficjalną skargą w sejmie, domagając się likwidacji unii i wspierania "prawdziwej wiary greckiej". Zapowiadał, że jeśli król nie posłucha go, padnie ofiarą boskiego gniewu. W rezultacie został aresztowany na wniosek hierarchów prawosławnych, którzy w ten sposób zamierzali udowodnić przed królem swoją lojalność[3].

W święto Chrztu Pańskiego w styczniu 1644 Atanazy zdołał zbiec z więzienia. Ubrany jedynie w kłobuk i mantię biegał po mieście oraz wchodził do kościołów, wołając "Biada odszczepieńcom i niewiernym!". Zachowanie to niektórzy prawosławni autorzy interpretują jako jurodstwo, jednak równie prawdopodobne jest, że Atanazy zamierzał w ten sposób prowokować i zwracać uwagę na głoszoną przez siebie krytykę unii, bądź też był nerwowo wyczerpany po pobycie w areszcie[3]. Ostatecznie duchowny ponownie znalazł się w więzieniu, gdzie spędził 10 miesięcy[2], a sąd cerkiewny odebrał mu godność ihumena i suspendował. Zmuszono go do wyjazdu do Kijowa, gdzie ponownie stanął przed sądem duchownym. Uznał on, że Atanazy odpokutował już swoją winę w więzieniu i cofnął suspensę. Z polecenia metropolity kijowskiego Piotra duchowny wrócił do Brześcia. Wbrew nakazowi hierarchy, który zalecał mu powściągliwość i ostrożność, ponownie ostro atakował unię w swoich publicznych wystąpieniach i przekonywał wiernych do trwania przy prawosławiu[3].

Drugie aresztowanie i śmierć

W 1645 Atanazy został ponownie aresztowany pod zarzutem zdrady państwa. Z więzienia wystosował pismo do króla Władysława IV, wzywając go do likwidacji unii, rozwiązania zakonu jezuitów, zawarcia małżeństwa z córką cara i zwrócenia się do patriarchów konstantynopolitańskiego, aleksandryjskiego, antiocheńskiego, jerozolimskiego i moskiewskiego z prośbą o modlitwę w swojej intencji. Ostatecznie zwolniono go i przekazano pod osobisty nadzór metropolity kijowskiego. Gdy w 1647 zmarł metropolita Piotr, Atanazy wrócił razem z biskupem łuckim Atanazym Puzyną do Brześcia[7]. Tam po wybuchu powstania Chmielnickiego został aresztowany pod zarzutem wspierania Kozaków oraz agresywnej postawy wobec Kościoła unickiego. Pierwszy zarzut nie został udowodniony. Równocześnie Atanazy nieustannie przeklinał unię i potępiał sposób jej szerzenia w państwie polsko-litewskim. 5 września 1648 został rozstrzelany. Jego ciało zostało potajemnie ekshumowane, po czym duchownego pochowano w monasterze w Brześciu, którym wcześniej kierował[7].

Diariusz Atanazego Brzeskiego

Kult

Kult Atanazego Brzeskiego miał rozwinąć się spontanicznie natychmiast po jego śmierci. Pierwszy, polskojęzyczny żywot męczennika został spisany w II poł. XVII w.[2]. Nie jest natomiast jasne, kiedy nastąpiła jego oficjalna kanonizacja. O uznanie ihumena brzeskiego za świętego starał się Józef Nielubowicz-Tukalski, metropolita kijowski w latach 1663-1676, który wspólnie z Atanazym żył przez kilka lat w monasterach w Wilnie i w Kupiatyczach[5]. Według Mikołaja Hajduka Józef ogłosił kanonizację Atanazego 20 lipca 1666. Walentina Tiepłowa utrzymuje natomiast, że nastąpiło to 28 lipca roku następnego. Całkowicie pewne jest jednak jedynie to, że w 1667 metropolita kijowski nakazał otwarcie grobu Atanazego w celu oceny, czy jego szczątki mają cudotwórcze właściwości i mogą być uznane za relikwie[8]. Według Tomasza Hodany ihumena brzeskiego ogłoszono świętym dopiero w XIX w.[2]. W 1903 w wydanej w Moskwie "Historii kanonizacji świętych Cerkwi rosyjskiej" umieszczono informację o obchodzeniu wspomnienia św. Atanazego w dniach 20 lipca i 5 września, ale bez wskazania daty kanonizacji; zasugerowano jedynie, że nastąpiła ona niedawno[8]. Z pewnością Atanazy był już świętym w 1894, gdy część jego relikwii przeniesiono do monasteru w Leśnej[9]. W Rosji carskiej kult Atanazego rozwijał się głównie w guberniach zachodnich[8].

Po likwidacji monasteru w Leśnej relikwie św. Atanazego znajdowały się w monasterze w Provemont. W 1996, na prośbę arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla, metropolita Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego poza granicami Rosji Witalis zgodził się przekazać relikwie do Lublina, co miało miejsce 27 października 1996. Święty Atanazy jest patronem diecezji lubelsko-chełmskiej[10].

Bibliografia

  1. A. Bobryk. Wpływ Atanazego Brzeskiego na postawy prawosławnych wobec ruchu unijnego. „Szkice Podlaskie”. 11, 5-14, 2003. Siedlce: Siedleckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0208-8924. 
  2. Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008. ISBN 978-83-60163-37-5.
  3. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008. ISBN 978-83-7431-150-2.
  1. W polskiej literaturze hagiograficznej pojawiają się nazwy Hermanowicze, Herszanowicze, Herbowicze, co prawdopodobnie jest zniekształceniem nazwy białoruskiej. Por. http://autary.iig.pl/janowicz/kn_terra3.htm
  2. a b c d e f g h i T. Hodana, Między królem..., s. 180.
  3. a b c d e f g h i j k l m A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 7-9.
  4. a b A. Mironowicz, Diecezja białoruska..., s. 38-39.
  5. a b A. Mironowicz, Diecezja..., s. 100-101.
  6. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 97-98. ISBN 83-242-0361-3.
  7. a b A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 10.
  8. a b c A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 11.
  9. Podlasiak J. Pruszkowski), Historya zjawionego i cudownego obrazu Matki Boskiej oraz kościoła i probostwa w Leśny na Podlasiu zabranego na własność prawosławia : ze źródeł urzędowych i autentycznych, s. Księgarnia G. Gebethnera i Spółki, Kraków 1897, s. 132.
  10. Patron diecezji – święty męczennik Atanazy Brzeski