Autosan H10

{{{nazwa}}}
[[Plik:{{{zdjęcie}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis zdjęcia}}}]]
{{{opis zdjęcia}}}
Dane ogólne
Inne nazwy {{{inne nazwy}}}
Producent {{{producent}}}
Premiera {{{premiera}}}
Lata produkcji {{{lata produkcji}}}
Miejsce produkcji {{{miejsce produkcji}}}
Dane techniczne
Typy nadwozia {{{typy nadwozia}}}
Układ drzwi {{{układ drzwi}}}
Liczba drzwi {{{liczba drzwi}}}
Wysokość podłogi {{{wysokość podłogi}}}
Po zastosowaniu przyklęku {{{po zastosowaniu przyklęku}}}
Szerokość drzwi {{{szerokość drzwi}}}
Silniki {{{silniki}}}
Moc silników {{{moc silników}}}
Skrzynia biegów {{{skrzynia biegów}}}
Liczba przełożeń {{{liczba przełożeń}}}
Długość {{{długość}}}
Szerokość {{{szerokość}}}
Wysokość {{{wysokość}}}
Masa własna {{{masa własna}}}
Masa całkowita {{{masa całkowita}}}
Rozstaw osi {{{rozstaw osi}}}
Prędkość maksymalna {{{prędkość maksymalna}}}
Wnętrze
Liczba miejsc ogółem {{{liczba miejsc ogółem}}}
Liczba miejsc siedzących {{{liczba miejsc siedzących}}}
Informacje dodatkowe
ABS Opcja
ASR Brak
EBS Brak
ESP Brak
Klimatyzacja {{{klimatyzacja}}}
Portal Portal Komunikacja miejska

Autosan H10 – seria autobusów miejskich, lokalnych i międzymiastowych klasy midi lub maxi produkowanych w latach 1984-2003 przez zakłady Autosan w Sanoku. Autosan H10 został od połowy lat 90. zastępowany przez Autosany z rodziny A. (Autosan A1010T, Autosan A1012T, Autosan A1010M).

Historia

Geneza

Autosan H9-21

Autosan rozpoczął seryjną produkcję autobusów w 1950 jako San, jednakże pierwszy autobus w sanockiej fabryce został zbudowany w 1928[1]. W 1964 w kooperacji z ZSD Nysa powstał minibus SFA-2, o długości 8,6 m, na podstawie tego modelu powstał prototypowy autobus SFA-3, który należał do klasy midi. Żaden z nich nie wszedł jednak do produkcji seryjnej[2]. W 1973 powstał 9 metrowy autobus klasy midi Autosan H9[1].

W 1976 Autosan rozpoczął współpracę z Jelczem. W wyniku tej współpracy powstał prototyp Autosan H110, który miał być międzymiastową wersją Jelcza PR110. W 1978 Autosan wypuścił prototyp Autosana H9 z kanciastym nadwoziem. Dodatkowo w jednym z prototypów zastosowano drzwi w układzie 2-4-2, które zajmowały prawie całą ścianę boczną (oprócz nadkoli i tyłu)[3].

W 1980 zadecydowano się na kolejne modernizacje Autosana H9. Polegającą między innymi na zwiększeniu liczby miejsc[1]. Z powodu stanu wojennego załamał się import część do autobusów Jelcz PR110[4].

Prototypy

Jelcz PR110
Autosan H10 z charakterystyczną linią dachu w końcowej części pojazdu
Autosan H10-20

W 1981 powstał prototyp Autosan H10-20. Autobus ten posiadał płytę podłogową Autosana H9-20[5]. Nadwozie jest było zupełnie nowe. Kanciasta bryła nadwozia o dużej powierzchni przeszklonej była wówczas bardziej nowoczesna niż obłe pudło H9[6]. Oprócz nadwozia prototyp posiadał wiele innych nowatorskich rozwiązań między innymi prototypowy silnik WSW Andrychów oraz wiele elementów stosowanych w Jelczu PR110[5].

W drugim prototypie H10-20 z 1982 poprawiono usterki zauważone podczas testów H10-20 z 1981[5].

Autosan H10-21

Autosan H10-21 powstał na podstawie nadwozia prototypu H10-20 i podwozia Autosana H9-21. W pojeździe zastosowano silnik jugosłowiańskiej firmy TAM[5].

Autosan H10-11

W 1981 powstał prototyp Autosana H10-11. Nowy autobus posiadał płytę podłogową Autosana H9-21. Nadwozie jest było zupełnie nowe. Kanciasta bryła nadwozia o dużej powierzchni przeszklonej była wówczas bardziej nowoczesna niż obłe pudło H9[6]

W 1986 ze względu na nie wystarczające dostawy silników i skrzyń biegów od producentów krajowych rozpoczęto współpracę z jugosłowiańskim TAMem. W wyniku współpracy powstały prototypy Autosan H10-11.13 i Autosan H10-11.14[4].

Autosan H10-30

W 1987 zbudowano prototyp typowo miejskiego autobusu Autosana H10-30[4]. Autobus ten miał mieć drzwi boczne w układzie 2-4-2, co znacznie ułatwiało by wymianę podróżnych[1].

Autosan H10-12

W 1983 powstał prototyp Autosana H10 w wersji 12 metrowej. Autobus ten był luksusowym autokarem wycieczkowym[5].

Autosan H10-10

W 1989 unowocześniono konstrukcję Autosan H10. Nowy pojazd posiadał miedzy innymi nieco inną linię dachu wyższą linię okien oraz lampy takie jak w Ikarusie 260 i 280. Wprawdzie prototyp nie wszedł do produkcji seryjnej to wiele rozwiązań zostało przyjętych w innych modelach budowanych w latach 90[4].

Produkcja

Autosan H10-10S "Urwis" w 1999 roku
Autosan H10 należący do PKS Jasło

Oficjalnie wprowadzono model H10 do produkcji seryjnej w 1984. Początkowo tylko w wersji między miastowej z drzwiami w układzie 1-0-1[1].

W 1990 wdrożono do produkcji Autosana H10-10. Nowy autobus miał zastąpić Autosana H9-20 i H9-21. Zamiast produkcji seryjnej stworzono jedynie 4 różniące się od siebie prototypy. Zamiast H10-10 wprowadzono do produkcji Autosana H10-12, z silnikiem Cummunis spełniającym normy Euro-1 obowiązujące wówczas w EWG[7].

W 1991 powstał pierwszy Autosan H10-11.11, będący autobusem typowo miejskim. W autobusie zmieniono układ drzwi na 1-2-1. Pierwszy egzemplarz trafił do Chojnic[6]. Kolejne trafiły do ZSRR a później do Rosji[7].

Wojna w Jugosławii spowodowała złamanie się eksportu silników i konieczność szukania odpowiednich jednostek napędowych na zachodzie. Zdecydowano się na zastosowanie silników Renault i Mercedes Benz[8].

W połowie lat 90. kierownictwo Autosana zdecydowało, że rodzina Autosan H oprócz modelu H6 jest zbyt przestarzała by ją dalej rozwijać stąd rozpoczęto pracę nad następcami[8]. Autosana H10-11 miał zastąpić Autosan A1010M, którego produkcja ruszyła w 1994[9].

W 1994 firma z Sanoka weszła w skład Zasada Group, gdzie miała za zadanie budować autobusy turystyczne i międzymiastowe[10]. Produkcja Autosana H10 trwała jednak dalej, mimo braku rozwoju modelu[11].

W 1995 autobusy turystyczne Autosan H10-12 zostały zastępowane przez Autosan A1012T „Lider”. W wyniku współpracy Zasady Group z Mercedesem w sanockiej fabryce montowano model Mercedes-Benz O350 RHD „Tourismo”[11]. W przeciwieństwie do zakładów z Jelcza Laskowic (Jelcz M122)[12] nie zdecydowano się na produkcji tych autobusów jako Autosan tylko jako Mercedes[11].

Ostatecznie model H10 zniknął z oferty w 2003, kiedy wyprodukowano ostatnie modele, znacznie różniące się od pierwowzorów z przełomu lat 80. i 90[11].

Produkcja zagranicą oraz pojazdy licencyjne

Autobus Granus H10-11 z SAD Žilina zmontowany na Słowacji w zakładach Granus (ex LIAZ Zvolen) z podzespołów Autosana H10

Mimo wycofywania z produkcji w Polsce H10 była wprowadzana do produkcji zagranicom w Rosji oraz na Słowacji. W Rosji Autosany H10 były budowane w latach 90 w Orenburgu oraz licencyjne modele PAZ: PAZ 4223, PAZ 4228 oraz PAZ 5269, wykonywane na podwoziach z Sanoka. Natomiast na Słowacji w zakładach Granus w Zvolen, gdzie oprócz H10 powstały również modele A10 oraz H7. Współpracę z Rosjanami zakończono w 2000 a ze Słowakami w 2003[11].

Konstrukcja

Konstrukcja Autosana H10 wywodzi się z Autosana H9. Początkowo autobusy miały nawet wspólną płytę podłogową. W wyniku ewolucji modelu, na co duży wpływ miał kryzys lat 80., transformacja ustrojowa w Polsce oraz wojna w Jugosławii.

Układ napędowy

W pierwszych dwóch prototypowych Autosanach H10 został zastosowany prototypowy silnik 6cT107 z Andrychowa o pojemności 6,5 l i mocy 170KM Napęd był przenoszony za pomocą 5 biegowej manualnej skrzyni S5-45 z Tczewa. W Autosanie H10-21 zastosowano jugosłowiański silnik TAM F6L-413FR o pojemności 9,6 litra i mocy 192KM napęd był przenoszony przez 5 biegową manualną skrzynię Famos 5Ms-60,24. W następnych prototypach stosowano albo jednostki z Andrychowa albo z Jugosławi. Prototyp Autosana H10-12 miał silnik WS Mielec typ SW680 o pojemności 11,1 litra i mocy 188KM[5].

W pierwszych autobusach seryjnych zamontowano silniki WS Mielec typ SW680, skrzynie S6-90 z Tczewa oraz most napędowy RABA[13]

Układ jezdny

Początkowo prototypowe Autosany H10 były wyposażone w osie wyprodukowane przez Stara i resory piórowe. Kolejne prototypy miał zawieszenie produkcji jugosłowiańskiej i resory paraboliczne. Prototyp Autosan H10-12 były z kolei wyposażony w przednią oś Jelcz natomiast tylną RABA[5].

Wersje seryjne miały początkowo osie RABA lub Jelcz. W Autosanie H10-12.06 zastosowano osie LIAZ. W Autosanie H10 w przeciwieństwie do H9 zastosowano nowocześniejsze zawieszenie pneumatyczne[13].

Nadwozie

H10-10 z prostokątnymi lampami

Charakterystyczną cechą Autosana H10 jest kanciaste nadwozie[5]. Nadwozie ulegało wielu zmianom stylizacji. W późniejszym okresie w wyniku modernizacji dokonano wielu zmian szczególnie w przedniej ścianie pojazdu.

  1. a b c d e Roman Majewski, Andrzej Krzanowski. Mały autobus Autosan H6 na tle potrzeb i tendencji rozwojowych taboru komunikacyjnego. „Auto Technika Motoryzacyjna”. 12/1987. s. 15–16. 
  2. Sanocka Fabryka Autobusów (pol.). W: polskie-auta.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29].
  3. Dariusz Więcławski: Ocalić od zapomnienia: Autosan w latach 1976-1985 (1) – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29].
  4. a b c d Dariusz Więcławski: Ocalić od zapomnienia: Autosan w latach 1985–1989 – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29].
  5. a b c d e f g h Dariusz Więcławski: Ocalić od zapomnienia: Autosan w latach 1976-1985 (2) – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29].
  6. a b c Marcin Stiasny: Atlas autobusów. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2008, s. 75. ISBN 978-83-920757-4-5.
  7. a b Dariusz Więcławski: Ocalić od zapomnienia: Autosan w latach 1990–1991 – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-03-10].
  8. a b Dariusz Więcławski: Ocalić od zapomnienia: Autosan w latach 1992–1994 – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29].
  9. Marcin Stiasny: Atlas autobusów. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2008, s. 79. ISBN 978-83-920757-4-5.
  10. Marcin Stiasny: Atlas autobusów. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2008, s. 32. ISBN 978-83-920757-4-5.
  11. a b c d e Łukasz Supel: Nowości turystyczne z Sanoka w drugiej połowie lat 90. – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29]. Błąd w przypisach: Nieprawidłowy znacznik <ref>; nazwę „infobusLider” zdefiniowano więcej niż raz z różną zawartością
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. Marcin Stiasny: Atlas autobusów. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2008, s. 112. ISBN 978-83-920757-4-5.
  13. a b Dariusz Więcławski: Ocalić od zapomnienia: Autosan w latach 1976-1985 (3) – infobus (pol.). W: infobus.pl [on-line]. [dostęp 2012-02-29].

Zobacz też

Linki zewnętrzne