Azuma

Szablon:Okręt rozszerzony infobox Azuma (吾妻, spotykana także starsza transkrypcja Adzuma) - krążownik pancerny japońskiej marynarki wojennej z początku XX wieku, zbudowany we Francji. Używany aktywnie podczas wojny japońsko-rosyjskiej (1904-1905), służył także podczas I wojny światowej i do celów pomocniczych podczas II wojny światowej.

Historia

Krążownik "Azuma" został zamówiony przez Japonię we francuskiej stoczni Ateliers et Chantiers de la Loire w Saint-Nazaire, w ramach wielkiego drugiego programu rozbudowy floty z lat 1895/1896, zakładającego budowę m.in. 6 krążowników pancernych. Większość z nich - 4, zbudowana została w Wielkiej Brytanii, po jednym okręcie zamówiono we Francji i Niemczech ("Yakumo") w celu porównania metod budowy stosowanych przez wiodące państwa w dziedzinie konstrukcji okrętów. Japończycy jednak narzucili dla konstruktorów niemieckich i francuskich szczegółowe wymagania, oparte na brytyjskim projekcie krążowników pancernych typu Asama, co zaskutkowało powstaniem bardzo podobnych do siebie pod względem charakterystyk okrętów, odmiennych od projektowanych dla marynarki niemieckiej i francuskiej.

Stępkę pod budowę "Azumy" położono w marcu 1898, wodowano go 24 czerwca 1899, a wszedł do służby japońskiej 27 lipca 1900.

Opis okrętów

Konstrukcja okrętu była zbliżona do budowanych w Wielkiej Brytanii dla Japonii typów Asama i Izumo i budowanego w Niemczech "Yakumo". Wszystkie one miały mało typowy dla krążowników pancernych gładkopokładowy kadłub ze stosunkowo niewysokimi burtami na dziobie i rufie oraz centralnym kompleksem niewysokich nadbudówek. Dziób wszystkich miał formę taranową, z lekko wysuniętą do przodu częścią podwodną. Artyleria główna była umieszczona w dwóch dwudziałowych wieżach na pokładzie dziobowym i rufowym, o kształcie owalnym w rzucie z góry i pionowych ścianach. Architekturę uzupełniały mało rozbudowane nadbudówki, dziobowa i rufowa, z masztami, z przodu i tyłu centralnego kompleksu nadbudówek (dziobowa obejmowała pancerną wieżę dowodzenia i nad nią przeszkloną sterówkę z odkrytym mostkiem na dachu, rufowa - zapasowe stanowisko dowodzenia).

Architektura i sylwetka "Azumy" była podobna zwłaszcza do "Yakumo" - oba okręty miały długi centralny kompleks nadbudówek i w konsekwencji szeroko rozstawione maszty oraz wieże artyleryjskie umieszczone blisko dziobu i rufy. "Azumę" wyróżniał od innych okrętów tej klasy przede wszystkim nietypowy układ kominów - miał on trzy kominy na śródokręciu, z których trzeci był umieszczony w pewnej odległości za dwoma pierwszymi ("Yakumo" miał trzy kominy w równych odstępach, podobnie typ Izumo). Oba typy angielskiej budowy różniły się też od "Azumy" i "Yakumo" rozmieszczeniem kazamat artylerii średniej. Kadłub "Azumy" był nieco dłuższy i węższy, niż w typie Izumo i "Yakumo" (stosunek długości do szerokości 7,3:1 wobec odpowiednio 5,8:1 i 6,3:1). Podobnie, jak w typach Izumo i "Yakumo" siłownia okrętowa składała się z 24 kotłów parowych Belleville. Kadłub na części długości miał podwójne dno. W przeciwieństwie do pozostałych okrętów, "Azuma" miała starszy ster niezbalansowany.

"Azuma" w Portsmouth w 1900

Opancerzenie

Opancerzenie okrętu powtarzało zasadniczo schemat typu Asama, z pewnymi zmianami. Główny pas pancerny na linii wodnej rozciągał się na całej długości okrętu i miał wysokość 2,14 m, z czego większa część znajdowała się pod powierzchnią wody. Pas miał największą grubość 178 mm na długości 64 m na śródokręciu - w rejonie siłowni (nieco krócej, niż na pozostałych japońskich krążownikach pancernych). Na dziobie i rufie pas miał mniejszą grubość 89 mm. Nad grubszą częścią głównego pasa był górny pas grubości 127 mm (wymiary 64 x 2,14 m), tworzący z grodziami na jego końcach pancerną cytadelę (pancerz grodzi - 152 mm). Płyty grubości 127 mm i większej wykonano ze stali cementowanej Kruppa, cieńsze ze stali niklowej.

Ochronę horyzontalną stanowił wewnętrzny pokład pancerny z miękkiej stali niklowej, o profilu trapezowym w przekroju poprzecznym. Skosy pokładu wzmacniały ochronę burt, dochodząc do dolnej krawędzi głównego pasa pancernego. Grubość pokładu wynosiła 51 mm i 63 mm na skosach. Stała wyrzutnia torpedowa na dziobie była opancerzona po bokach płytami 152 mm (nad głównym pasem pancernym). Pancerz wież artylerii głównej i ich barbet wewnątrz kadłuba wynosił 152 mm, a od góry 25 mm. Kazamaty dla ośmiu dział kalibru 152 mm opancerzone były z zewnątrz płytami 152 mm (z boków i tyłu - 51 mm), pozostałe 4 działa miały pancerne maski ochronne grubości 76 mm od przodu i cieńszej z boków. Wieża dowodzenia miała pancerz aż 356 mm, od góry 25 mm. Zapasowe stanowisko dowodzenia na rufie miało ściany grubości 76 mm.

Uzbrojenie

Uzbrojenie było standardowe dla japońskich krążowników pancernych programu 1895/1896. Uzbrojenie główne stanowiły 4 działa kalibru 203 mm o długości lufy 45 kalibrów, systemu Armstronga, umieszczone w dwóch wieżach. Kąt ostrzału każdej z wież wynosił ok. 250°. Amunicja była rozdzielnego ładowania, składała się z pocisków przeciwpancernych i burzących. Wprowadzone przed wojną rosyjsko-japońską nowe pociski przeciwpancerne okazały się jednak mało skuteczne przeciw celom pancernym, gdyż wybuchały w momencie uderzenia w pancerz, zamiast przebijać go. Zapas amunicji wynosił 80 pocisków na działo i był mniejszy, niż na okrętach angielskiej budowy (120 pocisków), z uwagi na umieszczenie całego zapasu amunicji w magazynach pod pokładem pancernym, które z kolei były mniejsze na skutek rozsunięcia wraz z wieżami ku węższym krańcom kadłuba (podobnie na "Yakumo").

Artylerię średnią stanowiło 12 dział kalibru 152 mm o długości lufy 40 kalibrów, systemu Armstronga, z tego 8 umieszczonych było w kazamatach, a 4 na stanowiskach chronionych maskami pancernymi na pokładzie górnym. Na każdą z burt mogło strzelać 6 dział (salwa burtowa), z tego 2 umieszczone były w kazamatach burtowych pod pokładem górnym (na pokładzie bateryjnym), 2 w kazamatach po bokach nadbudówki dziobowej i rufowej, a pozostałe 2 ustawione na pokładzie na śródokręciu (podobnie "Yakumo"). W stosunku do krążowników angielskiej budowy liczba dział była mniejsza o 2, lecz częściowo było to kompensowane wyższą szybkostrzelnością dział ustawionych na pokładzie, gdyż każde z nich miało własną windę dostarczającą amunicję z komór wewnątrz kadłuba (jej szyb był opancerzony pancerzem 100 mm), a nie jedną windę na parę dział. Ponadto, dodatkowe działa na okrętach angielskiej budowy umieszczone były w kazamatach pod pokładem górnym, przez co efektywność ich użycia spadała podczas złej pogody. Działa 152 mm miały kąt ostrzału ok. 120°, lecz tylko po 2 działa umieszczone w kazamatach w nadbudówkach mogły prowadzić ogień na wprost w kierunku dziobu i rufy. Zapas amunicji wynosił 150 nabojów na działo, w większości burzących, w mniejszej liczbie przeciwpancernych. Działa miały szybkostrzelność teoretyczną 6 strz/min.

Uzbrojenie uzupełniało 12 pojedynczych dział kalibru 76 mm i 8 dział 47 mm, do obrony przeciw torpedowcom. 4 działa 76 mm były umieszczone na dachu górnych kazamat dział 152 mm, dalsze 4 w nieopancerzonych kazamatach pod pokładem górnym na dziobie i rufie i pozostałe 4 na burtach na śródokręciu, na przemian z działami 152 mm. Z dział 47 mm, po 2 były umieszczone na platformach na masztach, pozostałe na nadbudówkach; mogły być one umieszczone też na kutrach parowych. Na początku 1905 wszystkie działka 47 mm zamieniono na 4 dalsze armaty 76 mm.

Uzbrojenie torpedowe stanowiły 4 podwodne burtowe wyrzutnie torped 457 mm, umieszczone po 2 na każdą burtę, w okolicy wież działowych oraz jedna stała nadwodna wyrzutnia dziobowa.

Ocena

Podobnie, jak pozostałe krążowniki pancerne programu 1895/1896, w przeciwieństwie do większości wczesnych krążowników pancernych, "Azuma", dzięki dość silnemu opancerzeniu, był w większym stopniu optymalizowany do prowadzenia walki artyleryjskiej w składzie eskadry okrętów, a nie do typowych zadań "krążowniczych", jak działania rajderskie na liniach żeglugowych. Na skutek dość niskich burt na dziobie i ciężkiej wieży artylerii, dzielność morska wszystkich krążowników tego programu nie była najlepsza, jak na okręty przewidywane do zastosowania na oceanach. Podczas złej pogody ich pokład dziobowy i wieża dziobowa były zalewane przez fale, podobnie jak niżej umieszczona część artylerii średniej, co utrudniało jej użycie. "Azuma" i "Yakumo" miały przy tym dzielność morską słabszą od okrętów angielskiej budowy, z powodu umieszczonej bliżej dziobu wieży artyleryjskiej. "Azuma" ponadto, mimo najdłuższego kadłuba, rozwijał najniższą prędkość - w praktyce ok. 16 węzłów (1-2 węzły mniej, od pozostałych), miał też nieco słabszą manewrowość. Mimo to, był to udany i silny okręt, posiadający zdecydowaną przewagę nad rosyjskimi krążownikami pancernymi i pancernopokładowymi.

Historia służby

"Azuma" wziął przede wszystkim aktywny udział w wojnie japońsko-rosyjskiej 1904-1905. Wraz z pozostałymi 5 krążownikami pancernymi programu 1895/1896 tworzył 2. Zespół (Dywizjon) krążowników wiceadmirała Hikonojo Kamimury 2. Floty (Eskadry), wchodzącej w skład Floty Połączonej. Dowódcą "Azumy" od października 1903 był komandor Koichi Fujii.

Bezpośrednio po wybuchu wojny japońsko-rosyjskiej, "Azuma" wziął udział w nierozstrzygniętej bitwie japońskiej Floty Połączonej z rosyjską Eskadrą Pacyfiku pod Port Artur 9 lutego 1904. Odniósł przy tym powierzchowne uszkodzenia od rosyjskiego ognia - pocisk m.in. przebił banderę. Krążownik działał następnie pod Port Arturem i 24 lutego osłaniał nocny atak branderów, a 25 lutego uczestniczył w potyczce z rosyjskimi krążownikami i bateriami nadbrzeżnymi.

W marcu, w związku ze wzmożeniem akcji zespołu rosyjskich krążowników z Władywostoku, zespół wiceadmirała Kamimury wraz z "Azumą" został przeniesiony na Morze Japońskie i 6 marca dokonał mało efektywnego bombardowania Władywostoku. 16 marca zespół powrócił do sił głównych u zachodnich brzegów Korei i nadal działał pod Port Artur, po czym w II połowie kwietnia został znowu wysłany na Morze Japońskie i przez najbliższe miesiące bezskutecznie poszukiwał tam rosyjskich krążowników. 1 lipca zespół japoński: "Izumo", "Azuma", "Iwate" i "Tokiwa" natknął się na poszukiwane rosyjskie krążowniki pancerne "Rossija", "Gromoboj" i "Ruryk", jednakże mimo podjętego pościgu, słabszy zespół rosyjski zdołał uciec po zapadnięciu ciemności.

Bitwa pod Ulsan

14 sierpnia 1904 zespół Kamimury wraz z "Azumą" zdołał przechwycić poszukiwany zespół rosyjski, w efekcie doszło do bitwy pod Ulsan, zakończonej zatopieniem krążownika "Ruryk" i poważnym uszkodzeniem "Rossiji" i "Gromoboja". "Azuma" odniósł przy tym lekkie uszkodzenia, trafiony ponad 10 pocisków, przy czym 8 członków załogi zostało rannych.


Źródła

  • A.S. Aleksandrow, S.A. Bałakin (А.С. Александров, С.А. Балакин): „Asama” i drugije. Japonskie bronienosnyje kriejsera programmy 1895-1896 („Асама” и другие. Японские броненосные крейсера программы 1895-1896г.). seria Morskaja Kampania, 1/2006. (ros.) (główne źródło)