Barwy ochronne

Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: ubarwienie ochronne zwierząt lub maskowanie w wojsku.
Barwy ochronne
Gatunek dramat obyczajowo-psychologiczny
Data premiery 28 stycznia 1977
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 96 min
Reżyseria Krzysztof Zanussi
Scenariusz Krzysztof Zanussi
Główne role Piotr Garlicki
Zbigniew Zapasiewicz
Muzyka Wojciech Kilar
Zdjęcia Edward Kłosiński
Scenografia Tadeusz Wybult
Kostiumy Anna Biedrzycka-Sheppard
Montaż Urszula Śliwińska
Produkcja Studio Filmowe „Tor”

Barwy ochronne – polski film fabularny z roku 1976 w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

Fabuła

Akcja Barw ochronnych toczy się w studenckim obozie językoznawczym, którego kierownikiem jest preferujący partnerską współpracę ze studentami młody asystent Jarosław Kruszyński. Dopuszcza do konkursu spóźnioną pracę badawczą z Torunia, mimo że prorektor jest niechętny temu ośrodkowi badawczemu. Jarosław nie potrafi wyjaśnić studentom, dlaczego ich koledzy z Torunia zostali wyłączeni z obozu. Wyręcza go docent Jakub Szelestowski, który zakazuje dyskusji na ten temat[1].

Podczas trwającego konkursu na najlepsze prace naukowe rozprawa toruńskiego studenta Raczyka spotyka się z entuzjazmem słuchaczy, lecz uczelniani pedagodzy są wobec niej sceptyczni. Jarosław, rozczarowany konformizmem kadry akademickiej, brata się z młodszymi kolegami. Szczególną sympatią darzy angielską stypendystkę Nelly, jednak nie zdobywa się na zbliżenie miłosne. Jako sekretarz jury Jarosław wywalcza wyróżnienie dla Raczyka, jednak główną nagrodę otrzymuje praca konwencjonalna. Gdy przybywa prorektor z żoną i dzieckiem, sarkastyczny docent Jakub dzieli się z Jarosławem swą opinią o przełożonym. Prorektor zdaniem Szelestowskiego jest oszustem, który w swojej rozprawie habilitacyjnej dokonał plagiatu. Jarosław chce zweryfikować rewelacje docenta, jednak ten zręcznie wycofuje się z zarzutu[1].

Uroczystość wręczenia nagród zostaje zakłócona przez Raczyka, który gryzie rektora w ucho. Ten nakazuje usunąć Raczyka z obozu. Jarosław bezskutecznie próbuje mediacji, a Raczyk zostaje wyprowadzony przez milicję. Jakub, szydząc z Jarosława, przedstawia nową wersję habilitacji prorektora, wedle której sam ją napisał pod przymusem. Nocą podczas spaceru Jakub celowo pokazuje Jarosławowi Nelly, która uprawia seks z jednym ze studentów. Jarosław w furii uderza śmiejącego się Jakuba, który pada bez ruchu. Asystent obawia się, że zabił docenta, lecz okazuje się, że to kolejny żart Jakuba. Jarosław rzuca się na Szelestowskiego i próbuje go utopić, jednak w ostatniej chwili puszcza go. Obaj naukowcy, uspokajając się, wpatrują się w niebo[1].

Obsada

Źródło: Filmpolski.pl[2]

Produkcja

Autorem zdjęć do Barw ochronnych był Edward Kłosiński, który uważał się za spadkobiercą takich operatorów jak Jerzy Wójcik i Witold Sobociński. W Barwach ochronnych Kłosiński zmierzał ku możliwie największemu „unaturalnieniu” fotografii, ów efekt osiągając za pomocą naturalnych plenerów, oświetlenia oraz techniki kręcenia ujęć „z ręki”[3].

Ukończywszy film, Zanussi został uwikłany w intrygę Janusza Wilhelmiego, wiceministra kultury i sztuki. Po dymisji ministra Józefa Tejchmy, spowodowanej dopuszczeniem do ukończenia produkcji Człowieka z marmuru (1976) Andrzeja Wajdy, Wilhelmi usiłował przeciwstawić rzekomo nieudanemu filmowi Wajdy właśnie Barwy ochronne. W trakcie Forum Filmowców, poprzedzającego rozdanie nagród na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, Zanussi wraz z częścią reżyserów przypuścił otwarty atak na Wilhelmiego[4]. Wiedząc, że Zanussi solidaryzuje się z Wajdą, Wilhelmi przysłał rządowy samolot, którym reżyser Barw ochronnych miał przylecieć na uroczystość wręczenia nagród. Na prośbę Zanussiego pilot samolotu zaaranżował „poważne problemy przy starcie”, dzięki czemu reżyser uniknął udziału w rozgrywce wiceministra[5].

Odbiór

Rafał Marszałek wyraził opinię, iż Barwy ochronne są „znakomitym filmem, [...] pierwszym tak bezwzględnym w twórczości Zanussiego”[6]. Aleksander Jackiewicz rozpoznał w filmie formę dialogu pomiędzy mistrzem a uczniem: „Mistrz uczy ucznia umiejętności przystosowywania się wobec zła: wobec kostnienia starych, koniunkturalizmu młodych, wygodnictwa społeczeństwa okresu stabilizacji. A uczeń, z początku buntujący się, w końcu – rozsądny – ulega”[7]. Również Dobrochna Dabert przychyliła się do opinii, iż film Zanussiego nawiązuje do konwencji dialogów platońskich, a Szelestowski odgrywa rolę „filozoficznego akuszera”[8]. Marek Radziwon stwierdził, że Szelestowski w wydaniu Zapasiewicza „jako człowiek w istocie rzeczy nieszczęśliwy wzbudza naszą sympatię”, lecz jego tryumf jest „pozorny, ponieważ zostaje okupiony cierpieniem”[9]. Mariola Marczak pisała, iż „reżyser wskazuje na indywidualną odpowiedzialność moralną za kształt środowiska i państwa, w którym się żyje, oraz na transcendentne źródło etyki”[10]. Sebastian Jagielski zaproponował zupełnie inną interpretację w duchu teorii queer, twierdząc, iż docent Szelestowski przejawia skłonności homoerotyczne i uwodzi Kruszewskiego, dążąc równocześnie do bycia uwiedzionym. Zdaniem Jagielskiego homoerotycznym wyrazem owego zauroczenia jest finałowa tarzanina, po której Szelestowski mówi Jarosławowi: „wylazło z ciebie zwierzę”[11].

Nagrody i festiwale

  • 1977 – Krzysztof Zanussi – Gdańsk (4. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku) – Grand Prix (nagroda za najlepszy film)
  • 1977 – Zbigniew Zapasiewicz – Gdańsk (FPFF) – nagroda za pierwszoplanową rolę męską
  • 1977 – Krzysztof Zanussi – Gdańsk (FPFF) – nagroda za scenariusz
  • 1977 – Krzysztof Zanussi – Teheran – "Złoty Koziorożec" za reżyserię
  • 1978 – Krzysztof Zanussi – Rotterdam – nagroda dziennikarzy
  • 1978 – Piotr Garlicki – Złota Kamera (przyznawana przez pismo "Film") w kategorii: debiut aktorski; przyznana za rok 1977

Film został uznany przez amerykańskiego reżysera Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku został wytypowany przez niego do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[12][13].

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c Piątek 1996 ↓.
  2. Barwy ochronne w bazie filmpolski.pl
  3. Maron 2011 ↓, s. 131, 133.
  4. Zanussi ↓, s. 93.
  5. Zanussi ↓, s. 94.
  6. Marszałek 1980 ↓.
  7. Jackiewicz 1981 ↓, s. 15.
  8. Dabert 2000 ↓, s. 159.
  9. Radziwon 1997 ↓, s. 140.
  10. Marek Lis, Adam Garbicz (red.), Światowa encyklopedia filmu religijnego, Kraków: Biały Kruk, 2007, s. 38, ISBN 978-83-60292-30-3.
  11. Jagielski 2013 ↓, s. 148-149.
  12. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema – oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  13. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].

Bibliografia

  • Dobrochna Dabert, Konstrukcja aluzyjna „Barw ochronnych” Krzysztofa Zanussiego [w:] Małgorzata Hendrykowska (red.), Widziane po latach. Analizy i interpretacje kina polskiego, Poznań 2000, s. 149-166.
  • Aleksander Jackiewicz, Obecność Zanussiego, „Kino”, 1, 1981, s. 14-15.
  • Sebastian Jagielski, ‘I Like Taboo’: Queering the cinema of Krzysztof Zanussi, „Studies in Eastern European Cinema”, 4 (2), 2013, s. 143-159.
  • Marcin Maron, Głowa Meduzy, czyli realizm filmów kina Moralnego Niepokoju, „Kwartalnik Filmowy”, 75-76, 2011, s. 122-148.
  • Rafał Marszałek, Kamień w wodę, Warszawa 1980 [dostęp 2018-12-31].
  • Waldemar Piątek, Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa 1996 [dostęp 2018-12-31].
  • Marek Radziwon, Barwy ochronne nie wyblakły, „Kwartalnik Filmowy”, 18, 1997, s. 130-140.
  • Krzysztof Zanussi, Pora umierać, Warszawa: Wydawnictwo Tenten, 1997.

Linki zewnętrzne