Bitwa nad rzeką Tollense

Bitwa nad rzeką Tollense – bitwa stoczona w epoce brązu ok. 1250 roku p.n.e. w dolinie rzeki Tollense na terenie dzisiejszych Niemiec. Żadne przekazy historyczne o niej nie są znane, zatem cała wiedza o niej pochodzi wyłącznie z badań archeologicznych na pobojowisku. Na podstawie dotychczas przebadanego fragmentu terenu badacze oceniają, że mogło w niej wziąć udział nawet 4000 wojowników, z których około 750 poległo. Znaczna ich liczba pochodziła z terenów bardzo odległych od miejsca walki.

Odkrycie stanowiska

Mapa rzeki Tollense

Stanowisko zostało odkryte przez amatora-poszukiwacza w 1996 roku na brzegu rzeki Tollense, na północ od Altentreptow. Rozpoczęte natychmiast badania wykopaliskowe ujawniły szczątki ludzkie na obszarze rozciągającym się ok. 2,5 kilometra wzdłuż koryta. Znajdowano je zarówno tkwiące w brzegu pod warstwami torfowymi, wypłukane na dnie rzeki oraz na łące wśród materiału pozostałego po pogłębianiu koryta[1]. W dolinie Tollense już wcześniej, od lat 80. XX wieku, znajdowano liczne przedmioty z okresu brązu, głównie przy okazji prac hydrotechnicznych. Były wśród nich brązowe noże, groty strzał i włóczni, toporek, ostrze sztyletu i mały fragment miecza, jak również kilka ozdób. Znaleziono wówczas także pewną liczbę szczątków ludzkich[2].

Miejsce bitwy

Rzeka Tollense w okolicy pobojowiska

Rzeka Tollense w miejscu znalezienia szczątków płynie doliną o szerokości wahającej się od 250 do 500 metrów. Ma ona charakter polodowcowy, jest wcięta głęboko w równinę morenową. Podniesienie się lustra wód podziemnych około 1200 lat przed naszą erą spowodowało rozwój w niej mokradeł i torfowisk. Rzeka meandrowała wtedy korytarzem o szerokości około 100 metrów wzdłuż współczesnego koryta, jednak była wówczas dużo płytsza i szersza niż dziś. Dolinę otaczały lasy liściaste, z niewielkimi śladami działalności ludzkiej, choć analiza pyłkowa wskazuje na uprawę zbóż w okolicy[2].

W bezpośredniej bliskości pola walki metodą geomagnetyczną zidentyfikowano pozostałości mierzącej 120 metrów długości budowli: grobli bądź mostu prowadzących przez dolinę. Badania wykopaliskowe pozwoliły na radiowęglowe datowanie tej powstałej z pali drewnianych i kamieni budowli na około 500 lat przed bitwą[3].

Najbliże znane naukowcom duże osiedle współczesne bitwie położone było 350 kilometrów na południowy wschód[3].

Strony walczące

Do 2015 przebadano około 450 m2 pobojowiska, co zdaniem badaczy stanowi maksymalnie 10% całej jego powierzchni, znajdując zwłoki co najmniej 130 ludzi i 5 koni. Pozwala to orientacyjnie oceniać liczbę uczestników bitwy, przy czym różne źródła podają liczby od 2000[1] do nawet 4000 walczących[3].

Większość poległych stanowili mężczyźni w przedziale wiekowym od 20 do 30 lat. Spośród nich u 27% zidentyfikowano zaleczone rany z poprzednich walk. Wskazuje to, zdaniem archeologów, że walczyli ze sobą zawodowi wojownicy[3].

Analizy polimorfizm DNA i zawartości izotopów w zębach wskazują, że wielu z poległych najprawdopodobniej pochodziło z obszarów odległych bądź bardzo odległych od Tollense, nawet spoza Niziny Środkowoeuropejskiej[3].

Wyposażenie i uzbrojenie

Razem ze szczątkami ludzkimi znaleziono dwie maczugi drewniane: jedną w kształcie kija baseballowego, a drugą przypominającą młot do gry w krokieta. Znaleziono także groty strzał z krzemienia i brązu oraz ozdoby. Domniemywa się, że broń znajdowana w materiale wydobytym z koryta w czasie prac pogłębiających też jest związana z pobojowiskiem[1]. Wiele kości nosi ślady po ciosach włócznią i pchnięciach nożem bądź mieczem[3].

Oprócz szczątków ludzkich odnaleziono także kości co najmniej pięciu koni, co wskazuje, że były one używane przez walczących albo jako zwierzęta wierzchowe, albo juczne[3].

Przebieg bitwy

Datowania metodą radiowęglową wskazują, że bitwa stoczona została około 1250 roku przed naszą erą.

Aktualny stań badań sugeruje, że najprawdopodobniej trwała ona jeden do najdalej kilku dni[3][4], mimo że wcześniejsze oceny sugerowały, na podstawie domniemanych śladów gojenia ran, nawet kilka tygodni starć[2]. Obecność w najbliższej okolicy sztucznej przeprawy przez rzekę sugeruje jej związek z bitwą[3].

Ślady obrażeń na szkieletach wskazują, że wielokrotnie walka toczyła się w bezpośrednim zwarciu, twarzą w twarz. Jednak niektórzy wojownicy zapewne uciekali z pola bitwy, bo zostali zabici ciosami zadanymi od tyłu lub z dołu. Są także szczątki ze śladami trafień strzałami z łuku, a nawet z nadal tkwiącymi w kościach grotami z krzemienia i brązu[1][3].

Ciała poległych zostały wedle wszelkiego prawdopodobieństwa częściowo ogołocone z wyposażenia i pozostawione w bagnie, a niektóre od razu zatonęły w wodzie, co ochroniło je przed obrabowaniem. Analizy osadów, w których je znaleziono, wskazują, że zwłoki trafiły do stojącej lub wolno płynącej wody[3][1].

Znaczenie odkrycia

Odkrycie w północnej Europie pobojowiska bitwy o tej skali z tak odległych czasów jest bardzo znaczące. Pismo na tych terenach nie było wówczas jeszcze znane, więc przekazy historyczne o niej nie istnieją. Wcześniejszy pogląd na dzieje Europy na północ od Alp nie wskazywał na konflikty zbrojne o tej skali, toczone co najmniej w części przez zawodowych wojowników. Badacze spekulują, że działał tu mechanizm podobny do opisanego przez Homera w odniesieniu do wojny trojańskiej, która zapewne toczyła się około 100 lat później niż bitwa nad Tollense: gromadzenie się niewielkich, pochodzących z różnych okolic grup wojowników w dużą siłę dla osiągnięcia wspólnego celu[3].

  1. a b c d e Gundula Lidke. Knochen und Waffen im Tollensetal – Ein Schlachtfeld der Bronzezeit (um 1300 v.u.Z.). „LUNG-Heft 1/2015”, s. 105-107. Landesamt für Umwelt, Naturschutz und Geologie, Mecklenburg-Vorpommern (niem.). 
  2. a b c Detlef Jantzen i in. A Bronze Age battlefield? Weapons and trauma in the Tollense Valley, north-eastern Germany. „Antiquity”. 85, s. 417–433, 2011 (ang.). 
  3. a b c d e f g h i j k l Andrew Curry. Slaughter at the bridge: Uncovering a colossal Bronze Age battle. „Science”, s. 1384-1389, 2016-03-25 (ang.). 
  4. Stefan Flohr i in. Flint arrowhead embedded in a human humerus from the Bronze Age site in the Tollense valley, Germany–A high-resolution micro-CT study to distinguish antemortem from perimortem projectile trauma to bone. „International Journal of Paleopathology”, s. 76-81, 2015 (ang.).