Bitwa pod Chojnicami

Ten artykuł dotyczy bitwy w 1454. Zobacz też: inne znaczenia.
Bitwa pod Chojnicami
wojna trzynastoletnia
Czas 18 września 1454
Miejsce niedaleko Chojnic
Terytorium Pomorze Gdańskie
Wynik zwycięstwo zakonu krzyżackiego
Strony konfliktu
Królestwo Polskie
Związek Pruski
zakon krzyżacki
Dowódcy
król polski, Kazimierz IV Jagiellończyk
Piotr ze Szczekocin
Jan Taszka Koniecpolski
Bernard Szumborski
Rudolf von Sagan
Henrich Reuss von Plauen (młodszy)
Siły
16 tys. jazdy,
ponad 2,5 tys. piechoty
9 tys. jazdy,
6 tys. piechoty
Straty
3 tys. zabitych,
300 w niewoli
100 zabitych
Położenie na mapie Chojnic
Mapa lokalizacyjna Chojnic
miejsce bitwy
miejsce bitwy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
miejsce bitwy
miejsce bitwy
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
miejsce bitwy
miejsce bitwy
Położenie na mapie powiatu chojnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chojnickiego
miejsce bitwy
miejsce bitwy
53°42′00,0000″N 17°34′00,1200″E/53,700000 17,566700

Bitwa pod Chojnicami – starcie zbrojne z okresu wojny trzynastoletniej, do którego doszło 18 września 1454 r. w pobliżu Chojnic na Pomorzu Gdańskim, zakończone decydującym zwycięstwem wojsk najemnych zakonu krzyżackiego nad koalicyjną armią polsko-związkową – największa bitwa wojny trzynastoletniej i jednocześnie największa klęska Królestwa Polskiego w historii starć zbrojnych z Krzyżakami.

Zdobycie przez dowodzony przez Henricha Reuss von Plauena (młodszego) krzyżacki oddział najemny warownego miasta Chojnice 23 marca 1454 r. zakończyło okres żywiołowych sukcesów powstania Związku Pruskiego przeciwko zakonowi krzyżackiemu i wymusiło przyjęcie nowej strategii przez Związkowców. Związek Pruski skoncentrował oddziały miejskie i najemne do oblężenia krzyżackich twierdz w Malborku i Sztumie w delcie Wisły. Blokada Chojnic i szlaku prowadzącego z Niemiec do Prus pozostała w gestii sił Królestwa Polskiego, które od 21 kwietnia 1454 r. przyłączyło się do wojny przeciwko zakonowi po stronie Związku. Król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk, nie dysponując wojskami najemnymi ani środkami pieniężnymi na ich zaciąg, oblężenie krzyżackiego miasta powierzył pospolitemu ruszeniu ziemi kujawskiej i dobrzyńskiej, jednakże nie zdołało ono odbić miasta.

W reakcji na wkroczenie późnym latem 1454 r. na Pomorze krzyżackiej odsieczy, złożonej z zawodowych wojowników z Niemiec i Czech, król Kazimierz IV bez konsultacji z sejmem prowincjonalnym i wbrew radom kardynała Zbigniewa Oleśnickiego zwołał pospolite ruszenie z Wielkopolski i Kujaw. Zgromadzona pod Cerekwicą szlachta wymusiła 15 września 1454 r. przyznanie jej antymagnackich przywilejów i powierzenie dowództwa Wielkopolanom. Dowódcy zdecydowali się przerwać oblężenie Chojnic i rozbić krzyżacką odsiecz w bitwie nad jeziorem w pobliżu miasta.

18 września 1454 r. pomimo sukcesu w pierwszym starciu i pokonaniu dowodzonej przez Rudolfa von Sagan krzyżackiej osłony, źle dowodzone, przestarzałe i nieposługującego się nowoczesną bronią polskie pospolite ruszenie uległo w kolejnej fazie bitwy krzyżackiej armii zawodowej dowodzonej przez Bernarda von Zinnenberg i wypadowi garnizonu miasta pod dowództwem von Plauena. Król Kazimierz IV został zmuszony do ucieczki, a Krzyżacy kosztem ok. 100 zabitych, w tym księcia Rudolfa, rozbili całkowicie armię królewską, której straty wyniosły 3000 zabitych i 300 wziętych do niewoli. Bezpośrednim następstwem starcia było zniesienie oblężenia Chojnic i Malborka oraz podjęcie przez Krzyżaków udanych działań celem odzyskania miast i twierdz nad Wisłą i na Powiślu.

Bitwa załamała polską ofensywę przeciwko zakonowi krzyżackiemu, skompromitowała króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Polskę, podważyła akt inkorporacji państwa pruskiego do Królestwa Polskiego, podważyła wierność pospólstwa miast Prus dla sprawy Związku Pruskiego. Ukazała jednocześnie nieefektywność ciężkiej kawalerii rycerskiej w starciu ze zdyscyplinowanymi, posługującymi się bronią strzelecką i artylerią oraz walczącymi w szyku w oparciu o wozy taborowe zawodowymi wojskami najemnymi.

Geneza bitwy

Odzyskanie Chojnic przez Krzyżaków

Chojnice opanował 23 marca 1454 r. liczący ok. 1000 oddział najemników, dowodzony przez Henricha Reuss von Plauena młodszego, krewnego wielkiego szpitalnika Zakonu Henricha Reuss von Plauena. 24 marca 1454 r. wyprawa najemników celem opanowania twierdzy w Człuchowie została odparta przez gdańskich marynarzy dowodzonych przez Wincentego Stollego[1].

Znaczenie twierdz i miast warownych

Geografia Pomorza Gdańskiego powodowała znaczne problemy logistyczne uczestniczących wojnie trzynastoletniej stron. Dominacja lasów, które pokrywały dzielnicę w 70%, oraz terenów podmokłych ograniczała osadnictwo do południowej części Pomorza Gdańskiego, obszarów nad Wisłą i Wybrzeża[2]. W konsekwencji przemarsz większych grup wojsk możliwy był jedynie wzdłuż spławnych rzek i szlaków handlowych, gdyż poza obszarami osadnictwa niemożliwe było odpowiednie zaopatrzenie żołnierzy i koni[3].

Średniowieczne mury Chojnic. Utrzymywanie trudnych do zdobycia przez XV-wieczne armie warownych miast miało kluczowe znaczenia dla przebiegu wojny trzynastoletniej

Szczególne znaczenie militarne i gospodarcze miało utrzymanie ufortyfikowanych miast oraz twierdz. Stanowiły one centralny ośrodek osadnictwa rolniczego, z którym silnie związane były okoliczne wsie. W konsekwencji uzbrojona i chroniona murami załoga miała możliwość skonfiskowania dostaw bądź siłowego wymuszenia ich zaprzestania na wieśniakach. Ponadto ufortyfikowane twierdze stanowiły bazy zaopatrzenia, w których gromadzono paszę, żywność i sprzęt wojskowy, umożliwiając zaopatrzenie oddziałów prowadzących działania w ich pobliżu[3].

Blokada Chojnic

Utrata strategicznie położonych Chojnic skomplikowała sytuację Związku Pruskiego, zmuszając jego kierownictwo do uwzględnienia trzeciego – obok Malborka i Sztumu – miasta w planach dalszej akcji zbrojnej. Okres zaskoczenia, w którym krzyżackie twierdze z łatwością poddawały się powstańcom, minął, a wobec pojawienia się na Pomorzu Gdańskim pierwszych zwerbowanych przez Krzyżaków oddziałów najemnych oraz spadku entuzjazmu dla antykrzyżackich działań wśród pospólstwa kierownictwo Związku zmuszone zostało do przyjęcia długofalowej strategii[4][5]. Dodatkowo klęska oddziałów Związku oblegających Malbork poniesiona 1 kwietnia 1454 r. pod Kałdowem zmusiła Związek do koncentracji sił w delcie Wisły, gdzie w maju rozpoczęto ponowną blokadę Malborka. 8 sierpnia 1454 r. udało się zmusić do kapitulacji krzyżacką twierdzę w Sztumie[6].

Koncentracja sił i środków pod Malborkiem skutkowała niemożnością kontynuacji podjętych w końcu kwietnia 1454 r. działań zbrojnych pod położonymi w dogodnym do obrony miejscu Chojnicami: dowódca oblężenia Mikołaj Szarlejski nie otrzymał żądanego wsparcia w postaci pieniędzy i 600 marynarzy, a dowodzone przez niego oddziały najemne zrezygnowały z walki wobec nie otrzymania żołdu[7][8][9].

Narada króla Kazimierza IV z przedstawicielami Związku Pruskiego w Toruniu przyniosła konkretne rozstrzygnięcia – Związek Pruski zobowiązał się skoncentrować wszelkie siły dla zdobycia krzyżackiej stolicy. Odpowiedzialność za blokadę garnizonu Chojnic przejęło Królestwo Polskie i skierowane przez króla pod miasto pospolite ruszenie z Kujaw, latem 1454 r. wzmocnione oddziałem nadwornym i pospolitym ruszeniem z ziemi dobrzyńskiej, które zastąpiły większą część sił Związku Pruskiego[8].

Pomimo głodu i spalenia części miasta krzyżacki garnizon Chojnic odmawiał kapitulacji, licząc na pomoc zapowiadanej odsieczy z Niemiec[5][9].

Wyprawa pospolitego ruszenia

Pozbawiony zdolności dowódczych król Kazimierz IV Jagiellończyk osobiście dowodził wojskami polskimi w bitwie pod Chojnicami

Zdecydowanym przeciwnikiem zwołania pospolitego ruszenia był kardynał Zbigniew Oleśnicki, który usilnie namawiał króla Kazimierza IV do wstrzymania się z działaniami wojennymi do czasu zwerbowania silnego wojska najemnego[10]. Rozpoczął na ten cel gromadzenie środków pieniężnych w podległej sobie diecezji[11]. Kardynał Oleśnicki poza niską efektywnością militarną pospolitego ruszenia obawiał się jego znaczenia politycznego, polegającego na uzyskaniu przez zebraną na wyprawą średnią szlachtę możliwości nacisku na króla celem osłabienia reprezentowanej przez Oleśnickiego magnaterii[12].

Wkroczenie na Pomorze zorganizowanej przez Zakon odsieczy zmusiło Królestwo do natychmiastowego podjęcia przeciwdziałania[8]. Wobec bankructwa skarbu królewskiego i braku dostatecznych dochodów[13] ogłoszenie pospolitego ruszenia rycerstwa z Wielkopolski i Kujaw stało się koniecznością. Król ogłosił tę decyzję w Toruniu, bez konsultacji z sejmem prowincjonalnym. Na miejsce koncentracji wyznaczono leżącą dwie mile (ok. 15 km) na południe od Chojnic Cerekwicę, gdzie skierowano artylerię[8][14].

15 września 1454 r. zebrana szlachta wzorem wypraw z lat poprzednich i wykorzystując trudną sytuację króla Kazimierza IV wysunęła antymagnackie żądania polityczne zwiększenia roli średniej szlachty i sejmików kosztem ograniczenia wpływów oligarchii i wyższego kleru na rządy w Królestwie. Od ich spełnienia uzależniła swój udział w wyprawie. Postulaty ziemiaństwa korespondowały z polityką dążącego do wzmocnienia władzy centralnej króla Kazimierza IV[12][15], zmierzając do przeniesienia ciężaru decyzji ze zdominowanego przez możnowładców sejmu walnego na reprezentujące średnią szlachtę sejmiki ziemskie[16]. Akceptacja przez króla żądań szlachty i wystawienie przywileju 15 września 1454 r. umożliwiło podjęcie działań siłami pospolitego ruszenia[17]. Pod naciskiem wewnętrznie skłóconej rady król powierzył dowództwo niedoświadczonym wojskowo Wielkopolanom oraz zawarł porozumienie dotyczące spłaty żołdu z dowódcami pruskich najemników[18].

Siły i strategia stron

Wojna trzynastoletnia

Chojnice • Knipawa • Iława • Ryn • Bornholm I • Sępopol • Malbork • Bornholm II • Pruszcz Gdański • Świecino • Zalew Wiślany

Królestwo Polskie i Związek Pruski

Wojskowość polska ukształtowała się w XIV w. w okresie panowania Kazimierza III Wielkiego i jedynie w niewielkim stopniu została zreformowana na początku panowania Jagiellonów. Do stawiennictwa na wezwanie króla na zaczepną wyprawę zobowiązani byli wszyscy posiadacze ziemscy z określonym według przynależności do poszczególnych grup społecznych pocztem uzbrojonych sług. Duchowni zamiast obowiązku osobistego uczestnictwa w wyprawie opłacali uzbrojonego zastępcę[19][20]. Podstawową jednostką organizacji pospolitego ruszenia była kopia, złożona z rycerza i jego pocztu oraz prywatnego wozu z zaopatrzeniem i woźnicą[19] Kopie zgrupowane były w chorągwie ziemskie, tworzone dla poszczególnych ziem, oraz chorągwie magnackie tworzone przez wielkie rody w oparciu o krewnych i klientów[20][21]. Ponadto król dysponował wozami ze sprzętem wojennym i zaopatrzeniem, dostarczonymi przez miasta królewskie oraz chorągwią nadworną pod dowództwem marszałka nadwornego, którą tworzyli służący na królewskim dworze rycerz wraz ze swymi pocztami[22].

W odpowiedzi na ogłoszenie wyprawy pospolitego ruszenia każdy rycerz miał obowiązek we własnym zakresie uzbroić i wyposażyć swoją kopią oraz przybyć na oznaczone w wezwaniu miejsce. W konsekwencji strategia efektywnego użycia pospolitego ruszenia polegała na zaplanowaniu czasu i miejsca koncentracji, zapewnieniu w nim odpowiedniej bazy technicznej oraz szybkim przeniesieniu działań na teren nieprzyjaciela[23]. Efektywne wykorzystanie pospolitego ruszenia było możliwe jedynie przy zachowaniu dyscypliny, wymagało sprecyzowanych założeń strategicznych i konsekwentnego dowództwa[24][21].

Głównym zadaniem ciężkiej jazdy rycerskiej było złamanie szyku przeciwnika szarżą, służący w kopii strzelcy osłaniali rycerzy, a piechota pełniła rolę pomocniczą przy oblężeniach i obsłudze wozów i obozowiska[23]. Słabą stroną pospolitego ruszenia była organizacja transportu i zaopatrzenia – armia królewska posiadała ogromne tabory złożone z prywatnych wozów rycerzy i konieczność obozowania dłużej w tej samej okolicy skutkowała niemożnością właściwej aprowizacji – w szczególności dotkliwym brakiem paszy dla koni – i koniecznością poszukiwania żywności i źródła dostaw poza obozem[19]. Tym samym duża liczebność pospolitego ruszenia negatywnie wpływała na jego efektywność w nowoczesnej wojnie, ze względu na konieczność zapewnienia zaopatrzenia w trakcie prowadzenia oblężeń miast i twierdz[25]. W konsekwencji działania wojenne prowadzone mogły być tylko na obszarach osadnictwa rolniczego lub w rejonie ośrodków miejskich[26]. Poza obszarami zurbanizowanymi wojska poruszać mogły się jedynie szlakami lądowymi, na których możliwy był przewóz żywności[3].


Pakt generalny koszycki z 1374 r. zwalniający szlachtę z podatków i nadający jej prawo do wynagrodzenia za udział w zagranicznych wyprawach pospolitego ruszenia pozbawił wojsko Królestwa Polskiego znaczenia jako siły ofensywnej, uzależniając możliwość wyprawy od stanu skarbu królewskiego[27]. Na przełomie XIV i XV w. Władysławowi Jagielle początkowo udawało się utrzymać wysoką karność pospolitego ruszenia, jednakże osłabienie władzy królewskiej skutkowało eskalacją żądań potwierdzenia i rozszerzenia przywilejów, o które rywalizowali możnowładcy i średnia szlachta[28]. Żądania te każdorazowo ponawiane były przez rycerzy zebranych celem odbycia wyprawy pospolitego ruszenia[29]. Udział Królestwa Polskiego w wojnie węgierskiej i klęska w bitwie pod Warną zrujnowały skarb królewski, uzależniając możliwość zwołania pospolitego ruszenia od spełnienia żądań szlachty[30][31].

Zakon krzyżacki

Rozmach antykrzyżackiego powstania na Pomorzu i w Prusach oraz szybkie zdobycie krzyżackich zamków przez Związek Pruski sparaliżował na początku 1454 r. organizację wojskową zakonu krzyżackiego, opartą na właścicielach latyfundiów pogrupowanych w konwenty[32]. Należeli to nich często młodsi synowie niemieckich możnowładców, szukających w Zakonie kariery. Pod wpływem wiadomości o upadku kolejnych krzyżackich punktów oporu większość braci zakonnych wyjechała do Niemiec, a część została zabita przez powstańców. Konwenty uległy likwidacji i większość z nich nigdy nie została odtworzona.

Chojnice, pięciokondygnacyjna Brama Człuchowska z 2 poł. XIV w.

Jedyną szansą kontynuacji obrony pozostało zaangażowanie wojsk najemnych. W tym celu podskarbi Zakonu Eberhard Kinsberg wyjechał do Czech z pieniędzmi przeznaczonymi uprzednio na przekupienie Wielkiej Rady królewskiej[33][34], a dodatkowe środki Zakon pozyskał od Brandenburgii pod zastaw przekazanej 7 kwietnia 1454 r. w posiadania Nowej Marchii[35].

Kryzys gospodarczy XIV wieku i upadek znaczenia feudalnego rycerstwa przyczyniły się decydująco do rozwoju rynku najemników w krajach niemieckich. Miasta dla obrony swoich interesów wynajmowały zawodowych żołnierzy, którymi początkowo byli głównie strzelcy konni. Dalszy rozwój rynku wojsk najemnych skutkował najmowaniem także wojsk pieszych, w tym używanych przy szturmach drabantów, wyposażonych w broń ręczną[36].

Pierwsze oddziały najemników władz Zakonu zwerbowały w zamian za doraźne zaliczki, jednakże potencjał gospodarczy Zakonu na początku wojny był znikomy[37].

Utrata wszystkich portów państwa pruskiego uniemożliwiała sprowadzenie najętych żołnierzy zawodowych na Pomorze drogą morską i wymuszał opanowanie szlaku lądowego łączącego Frankfurt nad Odrą z Malborkiem, przebiegającego przez Chojnice. Strategicznie położone miasto zostało 23 marca 1454 r. opanowane przez krzyżacki oddział dowodzony przez von Plauena młodszego – kuzyna komtura i wielkiego szpitalnika Zakonu Henricha Reuss von Plauena – doświadczonego dowódcy z wojen w Niemczech, uczestnika rozstrzygającej dla wojny pomiędzy Elektoratem Brandenburgii a Norymbergą bitwy pod Pillenreuth 11 marca 1450 r[38].

Bitwa

Formacje stron

Wojska królewskie

Siły królewskie liczyły w przybliżeniu 16 500 ludzi. Składały się głównie z ok. 12 000 konnych, zgrupowanych w 7 chorągwiach ziemskich, wspartych przez 1000 rycerzy z Pomorza popierających Związek Pruski, 1500-2000 konnych najemników związkowych oraz 500 nadwornych żołnierzy króla i 1000 żołnierzy piechoty najemnej i gdańszczan. Ponadto wspomagało ich ok. 4 tysiące pachołków, z których jedynie nieznaczna część była uzbrojona[39]. Dominacja ciężkiego rycerstwa wymuszała przyjęcie tradycyjnej taktyki pospolitego ruszenia z zamiarem rozstrzygnięcia bitwy poprzez krótkie, intensywne starcie sił głównych. W tym celu przerwana została blokada Chojnic, a wszystkie siły polskie i związkowe skoncentrowane na wschodnim brzegu Jeziora Zakonnego. Ugrupowanie obronno-zaczepne na wzgórzu osłaniającym drogi z Chojnic do Tucholi i do Krojant wojska przyjęły od rana 18 września 1454 r. Szyk ten przeciwstawiał Krzyżakom głównie ciężką kawalerię rycerską, która – wspierana przez konnych strzelców – z dogodnej pozycji mogła kontratakować w przypadku próby zdobycia zajętego przez siły królewskie wzgórza. Nieobsadzony obóz pospolitego ruszenia usytuowany na wschód od zgrupowania wojsk królewskich nie odgrywał w planach polskiego dowództwa żadnej roli w nadchodzącym starciu[40][41][42].

Wojska zakonu krzyżackiego

Nadchodząca od strony Debrzna odsiecz krzyżacka liczyła prawie 15 000 ludzi i składała się w 60% z kawalerii, a 40% z piechoty, obsadzającej przygotowane do walki husyckie wozy bojowe. Ponadto Krzyżacy liczyć mogli na wsparcie 1000-osobowej załogi Chojnic[43]. Krzyżaccy najemnicy osłonięci przez własną kawalerię rozpoczęli obchodzenie Jeziora Zamkowego od zachodu, nie podejmując próby ataku na wojska królewskie, z zamiarem dotarcia do Chojnic lub ewentualnego sprowokowania nieprzyjaciela do porzucenia dogodnej pozycji obronnej[44][45].

Przebieg bitwy

I faza – atak wojsk królewskich

Zniecierpliwione przedłużającym się oczekiwaniem w szyku oraz zaskoczone krzyżackim manewrem wojsko królewskie podjęło próbę przeciwdziałania. Brak elastyczności co do wyboru sposobu walki i zlekceważenie innych rodzajów broni uniemożliwił zmianę taktyki – dowództwo polskie konsekwentnie dążyło do szybkiego starcia kawalerii. Pod naciskiem niezdyscyplinowanego rycerstwa dowódcy zdecydowali się narzucić Krzyżakom bitwę w niekorzystnych dla siebie warunkach terenowych. Oddziały królewskie wkroczyły na groblę przecinającą jezioro z zamiarem zaatakowania krzyżackiej osłony kawaleryjskiej[46][9][40].

Manewrem wojsk królewskich nikt nie dowodził, gdyż pozbawiony zdolności dowódczych król Kazimierz IV nie wyznaczył naczelnego dowódcy, a kompetencje wojewodów Mikołaja Szarlejskiego, Łukasza Górki, Dziersława z Rytwian i Stanisława Ostroroga były równorzędne[12][47].

Po przekroczeniu grobli polska ciężka kawaleria uderzyła szarżą na mniej liczną i gorzej uzbrojoną kawalerię krzyżacką, z łatwością łamiąc jej szyk i zmuszając Krzyżaków do ucieczki. Dowódca krzyżackiej osłony Rudolf von Sagan poległ, a Bernard von Zinnenberg został wzięty do niewoli i zwolniony po złożeniu przyrzeczenia stawienia się w miejscu wyznaczonym. Część Krzyżaków zdołała przebić się przez polskie szyki i schronić za murami Chojnic, a większość pobitych oddziałów wycofała się w kierunku własnej piechoty i wozów taborowych[48].

Fritz Grotemeyer, Bitwa pod Chojnicami 1454 (olej na płótnie, ok. 1900)

II faza – kontratak wojsk Zakonu

Pomimo utraty obydwu dowódców, obsadzające wagenburg krzyżackie oddziały piesze nie uległy panice i wykorzystując wozy taborowe oraz broń strzelecką i artylerię stawiły zdecydowany opór kontynuującej atak królewskiej kawalerii, zmuszając ją do rozpoczęcia oblężenia pospieszne ufortyfikowanego obozu. Umożliwiło to krzyżackiej kawalerii rozproszonej w pierwszym ataku zebranie się oraz reorganizację. Jednocześnie załoga Chojnic wzmocniona tą częścią kawalerii, która znalazła schronienie w mieście, zorganizowała wypad przez Bramę Gdańską[9][44].

Wychodzące z miasta oddziały krzyżackie uderzyły na nieprzygotowany do obrony polski obóz oraz tyły armii królewskiej, wzbudzając panikę w jej szeregach. Do ucieczki rzuciło się rycerstwo oblegające krzyżacki tabor. Cześć kawalerii zdołała wycofać się w kierunku Człuchowa, pozostali rycerze podjęli próbę odwrotu przez groblę na wschodni brzeg jeziora zamkowego. Na skutek krzyżackiego pościgu, kierowanego przez Bernarda von Zinnenberg, który ponownie objął dowództwo nad krzyżackimi najemnikami, uciekające wojska królewskie poniosły znaczne straty, a wielu kawalerzystów zepchniętych z grobli utonęło w jeziorze. Sytuację pogorszyła śmierć Piotra ze Szczekocin oraz wzięcie przez Krzyżaków do niewoli wojewody poznańskiego Łukasza Górki, wojewody brzesko-kujawskiego Mikołaja Szarlejskiego i rotmistrza Wojciecha Kostki z Postupic. Obóz został zdobyty, a osobiście biorący udział w walce król Kazimierz IV został zmuszony przez przyboczną straż do opuszczenia pola bitwy i ucieczki[49][50][9].

Armia królewska została całkowicie rozbita, a pospolite ruszenie rozproszone. Poległo ponad 3000 żołnierzy królewskich, a 300 rycerzy znalazło się w niewoli. Krzyżacy kosztem zaledwie 100 zabitych zdobyli polski obóz wraz z artylerią, zapasami materiałów i żywności oraz osobistym wyposażeniem króla Kazimierza IV, a ponadto chorągwie królewskie i znaczne łupy[9][51].

Skutki bitwy

Twierdza w Malborku, oblężona w 1454 r. przez wojska Związku Pruskiego, została uratowana przez zwycięską pod Chojnicami krzyżacką odsiecz

Bitwa zakończyła się największą klęską militarną Polski w średniowieczu[52]. Była to jednocześnie największa militarna klęska odniesiona przez Królestwo Polskie w zmaganiach z zakonem krzyżackim. Szok wywołany klęską skutkował upadkiem autorytetu Królestwa Polskiego oraz zmianą nastawienia władz miast, które wiosną 1454 r. poparły Związek Pruski oraz przywódców pruskich oddziałów[51]. Sama wieść o poniesionej przez Kazimierza IV klęsce wywołała panikę wśród oddziałów oblegających Malbork, na skutek czego natychmiast przerwane zostało oblężenie miasta, a obóz oblegających w Wielbarku wraz z zaopatrzeniem został porzucony 21 września 1454 r. przez wycofujące się oddziały gdańskie[53].

Jednocześnie w radach miejskich szeregu miast pruskich pojawiła się tendencja do powrotu pod władzę Zakonu, wywołana wrażeniem poniesionej przez Kazimierza IV klęski i narastającym przekonaniem o tymczasowości inkorporacji państwa pruskiego do Korony Królestwa Polskiego[54][51]. Przeciwdziałanie tej tendencji zmusiło króla i jego doradców oraz przywódców Związku Pruskiego do zaprzestania działań ofensywnych przeciwko Zakonowi i koncentracji nielicznych oddziałów najemnych w strategicznych miastach pruskich celem uniemożliwienia ich odzyskania przez Krzyżaków[55]. Działania te zakończyły się jedynie częściowym sukcesem – tłumiąc prokrzyżackie rewolty w Toruniu, Gdańsku i Chełmnie Związek Pruski zdołał utrzymać kontrolę nad swoimi stolicami, ale brak odpowiednich sił dla obrony pozostałych miast umożliwił Krzyżakom odzyskanie do wiosny 1455 r. władzy nad dwudziestoma trzema spośród pięćdziesięciu sześciu miast, które złożyły hołd Kazimierzowi IV[13]. Najdalej idące skutki dotyczyły nieobsadzonych przez wojska królewskie Królewca oraz miast Prus Dolnych – w wyniku prokrzyżackiego buntu dorzecze Pregoły oraz znaczna część dorzecza Łyny na powrót uznały władzę wielkiego mistrza, co umożliwiło przetrwanie zakonu krzyżackiego w Prusach[56][13].

Przypisy

  1. Zatoka Świeża 1463 ↓, s. 99-100.
  2. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 55-56.
  3. a b c Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 57.
  4. Zatoka Świeża 1463 ↓, s. 99.
  5. a b Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 25-26.
  6. Zatoka Świeża 1463 ↓, s. 101-102.
  7. Zatoka Świeża 1463 ↓, s. 101.
  8. a b c d Wojna trzynastoletnia ↓, s. 26.
  9. a b c d e f Bez ducha walki..., „historiachojnic.pl” [dostęp 2018-09-14] (pol.).
  10. Polska Jagiellonów ↓, s. 189-190.
  11. Andrzej Nowak, Dzieje Polski 1340–1468 Królestwo zwycięskiego orła, Biały Kruk, 2017, s. 413, ISBN 978-83-7553-223-4.
  12. a b c Polska Jagiellonów ↓, s. 190.
  13. a b c Polska Jagiellonów ↓, s. 191.
  14. Jędrzej Moraczewski, Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej z drugiej połowy XV w., s. 44.
  15. Dzieje Polski późnośredniowiecznej ↓, s. 173.
  16. Dzieje Polski późnośredniowiecznej ↓, s. 170-173.
  17. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 261-262.
  18. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 263.
  19. a b c Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 66-67.
  20. a b Paweł Jasienica, Polska Piastów, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992, s. 331–332, ISBN 83-06-01795-1.
  21. a b Karol Łopatecki, Organizacja, prawo i dyscyplina w polskim i litewskim pospolitym ruszeniu, 2013, s. 38–39, ISBN 978-83-64103-00-1.
  22. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 68.
  23. a b Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 69-71.
  24. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 725-726.
  25. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 75-76.
  26. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 56.
  27. Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, Warszawa: Prószyński Media sp. z o.o., 2009, s. 89, ISBN 978-83-7648-135-7.
  28. Adam Zamoyski, Polska. Opowieść o dziejach niezwykłego narodu 966-2008, 2009, s. 58–60, ISBN 978-83-08-04684-5.
  29. Norman Davies, Boże igrzysko t. I, s. 232.
  30. Dzieje Polski późnośredniowiecznej ↓, s. 152-153.
  31. Adam Zamoyski, Polska. Opowieść o dziejach niezwykłego narodu 966-2008, 2009, s. 58, 60, ISBN 978-83-08-04684-5.
  32. Wojna trzynastoletnia ↓, s. 24.
  33. Wojna trzynastoletnia ↓, s. 15.
  34. Polska Jagiellonów ↓, s. 187.
  35. Wojna trzynastoletnia ↓, s. 25.
  36. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 85.
  37. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 61-63.
  38. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 87.
  39. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 264-265.
  40. a b Wojna trzynastoletnia ↓, s. 26-27.
  41. Dzieje Polski późnośredniowiecznej ↓, s. 215-216.
  42. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 268.
  43. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓.
  44. a b Wojna trzynastoletnia ↓, s. 27.
  45. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 270-272.
  46. Dzieje Polski późnośredniowiecznej ↓, s. 261.
  47. Dzieje Polski późnośredniowiecznej ↓, s. 215.
  48. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 273.
  49. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 273-274.
  50. Wojna trzynastoletnia ↓, s. 27-28.
  51. a b c Wojna trzynastoletnia ↓, s. 28.
  52. Bernard Nowaczyk, Chojnice 1454. Świecino 1462, Bellona, 2012, s. 5, ISBN 978-83-11-12337-3.
  53. Zatoka Świeża 1463 ↓.
  54. Zatoka Świeża 1463 ↓, s. 104.
  55. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim ↓, s. 285–287, 329.
  56. Zatoka Świeża 1463 ↓, s. 109.

Bibliografia