Bitwa pod Kłuszynem (obraz Szymona Boguszowicza)

Bitwa pod Kłuszynem
Ilustracja
Autor Szymon Boguszowicz
Rok wykonania 1620
Technika wykonania Olej na płótnie
Rozmiar 600[1] (580)[2] × 600[1] (690)[2] cm
Muzeum Lwowska Galeria Sztuki
Miejscowość Ukraina Olesko

Bitwa pod Kłuszynembatalistyczny obraz olejny namalowany w 1620 roku przez polskiego malarza ormiańskiego pochodzenia Szymona Boguszowicza (1575–1648). Powstał na zlecenie i „pod okiem” hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego, który odniósł zwycięstwo w bitwie pod Kłuszynem (4 lipca 1610) nad wojskami rosyjsko-szwedzkimi.

Obraz jest ważnym źródłem ikonograficznym w zakresie wojskowości pierwszej połowy XVII wieku.

Okoliczności powstania

Obraz namalowano na zlecenie Stanisława Żółkiewskiego, z przeznaczeniem do umieszczenia w kościele parafialnym w Żółkwi, od początku pomyślanym jako rodowe mauzoleum hetmana[3] Żółkiewski uważał zwycięstwo pod Kłuszynem, jak i całą wyprawę moskiewską, za swoje największe osiągnięcie[4], stąd wybór takiego tematu dla zamówionego dzieła. Obraz dawał możliwość upamiętnienia sukcesu militarnego w sposób bardziej wiarygodny i dostępny niż pisemna relacja[5], szczególnie, że powstał pod okiem i kierownictwem hetmana wielkiego koronnego, zgodnie z jego sugestiami[6].

Autorstwo tego dzieła przypisuje się Szymonowi Boguszowiczowi, ormiańskiemu malarzowi z Lwowa. Wcześniej pracujący dla rodu Mniszchów (był naocznym świadkiem koronacji Maryny Mniszchówny na carycę i wykonał kilka obrazów związanych z tym wydarzeniem), związał się z dworem Żółkiewskiego w 1620 roku[7].

Jako pierwszy wskazał na tego artystę jako autora Bitwy pod Kłuszynem Aleksander Czołowski w 1904 roku. W późniejszych latach takiej samej atrybucji dokonali Tadeusz Mańkowski oraz Władysław Tomkiewicz[8]. Jako argument przemawiający za autorstwem Boguszowicza, wskazano list Żółkiewskiego do władz Lwowa, datowany na 20 maja 1620 roku, w który hetman prosił o czasowe zwolnienie malarza z obowiązków na rzecz miasta, z powodu jego pobytu w Żółkwi i zaangażowania do hetmańskiego zlecenia (nie wspomniano jednak o jego treści)[9].

Jakkolwiek niekiedy obraz traktuje się nadal jako dzieło nieznanego to artysty[10], to koncepcja przypisująca autorstwo Boguszowiczowi przyjęła się – wyrażana jako pewnik[11] lub przypuszczenie[12]. Jako datę powstania podaje się rok 1620[13], względnie „około 1620”[14] lub „przed 1620”[15]. Obraz został ufundowany na krótko przed wyprawą mołdawską Żółkiewskiego i jego śmiercią, bowiem najprawdopodobniej hetman postanowił uwiecznić swój triumf (raczej nie planował zamówienia cyklu płócien) nim podjął nową kampanię[16].

Opis obrazu

Obraz, namalowany techniką olejną na płótnie, wyróżnia się wręcz olbrzymimi rozmiarami – 600 x 600 cm[1] (lub 580 x 690 cm[2]). Starcie zostało przedstawione na nim z wysokiego punktu czy też „lotu ptaka”, w ujęciu symultanicznym (szereg wydarzeń następujących po sobie) i obejmującym całe pole bitwy[17]. Krajobraz – wielkie puste pola, przedzielone płotami i płonącymi, wiejskimi chałupami – przedstawiono schematycznie, bez żadnych charakterystycznych elementów[18], jedynie u góry zamknięty został przez widok terenów lesistych, z licznym pagórkami[19].

Po prawej stronie obrazu widnieje jakaś osada, a obok niej obóz wojsk szwedzkich z wozami ustawionymi dookoła namiotów[20]. Poniżej niego znajduje się większy obóz rosyjski, ograniczony wozami, ale dodatkowo zabezpieczony kobyleniami, za którymi widać ustawione oddziały strzelców moskiewskich[21].

Po lewej stronie obrazu znajdują się wojska polskie, z widocznym ustawieniem chorągwi w szachownicę, urzutowane w głąb, w kilka linii. Przeważająca część jazdy polskiej to husaria z długimi kopiami z małymi proporcami oraz charakterystycznym uzbrojeniem – husarze noszą półzbroje i szyszaki, na ramionach mają pasiaste płaszcze (przypominające kilimy), zaś przy części jeźdźców widać niskie, czarne pojedyncze skrzydło, przymocowane do siodła, zapewne osadzone w łęku[22]. Każda z chorągwi husarskich ma swój sztandar, czworoboczny, z krzyżem kawalerskim, krzyżem św. Andrzeja lub różnobarwnymi pasami[23].

Atak polskiej husarii w bitwie pod Kłuszynem. Fragment obrazu Bitwa pod Kłuszynem Szymona Boguszowicza

W centrum obrazu znajdują się płonąca wieś oraz chorągwie husarskie uderzające na przeciwnika w szyku zwartym i z opuszczonymi kopiami. Stanisław Żółkiewski przedstawiony jest na wprost płonącej wsi. Malarz nie ukazał go w postaci triumfatora, górującego nad innymi, lecz między oddziałami jazdy, tylko nieznacznie wyróżniającego się spomiędzy żołnierzy. Hetmana, dosiadającego karego konia, wyróżnia złocisty szyszak husarski, czerwony żupan i trzymana w ręku buława, którą wskazuje kierunek ataku[24]. Poniżej jednej z chorągwi husarii, na pierwszym planie, widać oddział lekkiej jazdy, bez kopii, ze sztandarem z wizerunkiem węża[25].

Po stronie przeciwników (na prawym skrzydle ich szyku), w górnej części obrazu, przedstawione są siły szwedzkie. W pierwszym rzucie stoi piechota, uformowana w czworoboki z pikinierami w środku, których otaczają muszkieterzy w długich koletach i czarnych kapeluszach. Za nimi ustawiona w szachownicę ciężka jazda typu zachodniego, w hełmach i kirysach, z widocznymi arkebuzami oraz rapierami. Nad oddziałami szwedzkimi widać chorągwie, najczęściej czerwone lub białe. Na obrazie autor przedstawił piechotę broniącą się zza kobyleni przed atakami husarii – muszkieterzy z pierwszych szeregów przyklękają i oddają salwę z broni palnej, kobylenie w wielu miejscach są już zniszczone[26].

W dolnej części obrazu (na lewym skrzydle sił sprzymierzonych) przedstawione są oddziały rosyjskiej jazdy bojarskiej, w spiczastych czapach lub szyszakach, ubranych w długie kaftany. Dowódcy wyróżniają się futrzanymi kołpakami. Za kawalerią widać strzelców moskiewskich, odzianych podobnie, jak jeźdźcy, a uzbrojonych w rusznice i broń drzewcową. W dolnym prawym rogu widoczny jest jeździec rosyjski w bogatym stroju, który opuszcza pole bitwy[21] – to wódz moskiewski, Dymitr Szujski[27].

W górnej części obrazu umieszczono łaciński napis Dextera Domini Fecit Virtutem, co oznacza „Silna jest ręka Pańska, siła dokazuje”[28], zaś w dolnej części drugą inskrypcję łacińską, zawierającą ogólny opis bitwy z podaniem jej daty oraz dowódców, którzy brali w niej udział[21]. W polskim tłumaczeniu brzmi następująco[29]:

Do pokonania pod Kłuszynem najliczniejszych moskiewskich i obcych sprzymierzonych wojsk, za panowania Zygmunta III Polskiego i Szwedzkiego Króla, pod wodzą i rozkazami Stanisława Żółkiewskiego, ówcześnie Wojewody Kijowskiego i Hetmana Polnego Koronnego, późniejszego Wielkiego Kanclerza i Hetmana, Roku Pańskiego 1610 Lipca 4.

Proweniencja

Obraz zgodnie z zamierzeniami umieszczono w kolegiacie w Żółkwi. W późniejszych latach zawisły obok niego płótna ufundowane przez Jana III Sobieskiego, przedstawiające jego zwycięstwa[22]. Były to Bitwa pod Chocimiem Andrzeja Stecha (zapewne we współpracy z Ferdynandem van Kessel, lata 1674–1679) oraz dwa obrazy Marcina Altomonte, Bitwa pod Wiedniem (po 1694) i Bitwa pod Parkanami[30].

Po II wojnie światowej Bitwa pod Kłuszynem (tak samo jak pozostałe wyżej wymienione obrazy) została przekazana do Lwowskiej Galerii Obrazów. Po poddaniu konserwacji trafiła do jej oddziału w dawnym klasztorze kapucynów pod zamkiem w Olesku, gdzie prezentowana jest w pokapucyńskim kościele[31].

Walory obrazu

Bitwa pod Kłuszynem jest przykładem monumentalnego malarstwa batalistycznego[32]. Pod względem formatu był to największy obraz namalowany w Polsce aż do czasów dzieł Jana Matejki[33]. Uznaje się go za dzieło wpisujące się w nurt siedemnastowiecznego malarstwa batalistycznego, w którym zastosowano typowe dla tej tematyki rozwiązania kompozycyjne[34], jakkolwiek dopatrywano się w nim także zupełnie odwrotnej tendencji – według Władysława Tomkiewicza, dzieło to zaprzecza wzorom ówczesnej batalistyki, bowiem brak w nim zwartej koncepcji, która eksponowałaby decydujący moment starcia. Zdaniem tego historyka sztuki obraz mógł być fryzem horyzontalnym, który został pocięty na paski i sklejony warstwami[35]. Koncepcja ta nie została jednak uznana za prawdopodobną[36].

Boguszowicz namalował go w sposób prosty i schematyczny, ułatwiając widzowi wyobrażenie sobie przebiegu bitwy[21]. Pod względem malarskim, w porównaniu do płócien przedstawiających zwycięstwa Sobieskiego, bywa określany wręcz jako prymitywny. Zarazem jednak obraz ten przedstawia starcie w sposób bardziej realistyczny, natomiast sposób grupowania poszczególnych figur na płótnie porównywany jest do cech malarstwa cerkiewnego[22].

Bitwa pod Kłuszynem ma nieocenioną wartość jako źródło ikonograficzne dotyczące wojskowości staropolskiej, moskiewskiej, jak i zachodnioeuropejskiej[22]. Trafnie przedstawiono na nim szyk bojowy wojska koronnego, w którym każda z chorągwi husarskich stanowi odrębną jednostkę, pod własnym znakiem[22].

  1. a b c Żygulski jun 1996 ↓, s. 101.
  2. a b c Polaczek 2006 ↓, s. 42.
  3. Żygulski jun 1994 ↓, s. 15; Żygulski jun 1996 ↓, s. 100; Polaczek 2006 ↓, s. 24–25.
  4. Żygulski jun 1994 ↓, s. 15, 42.
  5. Gębarowicz 1981 ↓, s. 155.
  6. Gębarowicz 1981 ↓, s. 155; Żygulski jun 1996 ↓, s. 100; Godlewski ↓.
  7. Słownik artystów ↓; Gębarowicz 1981 ↓, s. 155; Żygulski jun 1994 ↓, s. 15.
  8. Gębarowicz 1981 ↓, s. 154, przyp. 139.
  9. Tomkiewicz 1966 ↓, s. 113; Gębarowicz 1981 ↓, s. 154-155.
  10. Besala 1988 ↓, s. 431.
  11. Sławne bitwy Polaków ↓; Sztuka polska ↓, s. 168; Godlewski ↓.
  12. Tomkiewicz 1970 ↓, s. 237, przyp. 29; Słownik artystów ↓; Żygulski jun 1994 ↓, s. 15, 42; Polaczek 2006 ↓, s. 42; Sabodasz 2009 ↓, s. 115.
  13. Żygulski jun 1996 ↓, s. 101.
  14. Sztuka polska ↓, s. 168; Godlewski ↓.
  15. Żygulski jun 1994 ↓, s. 42. Sabodasz 2009 ↓, s. 115 jako czas powstania podaje przedział między rokiem 1610 a 1620.
  16. Gębarowicz 1981 ↓, s. 155; Sławne bitwy Polaków ↓; Polaczek 2006 ↓, s. 42.
  17. Gębarowicz 1981 ↓, s. 155; Żygulski jun 1996 ↓, s. 101; Godlewski ↓.
  18. Żygulski jun 1996 ↓, s. 102.
  19. Gębarowicz 1981 ↓, s. 155.
  20. Gębarowicz 1981 ↓, s. 155; Godlewski ↓.
  21. a b c d Godlewski ↓.
  22. a b c d e Żygulski jun 1994 ↓, s. 42; Żygulski jun 1996 ↓, s. 102; Godlewski ↓.
  23. Żygulski jun 1996 ↓, s. 102.
  24. Żygulski jun 1994 ↓, s. 15; Żygulski jun 1996 ↓, s. 102; Godlewski ↓.
  25. Żygulski jun 1996 ↓, s. 102.
  26. Żygulski jun 1996 ↓, s. 102; Godlewski ↓.
  27. Żygulski jun 1994 ↓, s. 43; Żygulski jun 1996 ↓, s. 102 (tu identyfikacja ta wyrażona jako przypuszczalna).
  28. Jan Kochanowski: PSALM 118,16 (pol.). Biblioteka Literatury Polskiej w internecie. [dostęp 2017-02-09]. Inne tłumaczenia to: „Práwicá PAŃSKA dokázáłá mocy” ks. Jakub Wujek SJ: PSALM 117(118),16 (pol.). W: Biblia Jakuba Wujka [on-line]. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. s. 633 (675). [dostęp 2017-02-09]., „Prawica Pańska moc okazuje” PSALM 118,16 (pol.). W: Biblia Tysiąclecia [on-line]. [dostęp 2017-02-09].
  29. Cytat za: Polaczek 2006 ↓, s. 42–43, przyp. 60.
  30. Sławne bitwy Polaków ↓; Polaczek 2006 ↓, s. 43–44.
  31. Żygulski jun 1994 ↓, s. 42; Żygulski jun 1996 ↓, s. 101; Polaczek 2006 ↓, s. 42; Godlewski ↓.
  32. Sztuka polska ↓, s. 168.
  33. Żygulski jun 1996 ↓, s. 103.
  34. Polaczek 2006 ↓, s. 43.
  35. Tomkiewicz 1966 ↓, s. 113.
  36. Polaczek 2006 ↓, s. 43.

Bibliografia

  • Zbigniew Bania, Agnieszka Bender, Piotr Gryglewski, Jolanta Talbierska: Sztuka polska (4). Wczesny i dojrzały barok (XVII wiek). Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013. ISBN 978-83-213-4728-8.
  • Jerzy Besala: Stanisław Żółkiewski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, seria: Biografie Sławnych Ludzi. ISBN 83-06-01583-5.
  • Mieczysław Gębarowicz: Początki malarstwa historycznego w Polsce. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1981, seria: Studia z historii sztuki, t. XXXIV. ISBN 83-04-00719-3.
  • Jarek Godlewski: Obraz „Bitwa pod Kłuszynem” Szymona Boguszewicza (pol.). Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. [dostęp 2017-02-09].
  • Janusz Polaczek: Żółkiew. Miejsce kultu wodzów i dziejów wojennych Polaków. Przemyśl: Przemyskie Centrum Kultury i Nauki, 2006, seria: Kresy, nr 5. ISBN 83-89092-96-4.
  • Sławne bitwy Polaków. Kraków–Kielce: Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kielcach, 1996. ISBN 83-906212-0-7. (brak numeracji stron)
  • Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy. T. I: A–C. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1971, s. 199–200 [hasło Boguszowicz (Bogusz, Boguszowic) Szymon].
  • Tatiana Sabodasz: Zamek w Olesku. Przewodnik. przeł. Andrzej Otko. Lwów: Wydawnictwo „Centrum Europy”, 2009, seria: Muzea Ukrainy. ISBN 978-966-7022-77-8.
  • Władysław Tomkiewicz: Czy Szymon Boguszowicz?. W: Sztuka i historia. Księga pamiątkowa ku czci profesora Michała Walickiego. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1966, s. 106–114.
  • Władysław Tomkiewicz: Pędzlem rozmaitym. Malarstwo okresu Wazów w Polsce. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1970.
  • Zdzisław Żygulski jun: Hetmani Rzeczypospolitej. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1994, seria: Dzieje narodu i państwa polskiego, t. II-25. ISBN 83-03-03630-0.
  • Zdzisław Żygulski jun: Sławne bitwy w sztuce. Warszawa: Pagina, 1996. ISBN 83-86351-07-1.