Bractwo Włościan Białorusinów

Bractwo Włościan Białorusinów – białoruska organizacja o charakterze militarnym działająca w latach 1921–1922 na Białostocczyźnie w II Rzeczypospolitej i prowadząca działalność dywersyjną. Była jedną z najważniejszych tego typu białoruskich organizacji tego okresu, działała w okolicach Kleszczel. Oddział wydawał swoje pismo „Biełaruski Partyzan”, został rozbity przez połączone oddziały polskiego wojska i policji.

Geneza konfliktu

Po podpisaniu traktatu ryskiego we wrześniu 1921 roku w Pradze odbyła się narada białoruskich partii. Traktat ryski określono jako rozbiór Białorusi, a strony go podpisujące uznane zostały za okupantów. Ustalono, że jedyną prawną reprezentacją polityczną na Białorusi jest rząd Białoruskiej Republiki Ludowej z siedzibą w Kownie[1].

Początkowy entuzjazm, jaki wśród ludności białoruskiej wywołały deklaracje Piłsudskiego[a], szybko wygasł ze względu na sposób administrowania na ziemiach białoruskich. Miejscowe stanowiska były obsadzane Polakami, likwidowano białoruskie szkolnictwo utworzone podczas niemieckiej okupacji[2], zamykano białoruskie gazety, przekazywano prawosławne cerkwie[b] katolikom nawet w miejscach, gdzie katolicy stanowili znikomy procent. Ponadto nastroje społeczne pogarszały grabieże i gwałty dokonywane przez wojsko polskie[c]. Czas niemieckiej okupacji postrzegany bywał jako raj utracony[3]. W wyniku tych działań początkowy entuzjazm przerodził się w nienawiść[4].

Białoruski ruch partyzancki nie miał jednolitego charakteru politycznego ani ideowego. Zapoczątkowany został na Białostocczyźnie i Grodzieńszczyźnie i w tych też regionach był najintensywniejszy. Wynikało to z dwóch przyczyn, tu najbardziej odczuto działanie polskich władz[5] i nie znano radzieckiej rzeczywistości[1]. Tam, gdzie lepiej znano radziecką rzeczywistość, nastroje antypolskie były słabsze, a ruch partyzancki miał antykomunistyczny charakter[1]. Na terenie Białostocczyzny o rozwoju ruchu partyzanckiego przesądziła sytuacja ekonomiczna Białorusinów oraz polityka polskich władz wobec tej narodowości[1]. Finansowego wsparcia udzielały Niemcy i Litwa, które ponadto zaopatrywały w broń i amunicję[6].

Na Podlasiu białoruski ruch powstańczy rozwijał się przede wszystkim w powiecie bielskim (wsie: Grabowiec, Dobrowoda, Czechy Orlańskie, Witowo, Mołoczki, Białowieża) oraz w powiecie sokólskim. Wynikało to z talentów organizacyjnych Hermana Szymaniuka (pseudonim „Skamaroch”) z Grabowca oraz Wiery Masłowskiej z Ogrodniczek koło Supraśla[7]. Organizacja planowała rozpoczęcie walki zbrojnej w marcu 1922 roku. Władze zostały o tym wcześniej poinformowane przez policyjnego konfidenta, który przeniknął w szeregi organizacji i zareagowały masowymi aresztowaniami. 2 i 3 marca policja aresztowała zarówno szeregowych członków organizacji, jak i przywódców[8]. Aresztowano m.in. Masłowską, natomiast Szymaniuk ratował się ucieczką do Kowna na Litwie[9].

Oddział Szymaniuka

Część podkomendnych Szymaniuka, która uniknęła aresztowania, schroniła się w lasach Puszczy Białowieskiej, tworząc tam oddział partyzancki dowodzony przez Jana Grycuka (pseudonim „Czort”). Prasa lokalna nazywała ich mianem „Czortowców”[9]. Wkrótce wrócił Szymaniuk z Kowna i stanął na czele oddziału. Na swego zastępcę wyznaczył Andrzeja Tomaszuka ps. „Pietrenko”[8]. Wedle zeznań Tomaszuka grupa liczyła 24 ludzi, inne źródła podają 15 do 200 bojowników[10].

7 kwietnia oddział ten obrabował dom gajowego w Witowie. 17 kwietnia spalił składy drewna przy linii kolejowej CzeremchaHajnówka. Drewno należało do Wileńskiej Dyrekcji Kolei Państwowej. W następnych dniach spalono most kolejowy na Narewce w okolicach Białowieży[8][9].

Zabytkowy budynek dworca w Kleszczelach

W nocy z 28 na 29 kwietnia zaatakowali miasteczko Kleszczele. Zajęli posterunek policji, zabijając przy tym dwóch funkcjonariuszy. Napastnicy zabrali: „7 karabinów z amunicją, umundurowanie, stemple, część korespondencji, pieniądze i prywatne rzeczy policjantów”[8]. Następnie ograbili restaurację Onufrego Sawickiego, mordując przy tym właściciela i jego matkę. W restauracji zrabowano: „500 tysięcy marek, złote pieniądze, dwa srebrne zegarki, złoty łańcuszek, ubranie, bieliznę, około 100 butelek wódki, likier i jedzenie”[8]. Przebrani za policjantów próbowali bezskutecznie włamać się na plebanię rzymskokatolicką[9]. Opuścili Kleszczele na zrabowanej furmance[8].

W odwecie za napad kleszczelski władze zorganizowały obławę z udziałem sił policji i wojska. 6 maja po potyczce w Puszczy Białowieskiej pojmano pięciu powstańców. 24 maja sąd doraźny w Białymstoku skazał czterech z nich na śmierć[8]. Byli to: Andrzej Tomaszuk, Demian Martyniuk, Iwan Sacharczuk i Iwan Piceluk. Najmłodszemu, 16-letniemu Pantelejmonowi Niczyporukowi, karę śmierci zamieniono na dożywocie[7]. Ci, którzy pozostali na wolności, zaprzestali działalności zbrojnej i zdecydowali się na ucieczkę na Litwę. Podczas próby przekroczenia granicy dwie osoby zostały zatrzymane, pozostali wrócili do swoich wiosek. Szymaniuk uciekł do radzieckiej części Białorusi. Jesienią 1922 zamierzał wrócić do polskiej części Białorusi, ale wyroki śmierci wydane na członków jego oddziału odwiodły go od tego zamiaru[8]. Dalsze jego losy są nieznane. Według niepotwierdzonych informacji został dyrektorem fabryki obuwia w Homlu. W 1937 został aresztowany przez NKWD, dalsze jego losy są nieznane[11]. Prawdopodobnie był agentem radzieckim[9][12]. Nieznane są losy Jana Grycuka („Czorta”)[9].

Podczas obławy policja odnalazła kryjówkę oddziału „Skamarocha” w Puszczy. Znaleziono tam m.in.: bruliony listów wysłanych przez „Skamarocha”, notatki o członkach i aprowizacji oddziału, sześć map niemieckiego sztabu generalnego, dwa słoiki ze strychniną, ponadto część rzeczy zrabowanych podczas akcji[8].

Sztab „Skamarocha” w czasach swej działalności wysłał szereg listów i odezw do urzędów i osób publicznych w II Rzeczypospolitej. Marszałkowi Piłsudskiemu nadesłano ultimatum, w którym domagano się dla Białorusinów prawa do samostanowienia o swoim losie, wstrzymania burzenia cerkwi prawosławnych itp. Do Wileńskiej Dyrekcji Kolei Państwowej wysłano list z ostrzeżeniem przed wywózką drewna z Puszczy Białowieskiej. Innym odbiorcą listów była ambasada radziecka[8].

Oddział ściśle współpracował z tajnym sztabem czwartej grupy operacyjnej w Mereczu na Litwie podległej Białoruskiej Partii Socjalistyczno-Rewolucyjnej, która dążyła do utworzenia niezależnej Republiki Białorusi. Na czele sztabu stał Wiaczesław Razumowicz (pseudonim „Chmara”). Razumowicz był współpracownikiem polskiej policji i pomagał w likwidacji białoruskich organizacji[9].

Nie był to jedyny oddział partyzancki, który w owym czasie działał na Podlasiu, był natomiast jednym z większych i bardziej znanych. Na tle innych oddziałów wyróżniał się tym, że posiadał dobrze zorganizowaną sieć informatorów oraz system przekazywania informacji. Członkowie tego oddziału zajmowali się wyłącznie działalnością powstańczą, w innych oddziałach działalność ta była zwykle przeplatana z pracą na roli[10]. Większość oddziałów formowana była dla wykonania jednej tylko akcji[1].

„Biełaruski Partyzan”

Oddział wydawał pismo „Biełaruski Partyzan”, redaktorem pierwszego numeru był Herman Szymaniuk, zaś następnych – H. Plusza. Redakcja miała się mieścić w Głównym Sztabie Białoruskich Partyzantów w Puszczy Białowieskiej[8]. W rzeczywistości najprawdopodobniej wydawany był na Litwie, być może w Mereczu, w sztabie Razumowicza[8]. Pismo zawierało antypolskie teksty propagandowe, odezwy i deklaracje, teksty komentujące sytuację polityczną we wschodniej części Europy, ponadto bieżące informacje o działalności oddziałów dywersyjnych na obszarze całej Zachodniej Białorusi[8]. Pismo ukazywało się od sierpnia do grudnia 1922 roku[13].

Pisano w nim przede wszystkim o okrucieństwach popełnianych przez stronę polską. Udział w ruchu partyzanckim miał być obroną i zarazem zemstą za doznane krzywdy. Idea państwowa była ledwo zarysowana[6]. Jeden z partyzantów, dezerter z polskiej armii, na łamach pisma tak tłumaczył swoją decyzję:

Obca i jakoś ohydna była ta mowa (...), nic nie można zrozumieć, ani wykonać. Kaprale chamami i bydłem i nie wiadomo jak jeszcze nazywali, bili i znęcali się

[14].,

Dalsze losy ruchu powstańczego

14-22 maja 1923 roku w Sądzie Okręgowym w Białymstoku odbył się proces 45 osób, pierwszy polityczny proces białoruskiej mniejszości narodowej w II RP[15]. Jednym z głównych świadków oskarżenia był Edward Lenkiewicz, agent polskiej policji, który przeniknął do oddziału Bractwo Włościan Białorusinów i doprowadził do jej ujawnienia[16]. Oskarżonym zarzucano im udział w spisku dążącym do oderwania od Polski części jej terytorium państwowego i stworzenie niepodległej republiki białoruskiej. Dla dwudziestu oskarżonych sąd wydał wyroki więzienia od roku do dożywocia[17]. Wiera Masłowska, broniąc się, argumentowała, że robiła dokładnie to samo, co polscy patrioci przed wojną światową. Walczyła o wolną i zjednoczoną ojczyznę[10]. Proces trwał osiem dni. Najsurowszy wyrok otrzymał Szymon Maciejewicz, którego skazano na karę dożywotniego więzienia o ciężkim rygorze. Dziewiętnaście osób otrzymało karę więzienia od roku do 10 lat. 25 skazanych uniewinniono[13].

Ruch partyzancki rozwijał się w dalszym ciągu na Podlasiu, a największa intensywność wystąpień zbrojnych przeciwko polskiej władzy przypadła na rok 1924. Polityka rządu wobec powstańców oscylowała pomiędzy dwiema skrajnymi tendencjami – represji i poszukiwania politycznych rozwiązań[10]. Po roku 1924 ruch partyzancki został zahamowany. Jednym z jego powodów była polityka polskiego rządu[18], masowe aresztowania i wyroki śmierci[10]. W roku 1923 Niemcy i Litwa zaprzestały finansować białoruskie organizacje na Litwie[7][d], co musiało się przełożyć na możliwości budowania struktur partyzanckich na terenie Polski. Innym powodem była infiltracja środowisk powstańczych przez komunistów. Komuniści nie byli zainteresowani niepodległą Białorusią i dążyli do pozbawienia białoruskich organizacji ideologii narodowej, ich celem było przygotowanie gruntu pod przyszłą międzynarodową rewolucję[18].

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

  1. a b c d e Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 49.
  2. Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 37.
  3. Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 36.
  4. Eugeniusz Mironowicz, Oleg Łatyszonek, Historia Białorusi, ROZDZIAŁ XVIII. Ziemie białoruskie w latach 1900-1915 Беларуская Інтэрнэт- Бібліятэка КАМУНІКАТ.
  5. Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 48.
  6. a b Eugeniusz Mironowicz, Oleg Łatyszonek, Historia Białorusi. Rozdział XXIV: Białorusini w II Rzeczypospolitej Związek Białoruski w RP, Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, 2002.
  7. a b c Andrzej Solak. Dywersja na Kresach (cz. 1). „Myśl Polska”, 18–25 maja 2008. 
  8. a b c d e f g h i j k l m Jerzy Kalina. Bractwo Włościan Białorusinów (1921–1922). „Białoruskie Zeszyty Historyczne”. Nr 1, s. 29-38, 1994. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. 
  9. a b c d e f g Kamil Śleszyński. Legenda atamana „Czorta”. „Czasopis”. Nr 7–8/10, ЛІПЕНЬ-ЖНІВЕНЬ 2010. 
  10. a b c d e Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 50.
  11. Алег Латышонак: Жаўнеры БНР. Беласток: Інстытут беларусістыкі Вільня, 2009, s. 367. ISBN 978-83-60456-05-7.
  12. Алег Дзярновіч. Ці змагаўся хтосьці за Беларусь?. „Наша Ніва”, 10 снежня 2012. 
  13. a b Piotr Bajko: Z dawnej Białowieży. Otwock - Białowieża: 2010, s. 80.
  14. Czamu ja paustaû, „Biełaruski Partyzan”, nr. 4-5, 1922. cyt. za: Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 48.
  15. Dorota Michaluk: „Jestem przyjacielem Białorusinów...” — raporty wywiadowcze Romualda Ziemkiewicza do II Oddziału Sztabu Generalnego WP z lat 1922-1923. W: Kamunikat [on-line]. s. 216. [dostęp 2012-12-05].
  16. Dorota Michaluk: „Jestem przyjacielem Białorusinów...” — raporty wywiadowcze Romualda Ziemkiewicza do II Oddziału Sztabu Generalnego WP z lat 1922-1923. W: Kamunikat [on-line]. s. 216. [dostęp 2012-12-05].
  17. Sławomir Iwaniuk, Białoruskie organizacje na terenie Białegostoku i Białostocczyzny – rys historyczny.
  18. a b Eugeniusz Mironowicz: Białorusini w Polsce 1944-1949. Warszawa: PWN, 1993, s. 51.

Bibliografia

Linki zewnętrzne


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW