Cerkiew św. Dymitra w Żerczycach

Cerkiew św. Dymitra - prawosławna cerkiew w Żerczycach. Należy do parafii pod tym samym wezwaniem, która z kolei funkcjonuje w strukturach dekanatu Siemiatycze diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Historia

Nie jest możliwe precyzyjne ustalenie momentu powstania parafii prawosławnej w Żerczycach i wzniesienia pierwszej cerkwi z powodu braku dokumentów (podobny problem dotyczy większości świątyń tego wyznania w regionie). Najstarsza wzmianka o świątyni pochodzi z 1583[1], wymieniono wówczas z nazwiska proboszcza Jakuba Kuźmicza[2]. Niepotwierdzona dokumentami jest miejscowa ustna tradycja, sytuująca początki chrześcijaństwa wschodniego w Żerczycach w pierwszych latach po chrzcie Rusi, tj. na rok 1001[3]. Pogląd ten popularyzował wieloletni proboszcz miejscowej parafii ks. Eugeniusz Pańko, opierając się z kolei na zapisach z akt sporów sądowych o należące do parafii łąki, toczonych w latach 1807 i 1833. W dokumentach tych zapisano twierdzenia żerczyckich duchownych, którzy byli przekonani o utworzeniu parafii w 1001. Data 1001 przewija się również w aktach wizytacji cerkwi dokonywanych w XVIII w., gdy była to już placówka unicka. Gdyby cerkiew w Żerczycach faktycznie powstała w tym okresie, mogła być początkowo nie świątynią parafialną, a cerkwią grodową służącą drużynie wojów ruskich. Rosyjski historyk Cerkwi Jewgienij Gołubinski uważał taką hipotezę o początkach świątyni za prawdopodobną[4].

W 1660 cerkiew w Żerczycach uległa zniszczeniu wskutek pożaru podczas konfliktu wojennego[3]. W 1662 Helena Połubińska wzniosła w miejscowości nową świątynię[3] i nadała jej dwie włóki gruntu[5]. Najpewniej była to już świątynia unicka. Na południowym Podlasiu parafie prawosławne przyjęły bowiem unię najpóźniej około połowy XVII w. (wyjątkiem był monaster w Drohiczynie)[6]. Świątynia i parafia poniosła znaczne straty materialne w czasie wojny północnej lat 1700-1721 i epidemii, która w tym samym okresie dotknęła Żerczyce[3].

Nowa cerkiew prawosławna

W latach 1869-1871 na miejscu starszych świątyń powstała nowa cerkiew prawosławna, której plan opracował dwa lata przed rozpoczęciem budowy Leonard Krzyżanowski[2]. W 1872 poświęcono gotowy obiekt[3].

Obiekt ten uległ całkowitemu zniszczeniu w czasie pożaru podczas II wojny światowej i został odbudowany w latach 1945-1948[2] dzięki staraniom miejscowego proboszcza, ks. Eugeniusza Pańki. Odrestaurowaną cerkiew konsekrował 15 listopada 1951 biskup białostocki i gdański Tymoteusz[3].

W 2001 w Żerczycach Świętą Liturgię służył metropolita warszawski i całej Polski Sawa; miały miejsce wówczas uroczystości tysiąclecia cerkwi (w oparciu o tradycję miejscową)[3].

Architektura

Bryła budynku

Cerkiew w Żerczycach jest budowlą murowaną z kamienia, otynkowaną, czterodzielną i orientowaną. Przedsionek cerkiewny wzniesiono na planie kwadratu. Na nim położona jest wieża zbudowana na planie czworoboku, w wyższej kondygnacji ośmioboczna, zwieńczona dachem wieżowym z niewielką cebulastą kopułką. Na planie kwadratu zbudowano również główny korpus obiektu, od wschodu przylega do niego absyda. Elewacje świątyni zwieńczone są gzymsem, zaś w narożach opięte pilastrami[2]. Nad przedsionkiem znajduje się dach dwuspadowy, nad nawą natomiast dach czterospadowy z cebulastą kopułką[2].

Na bocznych ścianach cerkwi występują podziały ramowe z podwieszonym fryzem arkadkowym, natomiast w podstawie wieży-dzwonnicy widoczne są prostokątne płyciny z motywem koła. Wszystkie okna w cerkwi są zamknięte półkoliście, rozglifione, z profilowanymi nadłuczami[2].

Wnętrze cerkwi

Wnętrze budowli kryte jest stropem deskowym, ściany obiektu pozbawione są podziałów. W cerkwi znajduje się ikonostas oraz dwa boczne kioty z ikonami, wykonane po ostatniej odbudowie świątyni w stylu stylu bizantyjsko-rosyjskim. Współczesne są również znajdujące się w kiotach neorenesansowe ikony[2]. Na ścianach widnieje polichromia autorstwa Jarosława Wiszenki, ukazująca sceny z życia patrona świątyni, Dymitra z Tesaloniki (Sołuńskiego) oraz jego męczeńską śmierć[3].

Tichwińska Ikona Matki Bożej z Żerczyc

Według ustnej tradycji miejscowej, przekazanej przez ks. Eugeniusza Pańkę, w czasie potopu szwedzkiego grupa mnichów z monasteru Św. Ducha w Wilnie opuściła klasztor i po dotarciu do Żerczyc pozostawiła w miejscowej cerkwi (lub mniejszej kaplicy) kopię cudotwórczej Tichwińskiej Ikony Matki Bożej. Wizerunek ten miał dokonać kolejnego cudu: gdy szwedzki żołnierz wystrzelił do niego, natychmiast oślepł i został uzdrowiony dopiero wtedy, gdy zrozumiał swoją winę i obiecał zostać sługą cerkiewnym[7]

  1. red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. VII.
  2. a b c d e f g red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. 79.
  3. a b c d e f g h M. Bołtryk. Krzyże na kurhanie. „Przegląd Prawosławny”. 12 (318), grudzień 2011. ISSN 1230-1078. 
  4. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 422-423. ISBN 83-85368-69-8.
  5. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 424. ISBN 83-85368-69-8.
  6. red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. VIII.
  7. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 425-426. ISBN 83-85368-69-8.