Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawie

Cerkiew św. Jana Klimaka
cerkiew parafialna
Ilustracja
Widok cerkwi i dzwonnicy od strony zachodniej
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miejscowość POL Warszawa COA.svg Warszawa
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja warszawsko-bielska
Wezwanie św. Jana Klimaka
Wspomnienie liturgiczne 30 marca/12 kwietnia, IV niedziela Wielkiego Postu
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
Strona internetowa
Tablica upamiętniająca fundatora cerkwi na wschodniej ścianie budynku
Widok cerkwi od strony wschodniej kwatery, przeznaczonej na pochówki duchownych prawosławnych. Widoczna tablica upamiętniająca fundatora budynku
Fresk z postacią Matki Bożej nad wejściem do świątyni
Ikonostas
Relikwie św. Bazylego Martysza
Malowidła Adama Stalony-Dobrzańskiego w głównej kopule
Wnętrze dolnej cerkwi św. Eliasza i św. Hieronima. Widoczny biały marmurowy anałoj jest równocześnie nagrobkiem metropolity warszawskiego Jerzego
Jeden z fresków Jerzego Nowosielskiego w dolnej cerkwi
Zbiorowy grób dzieci i ich opiekunów z parafialnego sierocińca zamordowanych podczas rzezi Woli 5 sierpnia 1944

Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawieprawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Warszawa diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Świątynia znajduje się na Woli w rejonie Ulrychowa, przy ul. Wolskiej 140, w obrębie cmentarza prawosławnego. Została wzniesiona w latach 1903–1905 z inicjatywy arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego Hieronima z przeznaczeniem na miejsce pochówku jego syna Iwana – a w przyszłości również samego hierarchy – jak również jako świątynia cmentarna służąca pogrzebom i nabożeństwom w intencji zmarłych. Cerkwią parafialną stała się w dwudziestoleciu międzywojennym, po rozbiórce lub zamknięciu większości warszawskich cerkwi, kojarzonych z zaborem rosyjskim. Świątynia nieprzerwanie pełni funkcje liturgiczne od momentu poświęcenia, z wyjątkiem lat 1915–1919. Cerkiew została uszkodzona w czasie II wojny światowej, a podczas rzezi Woli hitlerowcy zamordowali służących w niej kapłanów, ich rodziny oraz dzieci z prawosławnego przytułku dla sierot prowadzonego przy parafii.

Budowla została wzniesiona według projektu Władimira Pokrowskiego. Naśladuje swoim wyglądem XVII-wieczne budownictwo sakralne regionu rostowskiego. Na wyposażeniu cerkwi znajdują się zabytkowe ikony i utensylia z pocz. XX wieku, w tym ikonostas wykonany przez Aleksandra Muraszkę. Autorami fresków, wykonanych w latach 60. i 70. XX wieku, są Adam Stalony-Dobrzański i Jerzy Nowosielski. Budowlę wyremontowano w latach 1945−1948 oraz w latach 60. i 70. XX wieku. Od 2003 w cerkwi wystawione są dla kultu relikwie św. Bazylego Martysza.

Cerkiew wraz z całym zespołem Reduty Wolskiej została wpisana do rejestru zabytków 20 sierpnia 2003 pod nr A-54[1].

Historia

Okoliczności budowy

Prawosławna cerkiew w obrębie cmentarza na Woli była prywatną fundacją arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego Hieronima[2]. Miała pełnić zadania świątyni pomocniczej wobec parafialnej cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, urządzonej w odebranym katolikom po powstaniu listopadowym kościele św. Wawrzyńca[3]. Bezpośrednim jednak celem budowy było upamiętnienie zmarłego 8 sierpnia 1902 w Piatigorsku syna arcybiskupa, Iwana Iljicza Ekziemplarskiego[2][a].

W 1903 arcybiskup zakupił działkę położoną przy wschodnim murze cmentarnym od ul. Wolskiej o powierzchni 1237 sążni kwadratowych. Koszt zakupu wyniósł 4275 rubli[4]. 28 czerwca 1903 w jej obrębie położony został kamień węgielny pod budowę cerkwi. Jej projekt wykonał architekt eparchialny Władimir Pokrowski[5]. Wzniesienie świątyni i otaczającego ją żelaznego płotu w całości sfinansował prawosławny arcybiskup warszawski. Budynek był gotowy w czerwcu 1905[5], jednak jego konsekracja, również przeprowadzona przez arcybiskupa Hieronima, nastąpiła dopiero 15 października 1905. Była połączona z pogrzebem Iwana Ekziemplarskiego[2]. Dwa tygodnie później zmarł również arcybiskup. Zgodnie ze swoim życzeniem został on pochowany obok syna[6]. Ceremonię, która odbyła się w nieukończonej jeszcze dolnej cerkwi, poprowadzili arcybiskup wileński i litewski Nikander i biskup chełmski Eulogiusz. Na pogrzebie oprócz wyznawców prawosławia obecni byli również katolicy i Żydzi[5].

Prace w tej części świątyni zostały ukończone w 1906, a jej konsekracji 1 listopada 1906 dokonał protoprezbiter Pawieł Kallistow. W czasie ceremonii[7] w prezbiterium dolnej cerkwi ustawiono ołtarz-święty stół (cs. prestoł), który umieszczono nad miejscem pochówku arcybiskupa Hieronima. Nagrobek Iwana Ekziemplarskiego znalazł się natomiast w południowo-wschodniej części cerkwi[8]. Następnego dnia Świętą Liturgię w cerkwi odprawili arcybiskup wileński i litewski Nikander oraz biskup chełmski Eulogiusz. Uroczyste Święte Liturgie w intencji fundatora odbywały się codziennie jeszcze przez tydzień, po czym postanowiono, że w dolnej cerkwi nabożeństwo takie będzie miało miejsce w każdą środę (w tym dniu tygodnia zmarł arcybiskup)[7].

1915–1939

W 1915 wszyscy kapłani prawosławni pracujący w Warszawie zostali ewakuowani, w związku z czym cerkiew św. Jana Klimaka została zamknięta. Opiekował się nią sługa cerkiewny Nikanor Skibin.

Dopiero w 1919 do stolicy przyjechał z Łodzi ks. Antoni Rudlewski, który został proboszczem parafii Trójcy Świętej i zaczął regularnie odprawiać nabożeństwa w cerkwi na Podwalu. Na jego prośbę do Warszawy przybył również ks. Jan Kowalenko. Objął on opiekę nad świątynią na Woli[9]. Z jego inicjatywy przy budynku wzniesiono w 1931 dzwonnicę, której cerkiew dotąd nie posiadała, i zawieszono na niej dzwony o łącznej wadze 354 kg[10]. Na skutek akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych, w czasie której zburzono szereg budynków sakralnych wzniesionych przez Rosjan w Warszawie, zaś te powstałe w dawnych kościołach katolickich zwrócono pierwotnym właścicielom, świątynia na Woli stała się – obok cerkwi św. Marii Magdaleny na Pradze – jedną z dwóch wolno stojących cerkwi prawosławnych w Warszawie[11][b].

W 1923 w cerkwi św. Jana Klimaka (w jej dolnej części) został pochowany zamordowany metropolita warszawski Jerzy[12].

II wojna światowa

Cerkiew, zwłaszcza jej część dolna, była niejednokrotnie schronieniem dla cywilnej ludności Warszawy w czasie jej obrony we wrześniu 1939[13].

5 sierpnia 1944, w czasie rzezi Woli, zginął proboszcz parafii św. Jana Klimaka archimandryta Teofan (Protasiewicz) oraz jeden z jej kapłanów, ks. Antoni Kaliszewicz razem z rodziną[14]. Oddziały niemieckie zamordowały również dzieci z prawosławnego sierocińca prowadzonego przez parafię, jego pracowników i kilkadziesiąt osób ukrywających się w dolnej części cerkwi: członków chóru parafialnego, kilkanaścioro prawosławnych wiernych oraz grupę mieszkańców domów w najbliższej okolicy[14]. Zbiorowy grób dzieci i personelu sierocińca znajduje się przy cerkwi od strony ulicy Wolskiej[15].

Po tych wydarzeniach cerkiew została opuszczona i pozostawała bez opieki do stycznia 1945. Żołnierze niemieccy jeszcze kilkakrotnie dopuścili się w niej aktów wandalizmu, ukradli również dzwony[16]. Wielokrotnie służyła jeszcze także jako kryjówka dla ludności cywilnej w czasie powstania warszawskiego[14].

Między styczniem i majem 1945 świątynią opiekował się ks. Eugeniusz Pietraszkiewicz, pod nadzorem którego dokonano usunięcia części wojennych zniszczeń obiektu[14].

Okres PRL

Starania poprzednika kontynuował ks. Aleksander Czubuk-Podolski, który został nowym proboszczem parafii na Woli w końcu 1945 i który służył w niej do 1948[14]. Na początku kolejnej dekady stan techniczny budynku cerkwi opisano jako dobry, wskazano jednak, że obiekt powinien zostać odremontowany[17].

W latach 50. na terenie cmentarza oraz przy chodniku ulicy Wolskiej ustawiono dwie tablice Tchorka upamiętniające ofiary rzezi Woli[18].

W latach 60. XX wieku świątynia została gruntownie odnowiona. W 1964 przeprowadzono renowację elewacji cerkwi, a także jej kopuły. W 1966 we wnętrzu budynku zbudowano chór muzyczny z malowidłem przedstawiającym modlitwę Chrystusa na pustyni[19]. W tym samym dziesięcioleciu parafia św. Jana Klimaka zorganizowała punkt nauki religii prawosławnej dla dzieci w wieku szkolnym, którego zajęcia odbywały się w cerkwi (placówka duszpasterska nie posiadała domu parafialnego). Na początku lat 70. brało w nich udział ok. trzydzieściorga dzieci[19].

W nocy z 22 na 23 maja 1968 nieznani sprawcy włamali się do budynku, kradnąc szereg zabytkowych ikon oraz utensyliów cerkiewnych[19].

W 1977 odnowiono dolną cerkiew[20]. W grudniu 1978 budynek został ponownie poświęcony po dokonanym w latach poprzednich gruntownym remoncie. Ceremonii przewodniczył metropolita warszawski i całej Polski Bazyli w asyście archimandryty Atanazego, przełożonego monasteru w Żyrowicach (Rosyjski Kościół Prawosławny) oraz grupy kapłanów PAKP. Prace remontowe trwały jeszcze po wyświęceniu budynku. W 1980 zakończono podjęte siedem lat wcześniej prace przy freskach w górnej cerkwi[20], zaś w 1987 zastąpiono starszą dzwonnicę nową konstrukcją zaprojektowaną przez Michała Sandowicza[21]. W następnym roku w cerkwi odbyły się uroczystości tysiąclecia chrztu Rusi, w których oprócz duchowieństwa prawosławnego brali udział przedstawiciele innych Kościołów chrześcijańskich. We wnętrzu obiektu umieszczono tablicę upamiętniającą to wydarzenie[21].

Po 1989

W latach 90. XX wieku w cerkwi przeprowadzono kolejne remonty, m.in. odnowiono freski w górnej cerkwi. 5 grudnia 1999, po zakończeniu tych prac, obiekt ponownie poświęcił metropolita warszawski i całej Polski Sawa[21].

W 2009 na zachodniej ścianie budynku została odsłonięta tablica ku czci wyznawców prawosławia, którzy ponieśli śmierć w czasie II wojny światowej[22].

W 2014 po raz kolejny odnowiono cerkiew dolną, wymieniając posadzkę i malując sklepienia. Trwają starania o odrestaurowanie fresków Jerzego Nowosielskiego z uwagi na ich zły stan techniczny z powodu zagrzybienia i zawilgocenia ścian[23].

Architektura

Tworząc projekt cerkwi, Władimir Pokrowski wzorował się na siedemnastowiecznej architekturze sakralnej regionu rostowskiego[2]. Wyrazisty styl ruski miał pozostawać w kontraście z wyglądem cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, która zdaniem twórcy nowej świątyni zbyt wyraźnie zachowała zewnętrzne cechy katolickiej sztuki sakralnej[24].

Budynek został wzniesiony na planie krzyża łacińskiego z kamienia, obłożonego jasną cegłą. Całość wieńczy pojedyncza cebulasta kopuła z krzyżem[2], kryta miedzianą łuskowatą blachą[25]. Na jej wschodniej ścianie znajduje się tablica z napisem w języku rosyjskim upamiętniająca fundatora i opisująca okoliczności powstania świątyni[5]. Wejście do cerkwi od strony zachodniej prowadzi przez wysunięty ganek (element również spotykany w architekturze rostowskiej[25]), nad którym na trójkątnym tympanonie znajduje się fresk z postacią Matki Bożej. Budynek jest trójdzielny[2]. Z zewnątrz zdobią ją dekoracyjne detale również typowe dla budownictwa rostowskiego, w tym dla świątyń Kremla rostowskiego. Portale nawy głównej oraz nawy bocznej wypełniają akroteriony w kształcie kokoszników, przypominające równocześnie cebulastą kopułę cerkwi. Fryz z półkolistych akroterionów znajduje się na bębnie, poniżej rzędu okien. Z kolei powyżej okien znajdują się jeszcze dwa fryzy – jeden z formie okien biforialnych i jeden potrójny. Trzy fryzy znajdują się również we wszystkich absydach: najniższy w formie okien biforialnych, jeden z motywami florystycznymi i ostatni z motywami geometrycznymi. Poza fryzami na ścianach bocznych nie ma żadnych zdobień[25].

Cerkiew posiada dwie kondygnacje, na których znajdują się niezależne od siebie pomieszczenia przystosowane do celów kultowych[2].

Część górna

Patronem górnej cerkwi jest święty mnich Jan Klimak. Według pierwotnego projektu była to świątynia wyjątkowo skromna na tle innych cerkwi wzniesionych przez Rosjan w Warszawie, m.in. była ona całkowicie pozbawiona fresków na ścianach. Wynikało to z przeznaczenia budynku na cerkiew cmentarną[6]. Obecnie ściany obiektu zdobi dekoracja malarska wykonana przez Adama Stalony-Dobrzańskiego[13] i Sotirisa Pantopulosa[20]. Adam Stalony-Dobrzański wykonał także witraże w oknach świątyni[13].

Ikonostas jest dziełem Aleksandra Muraszki, który wcześniej wykonywał prace dekoratorskie m.in. w cerkwi św. Michała Archanioła w Warszawie[6]. Napisane przez niego dla cerkwi ikony pozostają pod wyraźnym wpływem twórczości Wiktora Wasniecowa, w szczególności wizerunków świętych z soboru św. Włodzimierza w Kijowie[8]. Ikonostas wyrzeźbiono w drewnie dębowym. Jest on trzyrzędowy, dekorowany kolumienkami w stylu neoromańskim, rozetkami i akroterionami. W pierwszym rzędzie ikon, na drzwiach diakońskich, znajduje się scena Zwiastowania i cztery wizerunki Ewangelistów. Tradycyjnie z lewej strony znalazła się ikona patrona cerkwi, zaś po obu stronach carskich wrót – wizerunki Jezusa Chrystusa i Matki Bożej. Z prawej strony zlokalizowano ikonę św. Hieronima. Ponad carskimi wrotami umieszczono znacznie mniejszą, prostokątną ikonę Chrystusa typu Acheiropoietos[6]. Drugi rząd ikon tworzą (od lewej) przedstawienia św. Aleksandry, św. Bazylego Wielkiego, Ostatniej Wieczerzy, św. Jana Chryzostoma i św. Mikołaja. Najwyższy rząd skomponowany został z okrągłych ikon św. Piotra, św. Pawła oraz centralnie położonej Trójcy Świętej[6]. Powyżej ikonostasu znajdował się, już nieistniejący, napis w języku cerkiewnosłowiańskim Czaju woskriesienija miertwych (pol. Oczekuję zmartwychwstania umarłych)[13]. Z kolei od 1986 nad carskimi wrotami znajduje się kopia Poczajowskiej Ikony Matki Bożej, napisana w Warszawie i poświęcona w Ławrze Poczajowskiej[13]. Po zwróceniu Kościołowi katolickiemu kościoła św. Wawrzyńca, do cerkwi św. Jana Klimaka przeniesiono dodatkowo trzy ikony, które pierwotnie znajdowały się w tej świątyni (wcześniej cerkwi pod wezwaniem Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej)[26].

W części ołtarzowej obiektu znajduje się ikona Zmartwychwstania Pańskiego oraz cykl ikon przedstawiających wybrane wielkie święta prawosławia. Z kolei od strony nawy, po obydwu stronach ikonostasu zlokalizowano wizerunki św. Sergiusza z Radoneża i św. Serafina z Sarowa. Po prawej stronie od ikonostasu umieszczona została Golgota oraz ikona Chrystusa Cierpiącego, napisana przez protodiakona Wieniamina Siemionowa. Inni święci, których wizerunki są czczone w cerkwi, to św. Andrzej Apostoł, św. Olga Kijowska, św. Włodzimierz Wielki (ikony wstawione z okazji tysiąclecia chrztu Rusi Kijowskiej) oraz przywiezione z pielgrzymek na Athos kopia Atoskiej Ikony Matki Bożej oraz podobizna św. Jana Ruskiego. Natomiast w przedsionku zawieszona została reprodukcja obrazu Kazanie Chrystusa w Łodzi[13]. Wyposażenie świątyni jest stale wzbogacane i odnawiane[27].

Szczególną czcią otaczane są ikony św. Mikołaja oraz kopia Kazańskiej Ikony Matki Bożej, umieszczona w 2001 w zdobionym kiocie wykonanym przez Wojciecha Szmeję[27]. Wizerunki te trafiły do cerkwi z inicjatywy jej fundatora[13]. Od 2003 w świątyni znajdują się również relikwie Bazylego Martysza, jednego z męczenników chełmskich i podlaskich[28].

Część dolna

Część dolna nosi wezwanie św. Eliasza i św. Hieronima, patronów fundatora świątyni[2]. Pracami dekoratorskimi w dolnej części budynku kierował Piotr Fedders. Znajduje się tam jednorzędowy ikonostas wykonany przez Włodzimierza Inokjentiewa[13] z różowego i czarnego marmuru, sprowadzonego specjalnie na ten cel ze Szwecji. Z tego samego materiału wykonany jest ołtarz, pod którym pochowano arcybiskupa Hieronima. Ściany świątyni pokrywała polichromia autorstwa A. Korielina, który napisał również na szkle ikonę Chrystusa Pantokratora w otoczeniu apostołów. Na suficie zawieszono panikadiło[29]. W 1979 (inne źródło podaje 1977[20]) dotychczasową dekorację ścian zastąpiły freski Jerzego Nowosielskiego[30]. Przedstawiają one wybrane sceny z historii zbawienia, zaś na wschodniej ścianie wykonany został wizerunek Matki Bożej Oranty[13]. Centralny marmurowy anałoj w dolnej cerkwi jest równocześnie nagrobkiem metropolity warszawskiego Jerzego[8].

W swoim testamencie arcybiskup prosił, by wygląd dolnej części cerkwi nie był zmieniany i by nie dokonywano w niej następnych pogrzebów. Dla pochówków innych spokrewnionych z nim osób miała być przeznaczona kwatera sąsiadująca z cerkwią od wschodu. Ostatnia wola hierarchy nie została jednak spełniona. We wskazanej przez niego kwaterze chowane były inne osoby[c]. Ponadto w 1944 istniał projekt poszerzenia dolnej kaplicy, by mogły się w niej odbywać kolejne pogrzeby[29]. Plan ten został ostatecznie zrealizowany w 1978[13].

Związani z cerkwią

W cerkwi św. Jana Klimaka służył w latach 1905–1906 protoprezbiter Nikołaj Łopatinski, duchowny nagrodzony złotym krzyżem[4]. Pierwszym proboszczem świątyni po okresie bieżeństwa był Jan Kowalenko, bliski współpracownik metropolity warszawskiego i całej Polski Dionizego, następnie członek Tymczasowego Kolegium Rządzącego PAKP[9]. W czasie II wojny światowej, do śmierci podczas rzezi Woli, parafią kierował archimandryta Teofan (Protasiewicz)[14]. W II połowie XX wieku proboszczami parafii byli m.in. Jerzy Klinger i Aleksy Znosko, teolodzy i profesorowie Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej[19]. Z kolei w I poł. XXI w. stanowisko to pełnił igumen Paisjusz (Martyniuk), późniejszy biskup gorlicki, wikariusz diecezji przemysko-nowosądeckiej[31][32].

Goście cerkwi

Świątynię wielokrotnie odwiedzali hierarchowie różnych prawosławnych Cerkwi autokefalicznych, przybywający z oficjalnymi wizytami do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Byli wśród nich patriarchowie konstantynopolitańscy Dymitr i Bartłomiej[21], patriarcha jerozolimski Teofil III[33], patriarcha rumuński Teoktyst, patriarcha serbski Paweł, arcybiskup Aten Chrystodulos, metropolita albański Anastazy[21], metropolita ziem czeskich i Słowacji Krzysztof[34], metropolici całej Ameryki i Kanady Teodozjusz oraz Herman, arcybiskupi Kuopio i całej Finlandii Paweł oraz Leon, metropolita leningradzki Aleksy, metropolita miński i słucki Filaret[21], metropolita astański i kazachstański Aleksander[35], metropolita Czarnogóry i Przymorza Amfilochiusz[36] i inni prawosławni biskupi z Bułgarii, Cypru, Gruzji, Białorusi, Ukrainy, Grecji, Rumunii, Serbii, Włoch i Portugalii[21].

  1. Ilja Ekziemplarski przyjął święcenia jako kapłan żonaty, miał trzech synów. W 1885, dziesięć lat po śmierci małżonki, zdecydował się na złożenie ślubów mniszych. W 1896 został biskupem chełmskim i warszawskim. Por. Иероним (Экземплярский / Экземпляровский) (ros.). ortho-rus.ru. [dostęp 21 grudnia 2009].
  2. Oprócz dwóch cerkwi wolno stojących w Warszawie istniała również cerkiew Trójcy Świętej na Podwalu, wzniesiona w XVIII w. przez prawosławnych Greków, a od 1936 także cerkiew Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni, zorganizowana staraniem białych emigrantów rosyjskich
  3. W tym metropolici warszawscy i całej Polski Dionizy (Waledyński), Tymoteusz (Szretter), Stefan (Rudyk) i Bazyli (Doroszkiewicz) oraz inni kapłani.
  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – Warszawa. 2018-09-30.
  2. a b c d e f g h P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s.111.
  3. A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, „Kalendarz Prawosławny 2005”, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2004, ISSN 1425-2171, s.176.
  4. a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.177-178.
  5. a b c d A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.178.
  6. a b c d e P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 112.
  7. a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.179.
  8. a b c КЛАДБИЩЕНСКАЯ ЦЕРКОВЬ СВ. ПРП. ИОАННА ЛЕСТВИЧНИКА. Варшава, Польша - Cerkiew św. Jana Klimaka (ros.). artrz.lfond.spb.ru. [dostęp 20 grudnia 2013].
  9. a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.181.
  10. A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.182.
  11. P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 6.
  12. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 101. ISBN 83-01-08836-2.
  13. a b c d e f g h i j Dariusz Anchimiuk: Historia parafii św. Jana Klimaka (pol.). cerkiew.pl. [dostęp 21 grudnia 2009].
  14. a b c d e f A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.183-184
  15. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 420. ISBN 83-06-00089-7.
  16. P. Paszkiewicz, M. Sandowicz, Cmentarz prawosławny..., s.18
  17. A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.184-185.
  18. Stanisława Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 253. ISBN 83-01-06109-X.
  19. a b c d A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.185.
  20. a b c d A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.186.
  21. a b c d e f g A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.187
  22. Panichida w intencji ofiar wojny (pol.). ekumenizm.wiara.pl, 2 września 2009. [dostęp 7 września 2014].
  23. Remont w dolnej świątyni (pol.). prawoslawie.pl. [dostęp 7 września 2014].
  24. Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 131.
  25. a b c P. Przeciszewski: Warszawa. Prawosławie i rosyjskie dziedzictwo. Warszawa: Egros, 2011, s. 54. ISBN 9788389986.
  26. K. Sokoł, Russkaja Warszawa, s. 64.
  27. a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.191.
  28. Patron Prawosławnego Ordynariatu Wojska Polskiego św. kapłan-męczennik, płk Bazyli Martysz (pol.). [dostęp 21 grudnia 2009].
  29. a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.180.
  30. Małgorzata Kitowska-Łysiak: Jerzy Nowosielski (pol.). culture.pl. [dostęp 21 grudnia 2009].
  31. A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s.193.
  32. Chirotonia bp. Paisjusza (Martyniuka)
  33. Teofil III kończy wizytę w Polsce (pol.). info.wiara.pl, 28 czerwca 2010. [dostęp 7 września 2014].
  34. Delegacja Ziem Czeskich i Słowacji odwiedza wolską Parafię (pol.). prawoslawie.pl, 26 czerwca 2012. [dostęp 7 września 2014].
  35. Metropolita Kazachstanu w naszej parafii (pol.). prawoslawie.pl, 31 października 2012. [dostęp 7 września 2014].
  36. Pierwszy dzień wizyty Metropolity Amfilochiusza w Polsce (pol.). orthodox.pl, 19 września 2014. [dostęp 30 września 2014].

Bibliografia

  • Dariusz Anchimiuk: Historia parafii św. Jana Klimaka (pol.). cerkiew.pl. [dostęp 21 grudnia 2009].
  • Adam Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, „Kalendarz Prawosławny 2005”, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2004, ISSN 1425-2171
  • Piotr Paszkiewicz: Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815-1915. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1991.
  • Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1999. ISBN 83-85398-13-3.
  • Piotr Paszkiewicz, Michał Sandowicz: Cmentarz prawosławny w Warszawie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, seria: Miniatury warszawskie. ISBN 83-01-10880-0.
  • Paweł Przeciszewski: Warszawa. Prawosławie i rosyjskie dziedzictwo. Warszawa: Egros, 2011. ISBN 9788389986.
  • Kirył Sokoł: Russkaja Warszawa. Moskwa: MID Synergia, 2002. ISBN 5-7368-0252-X.