Cerkiew św. Michała Archanioła w Kulnie

Cerkiew św. Michała Archanioła w Kulnie
cerkiew filialna, kościół filialny
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Kulno
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne / rzymskokatolickie
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny / Kościół rzymskokatolicki
Diecezja lubelsko-chełmska / zamojsko-lubaczowska
Wezwanie Świętego Michała Archanioła / Świętego Maksymiliana Marii Kolbego
Wspomnienie liturgiczne 8/21 listopada (prawosławne), niedziela przed 14 sierpnia (katolickie)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Cerkiew św. Michała Archanioła, kościół św. Maksymiliana Kolbego – obiekt sakralny w Kulnie, współużytkowany przez prawosławną parafię Świętej Trójcy w Tarnogrodzie, w dekanacie Zamość diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz przez parafię św. Andrzeja Boboli w Bystrem, w dekanacie Biłgoraj - Południe rzymskokatolickiej diecezji zamojsko-lubaczowskiej.

Prawosławna parafia istniała w Kulnie przed XVII w. Najpóźniej w 1691 przyjęła unię. Obecnie (2013) istniejąca świątynia została wzniesiona w 1872 w urzędowym stylu bizantyjsko-rosyjskim i poświęcona dwa lata później. W roku następnym parafia kulnieńska została siłowo przyłączona do prawosławnej eparchii chełmsko-warszawskiej razem z całą unicką diecezją chełmską. W okresie międzywojennym cerkiew w Kulnie pozostawała czynna. Działalność miejscowej parafii zamarła dopiero w 1946, po wysiedleniach ludności ukraińskiej wyznania prawosławnego do ZSRR. Duchowieństwo prawosławne z Tarnogrodu podejmowało próby wznowienia życia liturgicznego w Kulnie, jednak nieliczni wierni, którzy pozostali w miejscowości, bali się brać udział w nabożeństwach z obawy przed katolicką większością mieszkańców. Przez kilka lat cerkiew była faktycznie porzucona i sukcesywnie niszczała. W 1955 lub 1956 została ponownie otwarta jako filia parafii tarnogrodzkiej.

Od 1972 budynek jest współużytkowany przez parafie prawosławną i rzymskokatolicką (jest to jedyna taka budowla sakralna we wschodniej Polsce). W jego wnętrzu znajduje się wyposażenie typowe dla katolickich kościołów, gdyż dawne utensylia cerkiewne zostały przekazane nowo utworzonej w latach 50. XX wieku prawosławnej świątyni w Malczycach.

Historia

W Kulnie istniała parafia prawosławna podlegająca diecezji przemyskiej. Nie przyjęła unii natychmiast po jej zawarciu i pozostawała przy pierwotnym wyznaniu przez XVII w. Na unię mogła przejść najpóźniej w 1691, gdy wyznanie zmienił ostatni prawosławny biskup przemyski Innocenty[1].

Dwie pierwsze cerkwie unickie w Kulnie były wzniesione z drewna i znajdowały się na miejscu dzisiejszej (2013) leśniczówki w miejscowości. Istniejąca świątynia jest trzecią budowlą sakralną tego wyznania, a pierwszą w Kulnie cerkwią murowaną[2]. Została wzniesiona w 1872 i poświęcona dwa lata później[3].

W 1875 unicka parafia w Kulnie została zmuszona do przyjęcia prawosławia w ramach likwidacji unickiej diecezji chełmskiej[2].

W okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego uwzględniło cerkiew w Kulnie w wykazie etatowych parafialnych świątyń w województwie lubelskim. Faktycznie świątynia była czynna najpóźniej od połowy 1921. W 1923 była jedną z czterech cerkwi w dekanacie biłgorajskim diecezji warszawsko-chełmskiej i zarazem jedną z czterech świątyń wyznania prawosławnego w powiecie biłgorajskim[4]. Do placówki duszpasterskiej uczęszczało 610 rodzin, zdecydowana większość mieszkańców Kulna[2].

W ramach Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Generalnym Gubernatorstwie należała do dekanatu biłgorajskiego diecezji chełmsko-podlaskiej[5].

14 stycznia 1944 w czasie Świętej Liturgii cerkiew otoczył polski oddział partyzancki pod dowództwem Franciszka Przysiężniaka "Ojca Jana". Zgromadzonym we wnętrzu Ukraińcom (ok. 60 osób) odebrano pieniądze i różne przedmioty[6]. Według innego źródła "akcję na cerkiew w Kulnie", podczas której miejscowej ludności odebrano ubrania przekazane następnie partyzantom, dokonał oddział NSZ pod dowództwem Wacława Piotrowskiego "Cichego"[7].

Po II wojnie światowej

Parafia prawosławna zaprzestała działalności po wysiedleniu miejscowej ludności tego wyznania do ZSRR w 1946[2]. W 1953 PAKP zgodził się, by cerkiew w Kulnie została przekazana parafii rzymskokatolickiej razem ze świątyniami w Teratynie, Łaziskach oraz Syczynie[8]. W rzeczywistości obiekt został porzucony i ulegał stopniowej dewastacji: zniszczeniu uległ dach i strop, na murach wyrosły drzewa-samosiejki, zniszczone okna, drzwi i parkan otaczający teren cerkiewny[2]. W 1955 ks. Michał Kalin, służący w Tarnogrodzie, w liście do metropolity warszawskiego i całej Polski Makarego informował o wycięciu drzew w otoczeniu świątyni oraz o dewastacji prawosławnego cmentarza. Zbliżone informacje przekazał w tym samym roku metropolicie Makaremu ks. Aleksy Baranow, który stwierdził, iż cerkiew w Kulnie, podobnie jak inne świątynie porzucone po wywózce prawosławnych Ukraińców, jest sukcesywnie niszczona[9]. Po wysiedleniach w Kulnie pozostały 93 osoby wyznania prawosławnego. Ludność ta ukrywała swoją przynależność wyznaniową przed pozostającymi po 1946 w zdecydowanej większości katolikami i obawiała się, że uczestnictwo w nabożeństwach (które był gotowy odprawiać duchowny z Tarnogrodu) doprowadzi do pogorszenia się stosunków z nimi. W rezultacie nabożeństwa w cerkwi kulnieńskiej odbywały się jedynie w najważniejsze święta, a niekiedy musiały być odwoływane, gdyż wierni nie dostarczali duchownemu furmanki, na której dojeżdżał do Kulna oraz do sąsiednich Potoku Górnego i Babic (w tamtejszych niewielkich społecznościach prawosławnych panowały podobne nastroje)[10]. Według danych katolickiej diecezji zamojsko-lubaczowskiej w 1956 restytuowana została parafia Trójcy Świętej w Tarnogrodzie, zaś cerkiew w Kulnie otwarto jako jej placówkę filialną[2]. Według historyka Jacka Wysockiego cerkiew w Kulnie była czynna już rok wcześniej i stała się na nowo świątynią parafii, liczącej 150 wiernych[10]. W latach 60. i 70. XX w. dzięki wysiłkom ks. Grzegorza Misijuka z prawosławnej parafii tarnogrodzkiej uratowana została część wyposażenia świątyni[9]. Znajdujący się w kulnieńskiej cerkwi ikonostas oraz znaczna część utensyliów liturgicznych została już wcześniej przewieziona do utworzonej na początku lat 50. XX wieku cerkwi w Malczycach[11].

Od 1972 na mocy porozumienia między metropolitą warszawskim i całej Polski Bazylim oraz rzymskokatolickim biskupem lubelskim Piotrem Kałwą świątynia w Kulnie jest użytkowana wspólnie przez katolików i prawosławnych. Jest to jedyny we wschodniej Polsce obiekt sakralny, którym zgodnie opiekują się członkowie dwóch wymienionych Kościołów[2]. Dwuwyznaniowy charakter ma również cmentarz w Kulnie[2]. Po uzgodnieniu zasad współużytkowania obiektu przez katolików i prawosławnych ci pierwsi przeprowadzili remont zniszczonego obiektu, wykonany został nowy parkan, zaś w 1999 dokonano remontów we wnętrzu (nowe ławki, drzwi, podłoga). Wyposażenie świątyni jest stale uzupełniane o katolickie utensylia liturgiczne[2]. Nabożeństwa prawosławne w świątyni odbywają się raz w miesiącu od wiosny do jesieni, zaś zimą - w najważniejsze święta[12].

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 27 września 2004 pod nr A-101[13].

Architektura

Świątynia reprezentuje styl bizantyjsko-rosyjski[2]. Autorem jej projektu był Aleksandr Puring, który oparł się na wzorcu opublikowanym w zbiorze Projekty cerkwiej Konstantina Thona. Cerkiew w Kulnie jest budowlą gładko tynkowaną, na jej fasadzie jedyną dekoracją jest ciąg drobnych arkad oraz portal z rzeźbionymi kolumienkami i kokosznikami, wzorowane na sakralnym budownictwie rosyjskim[14]. Świątynia jest jednonawowa, trójdzielna, z nawą wzniesioną na planie kwadratu i wielobocznie zamkniętym pomieszczeniem ołtarzowym. Dzwonnica cerkiewna wznosi się nad przedsionkiem. Przykrywa ją dach namiotowy zwieńczony niewielką cebulastą kopułką. Analogicznie zwieńczona latarnia znajduje się również nad nawą[15].

  1. Bendza M.: Prawosławna diecezja przemyska w latach 1596-1681 : studium historyczno-kanoniczne. Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, 1982, s. 97 i następne.
  2. a b c d e f g h i j Bystre, parafia pw. św. Andrzeja Boboli (pol.). diecezja.zamojskolubaczowska.pl. [dostęp 2013-08-11].
  3. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 140. ISBN 83-232-1463-8.
  4. G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918-1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 42-44. ISBN 978-83-925882-0-7.
  5. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 150. ISBN 83-85527-35-4.
  6. L. Siemion: Czas kowpakowców. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1981, s. 43. ISBN 978-83-222-0148-0.
  7. S. Puchalski: Partyzanci "Ojca Jana". Światowy Zwia̜zek Żołnierzy AK, 1996, s. 135. ISBN 978-83-902111-1-4.
  8. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 132. ISBN 978-83-7629-260-1.
  9. a b Pelica G. J.. Ślady wyrwane z zapomnienia. „Przegląd Prawosławny”. 6 (252), czerwiec 2006. ISSN 1230-1078. 
  10. a b Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 81-82 i 127. ISBN 978-83-7629-260-1.
  11. P. Gerent: Prawosławie na Dolnym Śląsku w latach 1945-1989. Toruń: Adam Marszałek, 2007, s. 172-173. ISBN 978-83-7441-468-5.
  12. Grand J.: Kościół w Kulnie. Niedziela. Tygodnik Katolicki.
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie. 2018-09-30.
  14. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 370. ISBN 83-242-0361-3.
  15. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004. ISBN 83-232-1463-8.