Cerkiew św. Mikołaja w Tomaszowie Lubelskim

Cerkiew Świętego Mikołaja
w Tomaszowie Lubelskim
cerkiew parafialna
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Tomaszów Lubelski
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Świętego Mikołaja
Wspomnienie liturgiczne 6/19 grudnia
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
Strona internetowa
Wnętrze tomaszowskiej cerkwi

Cerkiew pod wezwaniem Świętego Mikołaja Cudotwórcy w Tomaszowie Lubelskimprawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Zamość diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Świątynia mieści się przy Rynku, po stronie wschodniej.

Historia

Pierwsza cerkiew św. Mikołaja w Tomaszowie

Najstarsze informacje o prawosławnych na terenie dzisiejszego Tomaszowa i ich świątyni pochodzą z 1531. W wymienionym roku w dokumentach podatkowych zawarto informację o cerkwi parafialnej św. Michała Archanioła na przedmieściu Rogóźno[1]. W połowie XVII w. były w Tomaszowie trzy cerkwie: św. Jerzego położona przy ulicy Świętojurskiej w zakończeniu ulicy Starocerkiewnej, Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny położona na przedmieściu Szczebrzeskim oraz św. Mikołaja biskupa położona na przedmieściu Lwowskim[2]. Cerkiew ta została wzniesiona przez ks. Iwana Gurkowicza na nadziale ziemi, jaki otrzymał od Jana Ossolińskiego i Mateusza Leśniewskiego w zamian za starszą świątynię, która po unii brzeskiej została odebrana parafii prawosławnej i przekazana unitom[1]. Od 1689 była to świątynia parafialna. Parafia prawosławna została zlikwidowana najpóźniej w 1789. Oznaczało to przejście miejscowych wiernych na unię, zaś sama cerkiew św. Mikołaja stała się filią cerkwi św. Jerzego, w której wyznanie unickie obowiązywało już od poprzedniego stulecia[1].

Parafia unicka w Tomaszowie Lubelskim została włączona do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wskutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875. W latach 1885-1890 opracowany został projekt nowej świątyni na potrzeby wspólnoty, wzniesionej następnie w stylu stylu bizantyjsko-rosyjskim[1].

Budowa i funkcjonowanie obecnej cerkwi

Cerkiew zbudowano z funduszy państwowych. Budowę nadzorowali Gabriel Arbuzow i Konstanty Drozdowski. Świątynia została poświęcona w 1890, starsza cerkiew św. Mikołaja istniała jeszcze do 1904, gdy została rozebrana. W Tomaszowie Lubelskim parafia prawosławna liczyła wówczas 2761 wiernych[1]. Oprócz nich ze świątyni korzystali także żołnierze ze stacjonującego w Tomaszowie pułku oraz z oddziałów ochraniających granicę rosyjsko-austriacką[3]. Ikonostas dla cerkwi powstał w pracowni Kuźmy Morozowa w Moskwie[1]. W 1899 świątynię wizytował biskup lubelski Herman[3].

Cerkiew nie została zamknięta w czasie I wojny światowej, gdy większość prawosławnych placówek duszpasterskich przestała funkcjonować z powodu ewakuacji w głąb Rosji wiernych i duchowieństwa tego wyznania[1]. Była czynna także w okresie II wojny światowej, została zamknięta dopiero po wywózkach Ukraińców wyznania prawosławnego w ramach Akcji Wisła[1]. Porzucona, została zaadaptowana na magazyn spółdzielczy, przez pewien czas mieścił się w niej szalet. Dopiero w latach 1983-1985 miał miejsce gruntowny remont obiektu, po którym świątynia mogła zostać przywrócona do celów kultowych. Liczba wiernych uczęszczających do cerkwi szacowana jest na kilkadziesiąt osób, chociaż w Tomaszowie zamieszkuje nawet 300 osób ochrzczonych w Kościele prawosławnym[1].

Prowadzone są intensywne prace remontowe w świątyni. Wymieniona została stolarka okienna, elewacja i pokrycie kopuł, wkrótce zostanie położona nowa marmurowa posadzka (która była darem greckiego przedsiębiorcy), rozpoczęto też kładzenie nowego tynku. Od listopada 2012 świątynia jest iluminowana.

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 24 sierpnia 1979 pod nr A/194[4].

Architektura

Wyposażenie świątyni

Pierwotnie w cerkwi znajdowały się freski przedstawiające sceny biblijne, które jednak w II poł. XX uległy zniszczeniu[3].

Turkowicka Ikona Matki Bożej

W 1983 do cerkwi w Tomaszowie Lubelskim przeniesiona została kopia Turkowickiej Ikony Matki Bożej, odnaleziona w zdewastowanej prawosławnej kaplicy w Turkowicach[5]. Wizerunek był przechowywany w tomaszowskiej świątyni do 1990, gdy został przeniesiony do monasteru św. Onufrego w Jabłecznej. Według Grzegorza Kuprianowicza stało się tak, gdyż przekazania ikony do miejscowego kościoła domagali się tomaszowscy katolicy i nie było pewne, czy wizerunek nie zostanie z cerkwi skradziony[6]. W lipcu 1995 w cerkwi w Tomaszowie Lubelskim odbyły się pierwsze od okresu międzywojennego uroczystości ku czci Turkowickiej Ikony Matki Bożej, w których oprócz wiernych PAKP wzięli udział pielgrzymi z Ukrainy. Cerkiew była centrum kultu ikony do 1998, gdy miejscem organizacji głównych obchodów jej święta stała się cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Hrubieszowie (od 2010 jest nim reaktywowany monaster Opieki Matki Bożej w Turkowicach)[6].

  1. a b c d e f g h i Historia: Tomaszów Lubelski - św. Mikołaja Cudotwórcy (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2013-04-07].
  2. Katalog zabytków sztuki w Polsce t.VIII z.17 Tomaszów Lubelski i okolice, pod red. Ryszarda Brykowskiego i Ewy Smulikowskiej, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1982
  3. a b c G. J. Pelica. Ślady wyrwane z zapomnienia. „Przegląd Prawosławny”. 10 (256), październik 2006. ISSN 1230-1078. 
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 2018-09-30.
  5. J. Charkiewicz, Turkowicka Ikona Matki Bożej, "Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego", nr 7–8 (248–249) 2010, s.14–15
  6. a b A. Radziukiewicz, Cuda Chołmszczyny, "Przegląd Prawosławny", nr 8 (302), sierpień 2010, ISSN 1078-1230