Cerkiew św. Mikołaja w Zabłociu

Cerkiew św. Mikołaja
w Zabłociu
cerkiew parafialna
ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Zabłocie
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Świętego Mikołaja
Wspomnienie liturgiczne 6/19 grudnia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Cerkiew św. Mikołaja w Zabłociu – zabytkowa prawosławna cerkiew w Zabłociu. Należy do parafii św. Mikołaja w Zabłociu, która jest z kolei częścią dekanatu Terespol diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Pierwsza cerkiew prawosławna w Zabłociu istniała z pewnością przed 1580. Po zawarciu unii brzeskiej świątynia przeszła do Kościoła unickiego razem z całą prawosławną eparchią chełmską. W rękach parafii unickiej pozostawała do likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875, gdy została przekazana Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu, co nastąpiło po protestach miejscowej ludności. W latach 1904-1907 w Zabłociu powstała nowa murowana świątynia, zaprojektowana przez architekta eparchii warszawskiej Władimira Pokrowskiego. Obiekt nie pełnił funkcji religijnych w latach 1915-1918, po tym, gdy prawosławni mieszkańcy Zabłocia udali się na bieżeństwo. W II Rzeczypospolitej była to siedziba parafii. Świątynia została ponownie zamknięta po Akcji Wisła, jednak wznowiła działalność już w 1951 (oficjalnie w 1954).

Cerkiew położona jest w centrum wsi.

Historia

Pierwsza cerkiew w Zabłociu

Pierwsza prawosławna cerkiew w Zabłociu powstała przed 1580, w roku tym jest po raz pierwszy wzmiankowana źródłowo[1]. Zachowały się ikony z I poł. XVII w., pochodzące z tej właśnie świątyni. Kolejny opis cerkwi parafialnej w Zabłociu pochodzi z 1668. Była to już świątynia unicka[1], gdyż do Kościoła unickiego przystąpił Dionizy Zbirujski, ostatni prawosławny biskup chełmski w jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Decyzja ta została rozciągnięta na całą administraturę, chociaż nie wszystkie placówki duszpasterskie się z nią pogodziły[2]. Unicka świątynia istniejąca w XVII stuleciu została wzniesiona z drewna. W jej sąsiedztwie znajdowała się dzwonnica o konstrukcji słupowej[1].

W 1875 parafia w Zabłociu przeszła do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wskutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej[1]. Według wspomnień świadków przejęciu cerkwi przez duchowieństwo prawosławne towarzyszyły protesty miejscowych unitów, którzy usiłowali nie dopuścić nowych kapłanów do świątyni. Pacyfikacji unitów dokonało wojsko rosyjskie - trzy roty 5 Kijowskiego Pułku Grenadierów[3].

Cerkiew murowana

W latach 1904-1907 na potrzeby parafii w Zabłociu powstała nowa murowana świątynia. Autorem jej projektu był eparchialny architekt Władimir Pokrowski, zaś poświęcenia gotowego budynku dokonał 16 sierpnia 1907 biskup chełmski Eulogiusz. Budynek został wzniesiony z funduszy prywatnych darczyńców (rosyjskich kupców) oraz ze składek wiernych, zaś pomysłodawcą jego budowy był proboszcz parafii zabłockiej ks. Kucharenko[1]. Niektóre źródła podają, że przed budową murowanej świątyni starsza, drewniana, uległa zniszczeniu[4]. Bezpośrednio przed I wojną światową cerkiew w Zabłociu była siedzibą najliczniejszej parafii wiejskiej w eparchii chełmskiej, ustępującej liczbą wiernych jedynie parafiom miejskim w Chełmie i Lublinie. Należało do niej 7 tys. rodzin[1].

W 1915, gdy prawosławni mieszkańcy Zabłocia w większości udali się na bieżeństwo, cerkiew w Zabłociu została zamknięta. Była otwierana dla celów kultowych jedynie okazjonalnie, gdy do wsi przybywali mnisi z monasteru św. Onufrego w Jabłecznej w celu sprawowania nabożeństw dla pojedynczych rodzin, które nie wyjechały na wschód[1]. W 1919 cerkiew nie była jeszcze regularnie użytkowana, a Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nie umieściło jej na liście prawosławnych świątyń na Lubelszczyźnie przewidzianych do otwarcia. Ostatecznie jednak decyzja ta została zmieniona i w 1921 obiekt został siedzibą etatowej parafii wchodzącej w skład dekanatu bialskiego diecezji warszawsko-chełmskiej. Była to jedna z ośmiu czynnych cerkwi w dekanacie i zarazem jedna z czterech prawosławnych świątyń prawosławnych w powiecie bialskim[5]. Filią świątyni w latach 1921-1923 była cerkiew św. Anny w Międzylesiu, następnie zamknięta i reaktywowana w 1929 jako odrębna parafia[6]. W 1925 biskup siedlecki Henryk Przeździecki czynił starania na rzecz przekazania cerkwi w Zabłociu parafii neounickiej. Działał także na rzecz przejęcia cerkwi w Kobylanach i Kostomłotach. Część wiernych z Zabłocia faktycznie przyjęła katolicyzm w obrządku bizantyjsko-słowiańskim, w 1925 neounię przyjął także proboszcz parafii. Aby zapobiec utracie świątyni, Zabłocie odwiedził w listopadzie tego samego roku biskup Antoni (Marcenko)[1]. Ostatecznie w miejscowości powstała parafia neounicka, lecz jej siedzibą nie została cerkiew św. Mikołaja, a osiemnastowieczna kaplica na miejscowym cmentarzu[1].

W latach II wojny światowej cerkiew w Zabłociu była siedzibą jednej z dziesięciu parafii tworzących dekanat kodeński diecezji chełmsko-podlaskiej[7]. Obiekt pozostawał czynny do wywózek prawosławnych Ukraińców w ramach Akcji Wisła w 1947[1]. Bezpośrednio przed deportacją Ukraińców do cerkwi w Zabłociu i do monasterskiej cerkwi św. Onufrego w Jabłecznej uczęszczało 2788 wiernych[8]; obowiązki proboszcza pełnił mnich Eulogiusz z monasteru w Jabłecznej[1]. Świątynia została otwarta ponownie w 1951, bez zgody władz państwowych. Także wówczas obsługiwali ją mnisi z tegoż klasztoru[9]. Klucze do nieczynnej świątyni przechowała parafianka Anna Szepeluk, która następnie oddała je mnichowi Atanazemu (Sienkiewiczowi)[1]. W 1954 parafia w Zabłociu została formalnie restytuowana[9]. W latach 60. XX w. liczbę uczęszczających do świątyni szacowano na ok. 800 osób[1]. Była to wówczas jedna z siedmiu czynnych cerkwi w powiecie bialskopodlaskim[10], należała do dekanatu bialskopodlaskiego diecezji warszawsko-bielskiej[11].

W latach 70. XX wieku w cerkwi prowadzone były szeroko zakrojone prace remontowe, w ramach których odnowiono dzwonnicę, pokrytą nową blachą. W 1974 zakupiono dla świątyni trzy nowe dzwony. Po ukończeniu prac restauracyjnych obiekt poświęcił powtórnie metropolita warszawski i całej Polski Bazyli; miało to miejsce 3 maja 1980[1]. W 1989 w cerkwi odnowione zostało pokrycie dachowe, zaś cztery lata później odnowiono freski we wnętrzu świątyni[1].

Architektura

Cerkiew w Zabłociu została zbudowana z cegły, na planie prostokąta. W swojej architekturze przypomina powstające w tej samej epoce kościoły rzymskokatolickie, jednak w jej wyglądzie wyróżniają się elementy typowe dla architektury rosyjsko-bizantyjskiej oraz dla sztuki Podlasia[1]. Cerkiew jest jednonawowa i jednokopułowa, z dzwonnicą usytuowaną nad przedsionkiem, dach kryje dachówka[1].

Wyposażenie cerkwi pochodzi z XX w. Malowidła ścienne zdobiące jej wnętrze powstały w 1977[1]. We wnętrzu świątyni znajduje się zabytkowy dwurzędowy ikonostas[4]. Ikony dla świątyni wykonali mnisi z Ławry Troicko-Siergijewskiej[1]. Po prawej stronie carskich wrót znajduje się Kalwaria, zaś po lewej, w kiocie, ikona św. Serafina z Sarowa[4]. Część wyposażenia świątyni pochodzi z cerkwi św. Anny w Międzylesiu, zburzonej w 1938 w czasie akcji polonizacyjno-rewindykacyjnej[12].

Cerkiew została wpisana do rejestru zabytków 15 grudnia 1988 pod nr A-171[13].

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s G. J. Pelica. Z dziejów parafii św. Mikołaja z Zabłociu. „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego”. 6 (259), czerwiec 2011. Warszawa. ISSN 02039-4499. 
  2. ks. S. Żeleźniakowicz: Istorija Jabłoczinskogo Swiato-Onufrijewskogo Monastyria. T. I. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2006, s. 131. ISBN 978-83-60311-03-5.
  3. wybór i oprac. T. Krawczak: "Zanim wróciła Polska" : martyrologium ludności unickiej na Podlasiu w latach 1866-1905 w świetle wspomnień. Siedlce: Neriton, 1994, s. 252-255.
  4. a b c Historia: Zabłocie - św. Mikołaja Cudotwórcy (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2013-01-19].
  5. G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918-1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 42-44. ISBN 978-83-925882-0-7.
  6. J. Nieścioruk, Cerkiew prawosławna św. Anny w Międzylesiu i jej zburzenie w czasie akcji 1938 roku [w:] red. G. Kuprianowicz, Akcja burzenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu w 1938 - uwarunkowania, przebieg, konsekwencje, Chełm 2009, s.311-314
  7. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 150. ISBN 83-85527-35-4.
  8. ref>K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 159-160. ISBN 83-85527-35-4.
  9. a b K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 173. ISBN 83-85527-35-4.
  10. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 175. ISBN 83-85527-35-4.
  11. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 182. ISBN 83-85527-35-4.
  12. Świętej Anny w Międzylesiu (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2013-01-19].
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 2018-09-30.