Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku (1906–1925)

Ten artykuł dotyczy nieistniejącej cerkwi we Włocławku. Zobacz też: Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku – czynna świątynia prawosławna.
Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis grafiki}}}]]
{{{opis grafiki}}}
Państwo {{{państwo}}}
Miejscowość {{{miejscowość}}}
Wyznanie Rosyjski Kościół Prawosławny
Rodzaj cerkiew parafialna
Wezwanie św. Mikołaj z Miry
Historia
Data budowy {{{data budowy}}}
Data poświęcenia {{{data poświęcenia}}}
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Data zniszczenia {{{data zniszczenia}}}
Data zburzenia {{{data zburzenia}}}
Data reaktywacji {{{data reaktywacji}}}
Dane świątyni
Architekt Jakunin, Roman Fijałkowski (współpraca)
Styl {{{styl}}}
Budulec cegła
Stan obecny {{{stan obecny}}}
Położenie na mapie brak
Mapa lokalizacyjna brak
Brak mapy: {{państwo dane {{{państwo}}} | mapa/core | wariant = {{{państwo}}} }}
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
[{{{www}}} Strona internetowa]

Cerkiew św. Mikołaja we Włocławku - nieistniejąca cerkiew prawosławna we Włocławku. Została wzniesiona

Historia

Pierwszy projekt świątyni

Organizacja parafii prawosławnej i związane z tym urządzenie świątyni tego wyznania we Włocławku miało ścisły związek z przynależnością miasta do zaboru rosyjskiego. Znaczny napływ urzędników carskich oraz żołnierzy armii rosyjskiej, zauważalny zwłaszcza po 1836 (przeniesienie do Włocławka siedziby powiatu) skłonił władze miejskie do urządzenia kaplicy domowej w domu przy ul. Przedmiejskiej 12[1]. W związku z dalszym wzrostem liczby wiernych prawosławnych zakupiony został dom przy ul. Kopernika 6, który w latach 1850–1860 poddano niezbędnym pracom adaptacyjnym i w pełni zmieniono w cerkiew. Jednak już w 1859 we Włocławku rozlokowany został pułk piechoty, pułk kawalerii, komenda policji i żandarmerii oraz sztab straży granicznej stacjonującej w Aleksandrowie Pogranicznym; wszystkie te instytucje zatrudniały prawosławnych Rosjan[1]. W 1870 zawiązany został komitet, który podjął starania o pozwolenie na budowę cerkwi w miejscu zajmowanym przez targowisko i publiczny ogród (dzisiejszy Plac Wolności[1].

W 1871 Konstanty Wojciechowski przedstawił projekt świątyni, który został przesłany do Petersburga i tam zaopiniowany pozytywnie. Jego plan zakładał likwidację targowiska (tzw. Nowego Rynku) i urządzenie na terenie całego placu terenu zielonego, z cerkwią w centralnym punkcie, na placu u zbiegu czterech głównych alei[1]. Świątynia miała posiadać jedną nawę wybudowaną na planie kwadratu, w stylu neoromańskim, nakrytą kopułą. Półkoliście zamknięte prezbiterium miało zostać skierowane ku północy. W części południowej miał znaleźć się niższy od nawy przedsionek, przykryty mniejszą kopułą[1]. Boczne wyjścia ze świątyni zaplanowano umieścić zarówno we wschodniej, jak i zachodniej ścianie nawy[2]. Projekt ten nie został ostatecznie zrealizowany[2], chociaż, jak podają Kiriłł Sokoł i Aleksander Sosna, w 1875 Skarb Państwa rosyjskiego przekazał 35 tys. rubli na ten cel[3]. Zdaniem R. Hankowskiej powodem rezygnacji z budowy cerkwi według pierwotnego planu było zbytnie podobieństwo projektowanego obiektu do kościołów katolickich[2].

Budowa

Do zamiaru wzniesienia wolno stojącej świątyni prawosławnej we Włocławku powrócono w 1902. Całkowicie nowy projekt przygotował architekt Jakunin przy współpracy Romana Fijałkowskiego[2]. Kamień węgielny pod budowę świątyni został położony 30 maja 1902 na działce przekazanej bezpłatnie przez władze Włocławka, w miejscu, gdzie przewidywano wzniesienie cerkwi od 1870[3]. Prace budowlane wykonywali pracownicy sprowadzeni z guberni czernihowskiej[3]. Według Sokoła i Sosny całkowity koszt budowy pokryły rosyjskie władze centralne (25 tys. rubli) oraz władze miejskie (2 tys. rubli)[3]; Hankowska podaje kwotę znacznie wyższą - 67 611 rubli[2]. Obiekt był gotowy w 1906 i 17 grudnia tegoż roku został konsekrowany[3].

Jak pisano we wniosku do władz Włocławka już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, cerkiew została wybudowana w najbardziej uczęszczanym punkcie miasta, uniemożliwiając przedłużenie ul. 3 Maja (ówczesnej Nowej) i tym samym blokując rozwój południowych dzielnic miasta. Autor wniosku twierdził, że przeciw takiej lokalizacji obiektu protestowali mieszkańcy Włocławka oraz część urzędników magistratu, w tym naczelnik powiatowy, który w rezultacie został przeniesiony na inne stanowisko[4]. Budowla była jednoznacznie uznawana przez mieszkańców za symbol rusyfikacji[4].

Funkcjonowanie cerkwi do 1920

Parafia prawosławna we Włocławku działała do 1915, kiedy rosyjscy mieszkańcy miasta udali się na bieżeństwo. Proboszcz parafii zamknął wówczas budynek cerkwi i nie odprawiał w nim nabożeństw, chociaż sam pozostał w dotychczasowym miejscu zamieszkania[4]. Wojska niemieckie po wkroczeniu do Włocławka przejęły nieczynną świątynię na czele wojskowe, zaś dzwony nakazały przetopić na potrzeby armii[4].

W 1920 władze miejskie przekazały obiekt garnizonowi włocławskiemu z przeznaczeniem na adaptację na kościół wojskowy. Plany te okazały się jednak niemożliwe do realizacji. Komisja budowlana, której przewodniczył Antoni Olszakowski, oceniła stan techniczny obiektu jako bardzo zły. W raporcie komisji wymieniano m.in. powybijane szyby, oberwanie się większości tynku oraz przesiąknięcie murów wilgocią, co sprawiało, że cały budynek groził zawaleniem[5].

Rozbiórka

Trzy lata później kolejna komisja, kierowana przez architekta powiatowego Osterlofa uznała, że kilkuletni okres dewastacji sprawił, że cerkiew mogła zawalić się w każdej chwili[6]. W tym samym raporcie zawarto uwagę, iż zrujnowana budowla:

widokiem swym uwłacza godności narodowej i wywołuje zniecierpliwienie w miejscowym społeczeństwie (...), dowodem czego służą zeszłoroczne tajemnicze eksplozje jakie miały miejsce wewnątrz cerkwi[6]

W podobnym tonie wypowiadała się prasa lokalna. Hankowska cytuje jako przykład następujący komentarz dziennikarski:

mieszkańcy Ziemi Kujawskiej oraz grodu naszego stale dalej muszą patrzeć na dawną potęgę wschodu, która znikła bezpowrotnie a jednak kopuły sterczą ku niebiosom, jakby na urągowisko[6]

Cerkiew została ostatecznie rozebrana w 1925. Po jej zburzeniu planowane było połączenie ul. 3 Maja z ul. Kaliską, co do tej pory uniemożliwiał gmach świątyni. Projekt ten nie został ostatecznie wprowadzony w życie[6].

Świątynia reprezentowała styl neobizantyjski. Wejście do niej prowadziło przez ozdobny portal i przedsionek, ponad którym wznosiła się zwieńczona kopułą dzwonnica. Nawa i prezbiterium świątyni były kryte kopułą o podobnym kształcie, do której przylegały na bocznych ścianach mniejsze, analogiczne konstrukcje. W bębnach kopuł zlokalizowano po osiem półkolistych okien.

W literaturze określana jako jedna z najpiękniejszych świątyń prawosławnych wzniesionych przez Rosjan na terytorium Królestwa Kongresowego[7][8].

  1. a b c d e R. Hankowska, Rozwój układu..., s.514
  2. a b c d e R. Hankowska, Rozwój układu..., s.515
  3. a b c d e K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, Moskwa, MID "Synergia", ISBN 5-7368-0301-2, ss.97-98
  4. a b c d R. Hankowska, Rozwój układu..., s.516
  5. R. Hankowska, Rozwój układu..., ss.516–517
  6. a b c d R. Hankowska, Rozwój układu..., s.517
  7. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 143
  8. Sokoł K., Sosna A., Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, Moskwa, MID "Synergia", ISBN 5-7368-0301-2, s.97

Bibliografia

  • Hankowska R., Rozwój układu przestrzennego Włocławka od 1793 do 1918 roku [w:] red. J. Staszewski, Włocławek. Dzieje miasta, Włocławek 1999, Włocławskie Towarzystwo Naukowe, t. I, ISBN 83–88115–09–X
  • Sokoł K., Sosna A., Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815-1915, Moskwa, MID "Synergia", ISBN 5-7368-0301-2, ss.97-98