Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej i św. Proroka Eliasza w Wojsławicach

Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej
w Wojsławicach
cerkiew filialna
Ilustracja
Cerkiew
Państwo  Polska
Miejscowość Wojsławice
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Kazańskiej Ikony Matki Bożej
Wspomnienie liturgiczne 22 października/4 listopada
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej w Wojsławicachprawosławna cerkiew filialna. Należy do parafii św. Jana Teologa w Chełmie, w dekanacie Chełm diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Świątynie prawosławne znajdowały się w Wojsławicach od początku istnienia miejscowości, tj. od XV wieku. Obecnie (2013) istniejący budynek został wzniesiony w stylu barokowym w latach 1771-1774 jako świątynia unicka. Siedzibą parafii prawosławnej stał się w okresie likwidacji unickiej diecezji chełmskiej. Parafia wojsławicka działała nieprzerwanie do wysiedleń miejscowej ludności ukraińskiej wyznania prawosławnego, gdy z braku wiernych została zlikwidowana. Porzucona cerkiew, użytkowana jako magazyn, ulegała stopniowej dewastacji. Dopiero na przełomie XX i XXI w. odremontowano ją, jednak brak ludności prawosławnej w miejscowości sprawił, że jest otwierana do celów kultowych jedynie okazjonalnie. We wnętrzu cerkwi nie ma ikonostasu, a jedynym elementem pierwotnego wyposażenia przechowywanym w świątyni jest zabytkowa kadzielnica.

Historia

Pierwsze świątynie w Wojsławicach

Pierwsza cerkiew w Wojsławicach została odnotowana już w akcie lokacyjnym Wojsławic ok. 1440. Nosiła wezwanie św. Eliasza[1]. Była to świątynia drewniana, została najprawdopodobniej zniszczona w czasie najazdu tatarskiego[2]. Kolejna cerkiew pod tym samym wezwaniem powstała przed r. 1508[2]. W XVI w. w miejscowości istniały trzy prawosławne świątynie, do których uczęszczało 2600 osób[1]. Według Janczykowskiego przy cerkwi św. Eliasza funkcjonował prawosławny klasztor[2].

Cerkiew z 1771

Obecnie (2013) znajdująca się w Wojsławicach cerkiew została wzniesiona w latach 1771-1774 w stylu barokowym. Jej fundatorką była Marianna z Daniłowiczów. W momencie budowy była to świątynia unicka. Obiekt był murowany, jedynie przedsionek świątyni wybudowano z drewna[2]. W 1841 ta część budowli została przebudowana i od tego momentu murowana była cała cerkiew[2].

Obiekt pozostawał siedzibą parafii unickiej do likwidacji unickiej diecezji chełmskiej. Parafia wojsławicka została przyłączona do wikariatu chełmskiego prawosławnej eparchii chełmsko-warszawskiej rok przed formalną kasatą diecezji, w 1874[2]. W 1880 w jej wnętrzu wykonany został zespół fresków autorstwa Michała Olechwiera. W kolejnej dekadzie świątynia została odremontowana[2]. Przed I wojną światową wybudowano w jej sąsiedztwie murowaną dzwonnicę[3].

Dzwonnica przy cerkwi

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości cerkiew w Wojsławicach od początku mogła funkcjonować jako siedziba legalnej (etatowej) parafii prawosławnej. W 1919 Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego uwzględniło ją na liście świątyń przewidywanych do otwarcia. W połowie r. 1921 w Wojsławicach działała już parafia, jedna z czternastu placówek duszpasterskich tworzących dekanat chełmski diecezji warszawsko-chełmskiej i zarazem jedna z trzynastu świątyń prawosławnych w powiecie chełmskim[4].

Po II wojnie światowej

Cerkiew w Wojsławicach funkcjonowała do lat 40. XX w., gdy prawosławni mieszkańcy, narodowości ukraińskiej, zostali deportowani, a świątynia przestała spełniać dotychczasowe funkcje[5]. Całe wyposażenie świątyni wywiózł z Wojsławic prawosławny duchowny[2].

Porzucona cerkiew została zaadaptowana na magazyn środków chemicznych[1], następnie składowano w nim paliwa i smary. Przechowywane w obiekcie substancje doprowadziły do zniszczenia zabytkowych fresków[6]. W tym samym czasie zniszczone zostało ogrodzenie otaczające teren cerkiewny oraz prawosławny cmentarz[6]. W dzwonnicy świątyni, na dolnej kondygnacji, urządzono sklep, a następnie poczekalnię PKS. Następnie dzwonnica została całkowicie porzucona[7].

Od lat 60. XX wieku w obiekcie znajdował się magazyn muzealny. Zmiana przeznaczenia budynku nie przełożyła się na większą dbałość o jego stan techniczny, resztki fresków nadal ulegały degradacji[7]. W 1970 cerkiew została wpisana do rejestru zabytków[3]. W latach 80. XX wieku niszczejącą świątynią zainteresowały się lokalne władze, które postanowiły do 1990 doprowadzić ją do takiego stanu, by ponownie mogła zostać otwarta do celów kultowych[8]. Remont budowli podjęto jednak dopiero w latach 90. XX wieku, został on jednak przerwany z powodu braku funduszy. W czasie nieudolnie prowadzonych prac ostatecznie zniszczono freski Olechwiera, a ze świątyni zdjęto tynk[7]. W latach 90. XX wieku w odniesieniu do świątyni zaczęto posługiwać się wezwaniem Kazańskiej Ikony Matki Bożej, które pierwotnie nosiła zniszczona w 1938 drewniana kaplica prawosławna przy ul. Grabowieckiej[3]. Nową, tym razem udaną renowację cerkwi przeprowadzono na początku XXI w. W latach 2007-2009 w budynku kilkakrotnie odbywały się koncerty[7].

W 2009 po raz pierwszy od wielu lat w budynku odbyło się nabożeństwo (wielka wieczernia), które stanowiło część Spotkania trzech kultur organizowanego przez Stowarzyszenie Miłośników Wojsławic[1]. Trwa remont obiektu, zainicjowany przez prawosławną diecezję lubelsko-chełmską[1]. W 2012 w Wojsławicach odbyła się pierwsza od czasu wysiedleń Święta Liturgia[5]. Regularne nabożeństwa nie są odprawiane, gdyż w miejscowości nie mieszkają już wyznawcy prawosławia[9].

Architektura

Cerkiew w Wojsławicach została wzniesiona z cegły, w stylu barokowym. Posiada przedsionek, jedną nawę, wielobocznie zamknięte prezbiterium i zakrystię. Chór muzyczny w świątyni wspierają dwa murowane filary. Zewnętrzne ściany świątyni rozczłonkowane są pilastrami w porządku toskańskim, podpierającymi profilowany gzyms. Cerkiew kryta jest blaszanym dachem, na którym znajduje się cebulasty hełm[3]. Przed II wojną światową fasadę świątyni zdobiły wizerunki św. Mikołaja, św. Eliasz oraz Matki Bożej (oparty na kompozycji Wasniecowa z soboru św. Włodzimierza w Kijowie). Znajdowały się na niej również cerkiewnosłowiańskie napisy Błagosłowien griadyj wo imia Gospodnie oraz Oswiati lubiaszczych błagolepije domu Twojego (Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie oraz Uświęć miłujących wspaniałość domu Twego)[6].

Przed zamknięciem cerkwi po wywózkach wiernych w świątyni znajdował się czterorzędowy ikonostas[6]. Od czasu jego wywiezienia do świątyni nie wstawiono nowego[5]. Wiadomo również o dwóch eksponowanych przed ikonostasem kiotach wizerunkami Chrystusa Zbawiciela oraz z kopią Chełmskiej Ikony Matki Bożej[6]. Z pierwotnego wyposażenia świątyni przetrwała kadzielnica[1]. Pojedyncze ikony przechowywane pierwotnie w cerkwi są do niej okazjonalnie przenoszone, w dniach, gdy w Wojsławicach odbywają się nabożeństwa[7].

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 31 stycznia 1970 pod nr A/478[10].

  1. a b c d e f S. Dmitruk: W Wojsławicach po 65 latach... (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2013-04-09].
  2. a b c d e f g h red. Pilipiuk A.: Wojsławice : skarby naszej pamięci : wspomnienie o miasteczku. Lublin: Petit, 2012, s. 70-71. ISBN 978-83-61144-60-1.
  3. a b c d Zabytki Wojsławic (pol.). agb.waw.pl. [dostęp 2013-07-04].
  4. G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918-1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 42-44. ISBN 978-83-925882-0-7.
  5. a b c W drodze do Turkowic: Liturgia w Wojsławicach (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2013-07-04].
  6. a b c d e red. Pilipiuk A.: Wojsławice : skarby naszej pamięci : wspomnienie o miasteczku. Lublin: Petit, 2012, s. 72-73. ISBN 978-83-61144-60-1.
  7. a b c d e red. Pilipiuk A.: Wojsławice : skarby naszej pamięci : wspomnienie o miasteczku. Lublin: Petit, 2012, s. 73-76. ISBN 978-83-61144-60-1.
  8. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 181. ISBN 978-83-7629-260-1.
  9. Grabska Z.: Wojsławice... Przy rynku stoi synagoga (pol.). krajoznawcy.pl. [dostęp 2013-07-04].
  10. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 2018-09-30.