Cerkiew Opieki Matki Bożej w Czarnej Cerkiewnej

Cerkiew Opieki Matki Bożej
cerkiew parafialna
Ilustracja
Widok ogólny
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość Czarna Cerkiewna
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja warszawsko-bielska
Wezwanie Opieki Matki Bożej
Wspomnienie liturgiczne 1/14 października
Położenie na mapie gminy Grodzisk
Mapa lokalizacyjna gminy Grodzisk
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Położenie na mapie powiatu siemiatyckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu siemiatyckiego
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Ziemia52°36′45,5″N 22°47′37,5″E/52,612639 22,793750

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Czarnej Cerkiewnejprawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Siemiatycze diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Historia

Pierwsza cerkiew prawosławna

Pierwsza wzmianka o wsi Czarna Mała (pierwotna nazwa Czarnej Cerkiewnej), nadanej Pretorowi z Korczewa przez Zygmunta Kiejstutowicza, pochodzi z 1434, natomiast informacje o drewnianej prawosławnej cerkwi parafialnej przetrwały dopiero począwszy od 1555[1]. Według źródeł prawosławnych wyniki badań archeologicznych przeprowadzone w II poł. XIX w. na terenie zwanym przez miejscowych cerkwiskiem, położonym ok. 1 km na północny wschód od Czarnej Cerkiewnej, pozwalają jednak domniemywać, że nawet w XI w. istniała w tym miejscu osada z cerkwią, dzwonnicą i cmentarzem[2]. W 1574 Barbara Kiszczyna, wojewodzina podlaska, nadała parafii uposażenie (być może jedynie je powiększyła)[1]. Nie wiadomo, kiedy cerkiew w Czarnej Cerkiewnej oficjalnie przystąpiła do Kościoła unickiego. Formalnie znajdowała się na terenie eparchii włodzimiersko-brzeskiej, która w 1596 przyjęła unię w związku ze stosowną decyzją swojego ordynariusza, biskupa Hipacego Pocieja[3]. W Czarnej Cerkiewnej nastąpiło to przed r. 1626. W sprawozdaniu z wizytacji kanonicznej w parafii z tego roku podano zlatynizowane wezwanie Protekcji Najswiętrzey Panny [zapis oryginalny]. Świątynię opisano jako niewielką, otoczoną płotem, z jedną małą kopułą i czterema oknami[2].

Cerkiew unicka

Druga cerkiew w Czarnej była już świątynią unicką. Fundatorem obiektu, również drewnianego, był chorąży drohicki i łowczy podlaski Maksymilian Franciszek Ossoliński, ówcześnie dziedzic wsi[1] (inne źródło podaje hrabiego Jana Ossolińskiego)[2]. Budowa cerkwi miała miejsce po 1676[1], według innego autora w 1733, co miał potwierdzać niezachowany łaciński napis fundacyjny[2]. Kolejna wizytacja cerkwi, przeprowadzona w 1757, opisuje ją jako budowlę drewnianą o "dobrzej strukturze", wymagającą jednak pewnych napraw (dotyczyło to zwłaszcza dachu, choć ten był stosunkowo nowy, i ścian). Wskazano, że budynek posiadał nad wejściem dzwonnicę. Osobna dzwonnica znajdowała się obok budowli, na przycerkiewnym cmentarzu[2]. Zanotowano także, że do cerkwi uczęszczało 611 osób[2].

W 1802 świątynia została odremontowana[2].

Cerkiew prawosławna po 1839

W 1839, na mocy postanowień synodu połockiego, parafia w Czarnej Cerkiewnej przeszła do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego razem ze wszystkimi unickimi placówkami duszpasterskimi na Podlasiu[3]. W ciągu kolejnych pięciu lat wnętrze budynku dostosowano do wymogów liturgii prawosławnej, przede wszystkim w 1844 wstawiono do budynku nowy ikonostas[2].

Cerkiew w Czarnej Cerkiewnej została w 1853 odremontowana i wzmocniona, zaś w 1869 odnowiono jej dach, pokrywając go nowym gontem. Sześć lat później do obiektu wstawiono nowy ikonostas, natomiast w 1884 otoczono teren cerkiewnym murowanym ogrodzeniem[2]. W końcu XIX stulecia cerkiew dysponowała 57-tomowym księgozbiorem[2].

Cerkiew murowana

Budynek cerkwi z 1733, mimo dokonywanych napraw, w końcu XIX w. był w złym stanie technicznym, toteż zdecydowano o jego rozbiórce. Na miejscu starszej świątyni wzniesiono cerkiew murowaną[2]. Projekt obiektu, inspirowany modelem z wzornika Konstantina Thona, został zatwierdzony w 1890, jednak do prac budowlanych przystąpiono dopiero dziesięć lat później[1]. Konsekracja obiektu miała miejsce 10 grudnia 1901[2].

Parafia w Czarnej Cerkiewnej znalazła się w 1900[4] w dekanacie drohiczyńskim nowo utworzonej eparchii grodzieńskiej i wołkowyskiej. W tym momencie szacowano liczbę wiernych na 1150 osób; do I wojny światowej liczba ta spadła, gdyż ubodzy parafianie emigrowali do innych regionów Rosji lub poza jej granice[2].

W 1915 prawosławna ludność Czarnej Cerkiewnej w większości wyjechała na bieżeństwo. Ci, którzy zdecydowali się na powrót do poprzedniego miejsca zamieszkania, napływali do wsi w latach 1918-1920. W II Rzeczypospolitej cerkiew zachowała status parafialnej, a liczba wiernych wzrosła do 2600, gdyż filiami parafii stały się świątynie w Ciechanowcu, Żurobicach, Andryjankach, Grodzisku i Brańsku[2]. Parafia należała początkowo do dekanatu bielskiego, zaś od 1924 - do dekanatu siemiatyckiego diecezji grodzieńskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego; w 1951 cały ten dekanat wszedł do zreorganizowanej diecezji warszawsko-bielskiej. W tym samym roku restytuowano parafie grodziską i ciechanowiecką, zaś cerkwie w Żurobicach, Andryjankach i Brańsku przemianowano na filie innych placówek duszpasterskich[2]. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku liczbę uczęszczających do niej wiernych szacowano na 700 (dane oficjalne Kościoła) lub 489 osób (dane ankietowe duchowieństwa - osoby realnie praktykujące)[5].

Cerkiew była ponownie remontowana w latach 90. XX wieku. W 1995 wymieniono na niej kopuły, w 1996 odnowiono wnętrze, zaś w 2011 - fasadę obiektu oraz pokrycie dachu[2]. Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 30 lipca 1998 pod nr A-841[6]. Na początku XXI w. parafia w Czarnej Cerkiewnej liczyła ponad 300 osób[2].

Architektura

Wejście do budynku z ikoną patronalną

Jest to budowla murowana, posiadająca od frontu okazałą wieżę-dzwonnicę. Wieża z częścią środkową (nawową) połączona niewielką kruchtą. Część nawowa na planie kwadratu. Prezbiterium niewielkie, zamknięte prostokątnie. Dachy cerkwi oraz kopuły pokryte z miedzianą blachą. Wieża zwieńczona ostrosłupowym, ośmiobocznym hełmem z małą cebulastą kopułą. Nad kruchtą dach dwuspadowy. Nad częścią nawową dach namiotowy zwieńczony 5 kopułami – dużą na środku i 4 mniejszymi na narożnikach. Nad prezbiterium dach dwuspadowy. Wewnątrz okazały ikonostas. Świątynia posiada 3 nawy i tyle samo ołtarzy. Wokół cerkwi murowane, ażurowe ogrodzenie.

Główna uroczystość obchodzona jest 14 października (1 października według starego stylu).

  1. a b c d e red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. 1-2.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q M. Owsieniuk. Historia parafii Opieki Matki Bożej w Czarnej Cerkiewnej. „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego”. 5 (294), maj 2014. Białystok. ISSN 1230-1078. 
  3. a b red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. VIII.
  4. и Волковысская епархия
  5. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 129 i 133. ISBN 83-85527-35-4.
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30.

Bibliografia

  • Kalendarz Prawosławny 2013, Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, ISSN-1425-2171.

Linki zewnętrzne