Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Narwi

Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego
cerkiew parafialna
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość POL gmina Narew COA (XXXVII-217-10).svg Narew
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja warszawsko-bielska
Wezwanie Podwyższenia Krzyża Pańskiego
Wspomnienie liturgiczne 14/27 września
Położenie na mapie gminy Narew
Mapa lokalizacyjna gminy Narew
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie powiatu hajnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu hajnowskiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Narwiprawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Narew diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Świątynia znajduje się przy ulicy Księcia Józefa Poniatowskiego 27.

Historia

Pierwsza cerkiew prawosławna

Cerkiew prawosławna w Narwi ufundowana została prawdopodobnie w 1529[1]. Jej istnienie zostało po raz pierwszy odnotowane w rejestrze pomiary włócznej w 1560. Rejestr nie wskazuje wezwania świątyni, natomiast lokalizuje ją po lewej stronie ul. Bielskiej patrząc od strony rynku, co pokrywa się ze współczesną lokalizacją cerkwi parafialnej. Według legendy, zapisanej w kronice parafialnej z 1900[2], fundatorem cerkwi był książę Iwan Wiśniowiecki, który jadąc z Warszawy do Wilna miał zobaczyć na jej miejscu ikonę św. Antoniego Pieczerskiego i postanowił zbudować ku jego czci kaplicę. Nie ma jednoznacznego potwierdzenia, iż to właśnie Wiśniowiecki fundował budowlę, chociaż wiadomo, że w 1518 jego żona Anastazja zd. Olizarowicz przekazała mu dobra w bliskiej geograficznie Narewce[3]. Inne legendy mówią o obecności w Narwi mnichów z Kijowa, którzy mieli w XV w. dotrzeć do miejscowości z ikoną św. Antoniego Pieczerskiego[2].

W księdze poborowej z 1578 w wykazie duchownych prawosławnych z ziemi bielskiej wymieniony jest kapłan z Narwi[1].

Narewska świątynia należała prawdopodobnie do dekanatu bielskiego eparchii włodzimiersko-brzeskiej[3]. Brakuje informacji o jej wyposażeniu[4].

W okresie unickim

Parafia w Narwi najpóźniej w 1635 przyjęła postanowienia unii[3]. W okresie unickim jej wyposażenie ulegało stopniowej latynizacji. Proces ten nasilił się po synodzie zamojskim, na którym wprost zalecono wstawianie do unickich świątyń organów, konfesjonałów i ołtarzy bocznych. Równocześnie cerkiew w Narwi zachowała elementy starszego wyposażenia, powstałego jeszcze dla cerkwi prawosławnej[4]. W dokumentach wizytacji kanonicznej świątyni w 1727 wskazano, iż w budynku znajdowało się osiem dużych ikon, z czego cztery określono jako „moskiewskie”, co sugerowałoby prawosławne pochodzenie. W cerkwi nadal znajdował się ikonostas z carskimi wrotami i jednymi drzwiami diakońskimi po stronie północnej. Ikonostas był dwurzędowy, w jego dolnym rzędzie znajdowało się sześć wizerunków. W części ołtarzowej znajdował się ołtarz z „bardzo starym” obrazem Boga Ojca oraz stół ofiarny (cs. żertwiennik) z ikoną Chrystusa Zbawiciela. Drugi ołtarz, z obrazem Najświętszej Maryi Panny, znajdował się w przedsionku[4]. Na wyposażeniu cerkwi pozostawało ponadto cyborium, patena, dwa krzyże służące do udzielania błogosławieństwa i krzyż procesyjny. W budynku przechowywano księgi liturgiczne i religijne, w tym drukowane Kazusy Zamojskie[4]. Ogólny stan świątyni oceniono jako nie najlepszy. Cerkiew była stara, drewniana, naprawy wymagał gontowy dach i okna (niektóre były powybijane), taki też remont wizytator nakazał proboszczowi miejscowej parafii. Sąsiadująca z cerkwią dzwonnica groziła zawaleniem[4].

Nowa cerkiew unicka

W II poł. XVIII w. w Narwi zbudowano nową cerkiew unicką. Była to budowla jednokopułowa na planie sześcioboku, trójdzielna, szalowana i kryta gontem. W protokołach wizytacji z lat 1811 i 1818 opisano poważnie zlatynizowane wnętrze świątyni. Znajdowała się w nim „pozytywka o pięciu głosach” spełniająca rolę organów. W prezbiterium znajdował się znacznych rozmiarów ołtarz główny z obrazem Matki Bożej Bolesnej w srebrnej koronie i ze srebrnym pasem, z promieniami i mieczem z tego samego materiału, w miedzianej sukience. Obraz ten zakrywano drugim wizerunkiem, ukazującym Ukrzyżowanego Jezusa. Wizerunek maryjny otaczany był szczególnym kultem, o czym świadczyła obecność kilkunastu wotów. W ołtarzu znajdowała się mensa z cyborium. Oprócz głównego ołtarza w cerkwi funkcjonowały dwa boczne, z obrazami św. Antoniego (zasuwanym wizerunkiem św. Mikołaja) oraz Matki Bożej (zasuwanym postacią św. Antoniego). Poza tym w cerkwi znajdowała się nieokreślona w protokole wizytacyjnym liczba ikon (zidentyfikowano jedynie wizerunek św. Praksedy) oraz dwa krzyże procesyjne. Nie było natomiast ikonostasu[4].

Do 1797 parafia w Narwi funkcjonowała w strukturach unickiej diecezji włodzimierskiej[3]. W wymienionym roku razem z całym dekanatem bielskim przeszła do nowo erygowanej diecezji supraskiej, w której pozostawała do 1809 (wówczas administratura została skasowana)[5]. W wymienionym roku decyzją cara Aleksandra I tereny dawnej diecezji supraskiej włączono do unickiej diecezji brzeskiej. W 1828, po reorganizacji struktur Kościoła unickiego w Imperium Rosyjskim parafia narewska znalazła się w diecezji litewskiej[3]. W 1811 liczbę wiernych uczęszczających do świątyni oszacowano na 1158 wiernych[3].

Z cerkwią sąsiadowała dzwonnica, wzniesiona razem z całą świątynią. Na początku XIX w. była już ona poważnie zniszczona i wymagała renowacji. Na dzwonnicy znajdowało się pięć dzwonów, z czego najstarszy z 1758, a dwa kolejne z 1760 i 1813. Dzwon z 1760 został odlany w Gdańsku[4].

Akcja usuwania elementów pochodzenia łacińskiego, przygotowująca konwersję unitów z Podlasia na prawosławie, przeprowadzana w latach 30. XIX w. pod kierunkiem biskupa wileńskiego Józefa Siemaszki, w niewielkim stopniu wpłynęła na wygląd cerkwi w Narwi[4].

Cerkiew prawosławna do I wojny światowej

W 1839, na mocy postanowień synodu połockiego, cerkiew w Narwi przeszła na własność Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[4] i znalazła się w eparchii wileńskiej i litewskiej[3]. W 1845 w budynku nadal nie było ikonostasu, wstawiono go dopiero w 1868. Była to konstrukcja dwurzędowa. Na carskich wrotach przedstawiono Zwiastowanie oraz czterech Ewangelistów. W dolnym rzędzie ikonostasu znajdowały się ikony o wymiarach 142 x 71,2 cm, kolejno od lewej przedstawiające Antoniego Pieczerskiego, Aleksandra Newskiego, Michała Archanioła (na północnych wrotach diakońskich), Matkę Bożą, Chrystusa Zbawiciela, św. Symeona (na południowych wrotach diakońskich) i Podwyższenie Krzyża Pańskiego. Wizerunki w wyższym rzędzie ikonostasu były o połowę mniejsze. Były to ikony świętych metropolitów kijowskich i moskiewskich: Jonasza, Filipa, Aleksego i Piotra, jak również ikony męczenników Nikandra i Szczepana, Świętych Cyryla i Metodego, św. Sergiusza i św. Mitrofana[6]. W prezbiterium świątyni znajdował się stół ołtarzowy (prestoł) z antyminsem i baldachimem, żertwiennik oraz krzyż z blachy cynkowej, na którym znajdowały się emaliowane wizerunki Boga Ojca, Matki Bożej, św. Jana Chryzostoma i góry Golgoty. Na ścianie pomieszczenia ołtarzowego znajdowała się ikona Chrystusa modlącego się w Ogrójcu[6].

Kult obrazu Matki Boskiej Bolesnej utrzymał się w Narwi także po konwersji na prawosławie, chociaż taki ikonograficzny typ przedstawienia Maryi nie występuje w tradycji bizantyńskiej. W 1885, gdy na miejscu cerkwi pounickiej wzniesiono nową świątynię, wizerunek ten starannie odrestaurowano. Drugim szczególnie czczonym obrazem był wizerunek Antoniego Pieczerskiego[6]. W cerkwi znajdowały się ponadto ikony Ukrzyżowania, Narodzenia Pańskiego, Matki Bożej, Chrystusa Zbawiciela i św. Mikołaja[6].

W 1846 liczbę wiernych miejscowej parafii oszacowano na 2244 osoby[3].

Nowa cerkiew prawosławna

Budowę nowej świątyni prawosławnej w Narwi rozpoczął proboszcz miejscowej parafii ks. Antoni Kuźmiński, za zgodą władz eparchialnych, w 1881. Po śmierci Kuźmińskiego budowę kontynuował nowy proboszcz, ks. Jan Kłoczkowski. Budowlę poświęcono 9 maja 1885. Nie zachowały się opisy nowej świątyni bezpośrednio po jej otwarciu[7]. Starszą cerkiew przeniesiono na miejscowy cmentarz, na miejsce starej kaplicy, i ponownie wyświęcono, nadając wezwanie Kazańskiej Ikony Matki Bożej[6].

W 1900 cerkiew w Narwi znalazła się w eparchii grodzieńskiej[3]. Na początku XX wieku do budynku przekazano nowe ikony – św. Barbary, św. Jerzego, Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego, Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Na wyposażeniu budynku był również Ewangeliarz z 1600[7].

W 1915 prawosławni mieszkańcy Narwi udali się na bieżeństwo. Cerkiewne wyposażenie spakowano do ośmiu skrzyń i wysłano do monasteru w Jarosławiu. Tam w 1917 część utensyliów, w tym szczególnie czczone ikony św. Antoniego Pieczerskiego i Matki Boskiej Bolesnej, zarekwirował komitet robotniczo-żołnierski[8].

W 1938 do świątyni uczęszczało 2840 osób[3]. W XX w. zakupiono do niej ikony świętych związanych z regionem – Atanazego Brzeskiego i Gabriela Zabłudowskiego[6]. W 1975 w świątyni przechowywana była także osiemnastowieczna ikona Matki Bożej Bolesnej, kopia cudownego wizerunku[9].

W okresie międzywojennym parafia w Narwi uzyskała status parafii etatowej (tzn. duchowny otaczał opieką sąsiednie parafie), po II wojnie światowej weszła w skład diecezji warszawsko-bielskiej, zaś w latach 60. XX w. do dekanatu narewskiego.

12 kwietnia 1990 pożar zniszczył wnętrze świątyni[7]. W pożarze spłonął m.in. XVIII-wieczny wizerunek maryjny[9].Zostało ono następnie odrestaurowane wraz z nowym ikonostasem i ikonami. 25 września 1994 cerkiew została konsekrowana.

Świątynię wpisano do rejestru zabytków 31 grudnia 1990 pod nr 746[10].

Architektura

Boczne wejście do świątyni i kopuła. Widok przed remontem i malowaniem cerkwi

Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego jest budowlą drewnianą, orientowaną, na planie krzyża łacińskiego, na fundamencie kamienno-cementowym. Budynek posiada konstrukcję wieńcową, szalowaną. Szerokość transeptu jest równa szerokości nawy. Dach nad nawą jest dwuspadowy, nad pomieszczeniem ołtarzowym – trójspadowy, nad dzwonnicą – cztero-, a wyżej ośmiospadowy. Na skrzyżowaniu nawy głównej i bocznej znajduje się kopuła wsparta na bębnie, z dachem wielospadowym. Z pomieszczeniem ołtarzowym łączy się absyda i dwa pastoforia. Do prostokątnego przedsionka przylegają dwa boczne pomieszczenia. Wejścia do obiektu – frontowe i przez nawę boczną – zdobione są portykami z sześcioma kolumnami każdy[7].

  1. a b B. Korniluk, Historia parafii Podwyższenia Świętego Krzyża w Narwi, "Kalendarz Prawosławny 2016", Warszawska Metropolia Prawosławna, ISSN 1425-2171, s. 141.
  2. a b Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 265-268. ISBN 83-85368-69-8.
  3. a b c d e f g h i j Michaluk D.: Z dziejów Narwi i okolic. W 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514-1994. Białystok-Narew: Białostockie Towarzystwo Kulturalne i Narewski Ośrodek Kultury, 1995, s. 66-69.
  4. a b c d e f g h i Michaluk D.: Z dziejów Narwi i okolic. W 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514-1994. Białystok-Narew: Białostockie Towarzystwo Kulturalne i Narewski Ośrodek Kultury, 1995, s. 71-75.
  5. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 55-57. ISBN 978-83-7431-364-3.
  6. a b c d e f Michaluk D.: Z dziejów Narwi i okolic. W 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514-1994. Białystok-Narew: Białostockie Towarzystwo Kulturalne i Narewski Ośrodek Kultury, 1995, s. 76-78.
  7. a b c d Michaluk D.: Z dziejów Narwi i okolic. W 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514-1994. Białystok-Narew: Białostockie Towarzystwo Kulturalne i Narewski Ośrodek Kultury, 1995, s. 79-80.
  8. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 267-268 i 271. ISBN 83-85368-69-8.
  9. a b Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 271-273. ISBN 83-85368-69-8.
  10. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30. s. 35. [dostęp 2015-01-26].

Bibliografia

  1. Dziedzictwo.ekai.pl Narew: cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego. [dostęp 2015-01-26].
  2. Gmina Narew. Parafia prawosławna w Narwi. [dostęp 2015-01-26].