Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach

Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach
{{{nazwa oryginalna}}}
Obiekt zabytkowy nr rej. nr rej.: A-832 z 26.08.1991
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Suwałki
Adres ul. M. Reja, os. Szwajcaria
Typ cmentarza wojskowy
Stan cmentarza nieczynny
Powierzchnia cmentarza 1,85 ha[1]
Liczba pochówków 59 151[1]
Data otwarcia 1942[2]
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Cmentarz Żołnierzy Radzieckich położony jest na osiedlu Szwajcaria przy wyjeździe z Suwałk w kierunku Jeleniewa (droga wojewódzka 655) za Cmentarzem Komunalnym w Suwałkach. Dojście do mogił zbiorowych - od wejścia głównego prosto, za głównym pomnikiem.

Na cmentarzu pochowani zostali radzieccy żołnierze zamordowani w niemieckim stalagu IF Sudauen, który funkcjonował w latach 1941-1944 na terenie Suwałk. Na nekropolii spoczywają również żołnierze radzieccy, którzy zginęli podczas walk o wyzwolenie okupowanych przez Niemców Suwałk w czasie II wojny światowej[2]. Pomimo wielu represji na ludności suwalskiej ze strony Sowietów (m.in. obława Augustowska, trzy masowe deportacje ludności na Syberię) cmentarz nie uległ aktom dewastacji ze strony lokalnych mieszkańców a władze miejskie dbały o jego stan techniczny i organizowały na nekropolii uroczystości upamiętniające wyzwolenie miasta 23 października 1944 roku spod okupacji niemieckiej[2][3].

Lokalizacja

Cmentarz położony jest w północnej części miasta przy ul. M. Reja, która jest częścią drogi wojewódzkiej nr 655. Nekropolia znajduje się na obecnym osiedlu Suwałk – Szwajcarii. Cmentarz został tam utworzony w latach 40. XX wieku ze względu na dogodne położenie na skraju Lasu Szwajcaria oraz niedużej odległości od niemieckiego stalagu. Obecnie w sąsiedztwie Cmentarza Żołnierzy Radzieckich znajduje się cmentarz komunalny.

Historia

Cmentarz otworzyli Niemcy w 1942 roku. Początkowo na nekropolii pogrzebane były tylko ciała ofiar stalagu. Pierwszy pomnik upamiętniający ofiary obozu postawiono w 1947 roku. Dopiero w latach późniejszych zaczęto zwozić ekshumowane ciała poległych w walce o wyzwolenie Suwalszczyzny radzieckich żołnierzy. Na cmentarzu jednak nie spoczywają wszystkie ofiary stalagu. Pierwsze ofiary z niemieckiego obozu były grzebane na cmentarzu prawosławnym. Część zamordowanych była także pochowana na najstarszym suwalskim cmentarzu przy ulicy Bakałarzewskiej, w miejscu gdzie dziś stawiane są nowe pomniki. Dokładna ilość pochowanych na każdym z cmentarzy nie jest znana[3].

Jeńców chowano w mogiłach zbiorowych. Z dokumentów z lat 60-tych wynika, iż były 82 takie mogiły ale tylko 15. z nich było obramowanych betonowym krawężnikiem. Miały one po 20 metrów długości. W planach pozostawiono obramowanie kolejnych 67. mogił. Na każdej obramowanej kwaterze stało 12 tablic nagrobnych z czerwoną gwiazdą. W późniejszych latach liczba mogił malała. Żelbetonowy pomnik postawiony w 1947 roku przeszedł renowację w 1960 roku. Monument miał kształt graniastosłupa, z lewej strony do pomnika przylegały trzy dekoracyjne stopnie piętrzące się ku niebu. Na froncie wisiała tablica upamiętniająca zamordowanych oraz czerwona gwiazda. Na górze znajdował się symbol sierpa i młota. Nekropolię okalał parkan z płyt cementowych. W tamtym czasie Prezydium PRN sprawowała opiekę nad cmentarzem i zlecała prace konserwatorskie[3].

W 1967 roku wyburzono stary pomnik i postawiono nowy pomnik-mauzoleum, który zaprojektował suwalski architekt Andrzej Szulc[3].

W 1991 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków[4].

Obecnie zredukowano liczbę tablic nagrobnych w kwaterach i w niektórych miejscach postawiono imienne nagrobki. W 2010 roku pomnik-mauzoleum przeszedł renowację. Wcześniej wymieniono ogrodzenie wokół cmentarza[5].

Na terenie cmentarza znajduje się również pomnik przeniesiony z Parku Konstytucji 3 Maja.

Układ cmentarza

Układ cmentarza
Brama wejściowa
Tablica na bramie informująca o spoczywających na cmentarzu
Część parkowa
Kwatery jeńców
Kwatery jeńców
Kwatery jeńców

Cmentarz położony na planie prostokąta przyległy do ul. M. Reja. Ogrodzony prefabrykowanym parkanem[2]. Układ nekropolii można podzielić na pięć warstw. Idąc w głąb cmentarza przechodzimy przez: bramę wejściową, zieleń parkową ze ścieżkami, plac, pomnik-mauzoleum, mogiły zbiorowe. Przez środek nekropolii przebiega aleja prowadząca od bramy przez jego całą długość aż do kwater z bezimiennie pochowanymi jeńcami[1].

Na murze przy bramie wejściowej znajduje się symbol czerwonej gwiazdy oraz tablica upamiętniająca spoczywających na cmentarzu o treści:

CMENTARZ OKOŁO 46 000 JEŃCÓW
RADZIECKICH ZAMĘCZONYCH PRZEZ
HITLEROWCÓW w LATACH 1942•44
W OBOZIE JENIECKIM W SUWAKACH
ORAZ 5136 ŻÓŁNIERZY I OFICERÓW
ARMII CZERWONEJ POLEGŁYCH W
1944r W WALKACH O WYZWOLENIE
ZIEMI SUWALSKIEJ

Bezpośrednio za bramą znajduje się zacieniony teren parkowy, który rozciąga się na całą szerokość nekropolii. Rosną tam drzewa liściaste. Szereg licznych krzewów oddziela tą część cmentarza od placu. Nieduży plac jest wybrukowany i był w przeszłości używany do organizacji uroczystości odbywających się na cmentarzu. Jest to najbardziej nasłonecznione miejsce nekropolii. Łącznikiem między częścią cmentarza w której pochowane są ciała ofiar a częścią placową jest pomnik-mauzoleum. Monument stoi na betonowym podeście rozciągającym na długość kilkunastu metrów. To przez niego trzeba przejść aby dojść do obszaru na którym umieszczone są kwatery zamordowanych jeńców. W tej części cmentarza rosną drzewa i panuje półcień.

Nagrobki i pomniki

Imienne nagrobki żołnierzy radzieckich
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (015).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (013).JPG

Na cmentarzu pochowano 46 tysięcy jeńców radzieckich oraz 5136 żołnierzy poległych w walkach na Suwalszczyźnie. Jeńcy pochowani na cmentarzu są anonimowi, jedynym który nie został pochowany w zbiorowej mogile a w osobnej trumnie jest Dr Głubakow. Był to gest ze strony wdzięcznych żołnierzy za chwalebną postawę w czasie pobytu w stalagu. Wśród żołnierzy poległych w walkach na Suwalszczyźnie dwunastu posiada własne nagrobki[2].

Żołnierze polegli w walkach na Suwalszczyźnie
  1. Władimir Iwanowicz Szirej
  2. Bylinskij Andrej Mikołajewicz
  3. Petr Fiedorowicz
  4. Parfinowicz Dominik Nazimirowicz
  5. Szwed Michaił Siemionowicz
  6. Wartasewicz Grigorij Iwanowicz
  7. Mandzjak Wasilij Jurinowicz
  8. Jłiczew Petr Josifowicz
  9. Ksendzow Iwan Michaiłowicz
  10. Kostiok Bolesław Petrowicz
  11. Karpienko Michaił Pietrowicz
  12. Siergiej Harłamniewicz-Kołesnikow

Na cmentarzu znajdują się również dwa inne pomniki: pomnik-mauzoleum wybudowany w 1967 roku oraz pomnik żołnierzy Armii Czerwonej przeniesiony z Parku Konstytucji 3 Maja w 2008 roku.

Pomnik żołnierzy Armii Czerwonej poległych w walkach na Suwalszczyźnie

Pomnik żołnierzy Armii Czerwonej poległych w walkach na Suwalszczyźnie
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (019).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (020).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (022).JPG

Pomysłodawcą wybudowania pomnika była Wanda Rymkiewicz. Taki wniosek złożyła 9 sierpnia 1945 roku z inicjatywy Polskiej Partii Socjalistycznej i Polskiej Partii Robotniczej oraz Stronnictwa Ludowego. Budowę pomnika sfinansowano ze środków zgromadzonych na zbiórkach pieniężnych w suwalskich instytucjach i zakładach pracy. Pomnik odsłonięto w pierwszą rocznicę wyzwolenia Suwałk spod okupacji niemieckiej 23 października 1945 roku w Parku Konstytucji 3 Maja w Suwałkach w ścisłym centrum miasta. Taka lokalizacja była spowodowana tym,że znajdowały się tam groby oficerów sowieckich[3]. Na tablicy pamiątkowej widniał napis:

23 X 1944
BOHATEROM ARMII CZERWONEJ
POLEGŁYM ZA WYZWOLENIE
SUWALSZCZYZNY -
WDZIĘCZNI SUWALCZANIE
23 X 1945

W latach 1950-1952 roku dokonano ekshumacji zwłok pochowanych w Parku Konstytucji 3 Maja i przeniesiono je na zbiorowy cmentarz żołnierzy radzieckich, natomiast pomnik w parku pozostał. W pierwszej dekadzie XXI wieku podjęto starania o przeniesienie pomniku na cmentarz na Szwajcarii[3]. Taką decyzję uzasadniono opinią architektów, którzy stwierdzili, że pomnik nie pasuje do odrestaurowanego wizerunku klasycystycznego parku. Popierały ją organizacje suwalskich kombatantów oraz władze miejskie, które argumentowały, że pomnik znajdował się w pobliżu miejsca gdzie często są organizowane imprezy rozrywkowe[6]. W 2001 roku Archiwum Państwowe przekazało władzom miasta szczegółowe informacje dotyczące jego powstania[3]. W 2006 roku pozwolenie na takie działanie wyraziła ambasada Rosji[6]. Następnie zgodę na przeniesienie wydała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Przeniesienia dokonano w 2007 roku. Przy demontażu okazało się, że lokalizacja pomnika w parku była symboliczna, w miejscu jego ustawienia nie było grobów. W miejscu starej zniszczonej tablicy zamontowano nową z uzgodnioną treścią[7]:

PAMIĘCI ŻOŁNIERZY
ARMII CZERWONEJ
POLEGŁYCH
W PAŹDZIERNIKU 1945 r.
W WALKACH
NA SUWALSZCZYŹNIE.

Pomnik ma formę wykonanego z żelbetu i otynkowanego obelisku. Monument jest umieszczony przy jednej z alejek w części cmentarza gdzie znajdują się kwatery pochowanych zbiorowo żołnierzy radzieckich. Na cmentarzu stale wizytują delegacje władz miejskich przy okazji uroczystości, w których oddają hołd poległym w czasie II wojny światowej[8].

Pomnik-mauzoleum

Pomnik-mauzoleum
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (004).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (005).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (006).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (007).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (008).JPG
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Suwałkach (009).JPG

Pomnik ma formę mauzoleum. Został wybudowany w 1967 według projektu suwalskiego architekta Andrzeja Szulca<ref name="dawna-suwalszczyzna">. Pomnik ma formę wykonanego z żelbetu i otynkowanego obelisku. W 2010 roku przeszedł renowację[5].

Zobacz też

  1. a b c groby.radaopwim.gov.pl: Cmentarz jeńców i żołnierzy radzieckich w Suwałkach przy ul. Mikołaja Reja. [dostęp 24 sierpnia 2012].
  2. a b c d e ojczyzna-suwalszczyzna.pl: Cmentarz żołnierzy radzieckich w Suwałkach. Wczoraj i dziś.. [dostęp 24 sierpnia 2012].
  3. a b c d e f g dawna-suwalszczyzna.pl: Wolne Suwałki. [dostęp 24 sierpnia 2012].
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30.
  5. a b Białystok Online: Suwałki: remont cmentarza żołnierzy radzieckich. 2010-10-30. [dostęp 2012-09-10].
  6. a b dawna-suwalszczyzna.com.pl: Pomnik żołnierzy radzieckich zniknie.... 2006-03-28. [dostęp 2012-09-11].
  7. dawna-suwalszczyzna.pl: Wyzwolenie" Suwałk. 2007-10-23. [dostęp 2012-09-11].
  8. um.suwalki.pl: Hołd poległym w czasie II wojny. 2011-05-09. [dostęp 2012-09-11].

Linki zewnętrzne