Codex Borgianus

Szablon:Manuskrypt biblijny infobox Codex Borgianus (łac.), oznaczany symbolami T albo 029 (Gregory-Aland) lub ε5 (von Soden) – grecko-koptyjski kodeks uncjalny Nowego Testamentu, paleograficznie datowany na V lub VI wiek. Nazwa kodeksu pochodzi od jego byłych właścicieli. Zachował się we fragmentarycznym stanie. Kodeks cytowany jest w krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu. Do tego samego rękopisu należały 0113, 0125 oraz 0139.

Poszczególne partie kodeksu przechowywane są w trzech bibliotekach świata. Całość stanowi 26 kart oraz fragmentów 5 kart[1]. 21 kart przechowywanych jest w Bibliotece Watykańskiej (Borgia Coptic 109 oraz T. 109), 2 karty w Nowym Jorku (Pierpont Morgan M 664A). Ponadto trzy karty oraz fragmenty pięciu, sklasyfikowane jako 0113, 0125 i 0139, przechowywane są w Paryżu (Francuska Biblioteka Narodowa, Copt. 129)[1][2].

Opis

Zachowało się 31 kart kodeksu, z których 24 przetrwało w pełnej, natomiast 7 we fragmentarycznej formie[3]. Partia kodeksu oznakowana przy pomocy symbolu 029 zawiera 23 kart (26 na 21 cm), z fragmentami Łk 22-23 i J 6-8[4]. Karty kodeksu zostały ułożone in quarto (tj. dwie złożone w połowie karty w jednym foliale)[5].

Tekst pisany jest dwiema kolumnami na stronę, ale tekst grecki i koptyjski (dialekt saidzki) znajdują się nie w sąsiednich kolumnach, lecz na przeciwległych stronach. Jest to jedyny znany taki przypadek. Tekst koptyjski znajduje się na stronie recto, tekst grecki na stronie verso[6]. Pisany jest 26-33 linijki w kolumnie[1], linijki są krótkie, zawierają zaledwie 6-9 liter. Litery są wielkie, okrągłe, jedynie na krawędzi bywają ściśnięte[7]. Tekst grecki oraz koptyjski nie zawsze są z sobą zgodne[8]. Stosuje paginację[9][10], oryginalny rękopis zawierał prawdopodobnie 297 kart[11].

Pismo jest pisane w sposób ciągły, jedynie pojedyncze kropki zaznaczają przerwy zgodnie z podziałem kolometrycznym[5]. Kształty liter mają cechy pisma koptyjskiego, wśród liter wyróżniają się swoim kształtem alfa oraz iota, okazjonalnie stosuje przydechy i akcenty[5]. Tekst Ewangelii nie jest dzielony ani według rozdziałów, ani według sekcji[12]. Kopista popełniał błędy itacyzmu[7].

Zawiera

Grecki tekst:

Ewangelia Łukasza 6,18-26; 18,2-9.10-16; 18,32-19,8; 21,33-22,3; 22,20-23,20; 24,25-27.29-31;
Ewangelia Jana 1,24-32; 3,10-17; 4,52-5,7; 6,28-67; 7,6-8,31[13].

Saidzki tekst:

Ewangelia Łukasza 6,11-18; 17,29-18,9; 18,?-42; 21,25-32; 22,12-23,11; 24,18-19; 24,21-23;
Ewangelia Jana 1,16-23; 3,2-10; 4,45-52; 6,21-58; 6,58-8,23[13].

Tekst

Grecki tekst kodeksu jest drugorzędnym świadkiem aleksandryjskiego tekstu (nazywany także tekstem egipskim) z pewną liczbą bizantyjskich naleciałości. Tekst aleksandryjski kodeksu jest bliski dla Kodeksu Watykańskiego[4]. Aland określił go jako „egipski tekst” i zaklasyfikował do Kategorii II[1]. W Ewangelii Łukasza tekst jest bliski dla p75 oraz Kodeksu Watykańskiego[a]. Zgadza się z nimi częściej, niż one ze sobą i prawdopodobnie jest najbliższy do archetypu grupy. W Ewangelii Jana w dalszym ciągu wykazuje pokrewieństwo do tych dwu rękopisów, jednak już w znacznie mniejszym stopniu. W Ewangelii Jana dochodzi do głosu element bizantyński (podobnie kodeks Regius)[13].

Brak tekstu Łk 22,43-44 (krwawy pot Jezusa)[14] oraz Pericope adulterae (7,53 – 8,11)[15]. Braki te są charakterystyczne dla tekstu aleksandryjskiego.

W J 1,28 stosuje βηθαβαρα (Betabara) zamiast βηθανια (Betania), w J 5,2 βηθσαιδα (Betsaida) zamiast βηθεσδα (Betezda) albo βηθζαθα (Betdzata)[16].

Historia

Stefano Borgia, pierwszy znany właściciel 029

Agostino Antonio Giorgio, pierwszy wydawca tekstu, datował kodeks na IV wiek[17], Scholz[8], Tischendorf[5], Kenyon[18], Gregory[19] oraz Aland datował na V wiek[20]. Fragmenty przechowywane w Paryżu Amélineau datował na wieki VIII-X (każdy inaczej)[21]. Pasquale Orsini[11] oraz Balestri datowali na VI wiek[20]. Obecnie datowany jest przez INTF na V wiek[1].

Kodeks prawdopodobnie pochodzi z Białego Klasztoru w Egipcie[22]. Do Europy kodeks został przywieziony przez bliżej nieznanego mnicha. Samuel Prideaux Tregelles przypuszczał, że ów mnich był nieświadomy jaką wartość ma kodeks i dlatego zaprzepaścił większą część jego kart[12]. Fragment 13 kart kodeksu z tekstem J 6,21-59; 6,68-8,23 był własnością kardynała Stefano Borgia (stąd jego nazwa), przechowywany był w Museum Borgianum[8][19]. Tekst owych 13 kart, zarówno grecki jak i koptyjski, został wydany w 1789 roku przez Agostino Antonio Giorgio[23]. Na listę rękopisów Nowego Testamentu wciągnął go Johann Jakob Griesbach, który nadał mu siglum T. Griesbach korzystał z wydania Giorgia oraz Scholza i znał wyłącznie fragmenty Ewangelii Jana[17].

Jörgen Zoega w 1810 roku katalogując koptyjskie rękopisy przechowywane w Museum Borgianum zauważył, że 8 innych kart z greckim tekstem Łk 22,20-23,20 i koptyjskim Łk 22,12-23,11 należały do tego samego kodeksu, co Borgianus[24]. Całość przekazana została później dla Biblioteki Watykańskiej[19]. Fragment Ewangelii Łukasza został skolacjonowany przez Bradleya H. Alforda[5]. Został on wykorzystany w 1859 roku przez jego brata, Deana Alforda, w czwartym wydaniu greckiego Nowego Testamentu[5]. Tregelles jeszcze w 1856 roku nie był świadomy, że Borgianus zawiera fragment Ewangelii Łukasza[12].

Kodeks badany był przez A. Birch, który skolacjonował grecki tekst 029 (tylko w Ewangelii Jana). Birch sporządził również opis kodeksu[25]. Fotograficzne facsimile wydał Émile Amélineau, William Hatch, Ferdinand Cavallera, Tisserant i Piazzoni (w kolorze)[11].

Gregory w 1908 nadał mu siglum 029[26]. Po publikacji Amélineau z 1895 roku stały się znane kolejne fragmenty kodeksu. Uznano je jednak za nowe, odrębne rękopisy. Gregory oznakował je symbolami: 0113 (Soden ε50), 0125 (ε99) i 0139 (ε1002)[27]. Wszystkie razem stanowią 26 kart oraz 5 fragmentów[1].

George W. Horner w 1911 przygotowując krytyczne wydanie koptyjskiej Biblii w dialekcie saidzkim uznał, że przechowywane w Paryżu 129.7 i 129.8 należą do tego samego rękopisu, co Borgianus i oznaczył je przy pomocy tego samego siglum (jako β). Fragment 129.9 sklasyfikował jednak osobno (jako α)[28]. Podobnie Adolphe Hebbelynck w 1912 uznał te fragmenty za jeden rękopis (jako Borgia LXV)[29] i w taki sposób te fragmenty są katalogowane na liście koptyjskich rękopisów Nowego Testamentu[20]. Jednak na liście greckich rękopisów paryskie fragmenty oznaczane są różnymi siglami (0113, 0125, 0139)[30].

Kenneth Willis Clark w 1937 opublikował katalog greckich rękopisów przechowywanych w USA. Wśród nich znalazły się 2 karty z tekstem grecko-koptyjskim z kolekcji Pierpont Morgan[31]. W 1963 Kurt Aland owe dwie karty wciągnął pod siglum 029 i odtąd pod tym siglum kryje się 23 karty kodeksu[30].

Borgianus jest cytowany we współczesnych krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu Nestle-Alanda (NA27)[32], (UBS4)[33].

Zobacz też

  1. Najlepsi reprezentanci tekstu aleksandryjskiego w Ewangeliach.
  1. a b c d e f Kurt Aland, Barbara Aland: Der Text des Neues Testaments: Einfürung in die wissenschaftlichen Ausgaben sowie Theorie und Praxis der modernen Textkritik. Wyd. 2. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1989, s. 122. ISBN 3-438-06011-6. (niem.)
  2. INTF: Kodeks 0029 (GA). W: Liste Handschriften [on-line]. Münster Institute. [dostęp 2014-02-03].
  3. Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 259.
  4. a b Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration. 2005, s. 80.
  5. a b c d e f F.H.A. Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. T. 1. London: George Bell & Sons, 1894, s. 146-147.
  6. Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 260.
  7. a b C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testamentes. T. I. Leipzig: 1909, s. 72-73.
  8. a b c J. Scott Porter: Principles of Textual Criticism. London: 1848, s. 289.
  9. Adolphe Hebbelynck. Les Manuscripts coptes-sahidiques du Monastère Blanc. „Le Muséon”. XXXI. XIII, s. 344, 1912. 
  10. Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 265.
  11. a b c Codex Borgianus. W: LDAB [on-line]. Trismegistos. [dostęp 2014-02-05].
  12. a b c S.P. Tregelles: An Introduction to the Critical Study and Knowledge of the Holy Scriptures. London: 1856, s. 180.
  13. a b c R. Waltz: Codex Borgianus T (029). W: Encyclopedia of Textual Criticism [on-line]. 2007.
  14. Bruce M. Metzger: A Textual Commentary of the New Testament. Stuttgart: 1994, s. 151.
  15. Bruce M. Metzger: A Textual Commentary of the New Testament. Stuttgart: 1994, s. 187-189.
  16. Wieland Willker: Uncial T/029 New York fragments. W: Textual Commentary [on-line].
  17. a b J.J. Griesbach: Novum Testamentum Graece. T. I. Londini: 1809, s. C.
  18. Adolphe Hebbelynck. Les Manuscripts coptes-sahidiques du Monastère Blanc. „Le Muséon”. XXXI. XIII, s. 344, 1912. 
  19. a b c C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testamentes. T. I. Leipzig: 1909, s. 66.
  20. a b c Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 259-275.
  21. C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testamentes. T. I. Leipzig: 1909, s. 71.
  22. P. Franchi de'Cavalieri: Codices graeci Chisiani et Borgiani. Rome: 1927, s. 161-162.
  23. A. A. Georgio: Fragmentum evangelii S. Johannis Graecum Copto-Sahidicum. Rome: 1789.
  24. Jörgen Zoega: Catologus Codicum Copticorum manuscriptorum qui in Museo Borgiano Velitris adservantur. Rome: 1810, s. 184. [jako LXV]
  25. A. Birch: Variae Lectiones ad Textum IV Evangeliorum. Haunie: 1801, s. LVII.
  26. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908, s. 34. (niem.)
  27. K. Aland: Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments. Berlin: Walter de Gruyter, 1963, s. 350-351.
  28. George W. Horner: The Coptic version of the New Testament in the southern dialect. T. III. Oxford: 1911, s. 347.
  29. Adolphe Hebbelynck. Les Manuscripts coptes-sahidiques du Monastère Blanc. „Le Muséon”. XXXI. XIII, s. 342-346, 1912. 
  30. a b K. Aland: Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments. Berlin: Walter de Gruyter, 1963, s. 30.
  31. K.W. Clark: A Descriptive Catalogue of Greek New Testament Manuscripts in America. Chicago: 1937, s. 161-162.
  32. Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. M. Metzger. Wyd. 27. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001, s. 58*.
  33. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 4. Stuttgart: United Bible Societies, 1993, s. 11*. ISBN 978-3-438-05110-3.

Bibliografia

Wydania tekstu

Komentarze tekstualne do NT

Opisy greckiej partii rękopisu

Opisy koptyjskiej partii rękopisu

Inne opracowania

Linki zewnętrzne

  • R. Waltz: Codex Borgianus T (029). W: Encyclopedia of Textual Criticism [on-line]. 2007.
  • Wieland Willker: Uncial 029. W: A Textual Commentary on the Greek Gospels [on-line].
  • Codex Borgianus. W: LDAB [on-line]. Trismegistos. [dostęp 2014-02-05].