Czyściec błotny

Czyściec błotny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina jasnotowate
Rodzaj czyściec
Gatunek czyściec błotny
Nazwa systematyczna
Stachys palustris L.
Sp. pl. 2:580. 1753[2]
Synonimy
  • Stachys aquatica Bubani
  • Stachys austriaca Heynh.
  • Stachys maeotica Postrig.
  • Stachys segetum Hagen
  • Stachys wolgensis Wilensky[2]

Czyściec błotny (Stachys palustris L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Występuje niemal w całej Europie i na obszarach Azji o klimacie umiarkowanym, także w górach Azji Środkowej. W Azji wschodniej i w Ameryce Północnej występują odrębne podgatunki lub drobne gatunki, czasem łączone w obrębie tego gatunku w jego szerokim ujęciu Stachys palustris sensu lato. Rośnie na siedliskach podmokłych w różnych zbiorowiskach roślinnych oraz jako chwast wśród roślin okopowych.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek wąsko ujmowany systematycznie występuje w strefie klimatu umiarkowanego w Europie i Azji. Jest pospolity niemal na całym kontynencie europejskim, brak go tylko na Islandii i w południowej części Półwyspu Apenińskiego, na rozproszonych stanowiskach spotykany jest na Półwyspie Iberyjskim i na północnych krańcach kontynentu. W Azji rośnie w części środkowej i północnej, sięgając do Syberii na wschodzie. Granica południowa biegnie przez Mongolię, chiński region Sinciang, północny Pakistan i Iran oraz przez rejon Kaukazu. Nieliczne stanowiska znajdują się także w Azji Mniejszej[3][4]. Jako roślina zawleczona i inwazyjna występuje we wschodniej Kanadzie i w północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych[5]. W Polsce jest to gatunek pospolity niemal na całym obszarze, w górach rzadko przekracza wysokość 1000 m n.p.m.[6]

Morfologia

Kwiatostan
Pokrój
Bylina niezdrewniała o długim kłączu zawierającym po dwa oczka (pąki) śpiące w każdym węźle i mięsistych, segmentowanych rozłogach rozrastających się tuż pod powierzchnią gruntu[7].
Łodyga
Prosto wzniesiona lub w dolnej części nieco pokładająca się, o wysokości od 30 do 120 cm, krótko rozgałęziona w górnej części, nierzadko też rozgałęziona od dołu. Czterogroniasta, jasnozielona, często od dołu purpurowo nabiegła. Pokryta mniej lub bardziej gęsto (zwłaszcza na krawędziach) sztywnymi włoskami skierowanymi do dołu, poza tym z krótkimi włoskami przylegającymi. Zwykle gruczołów brak lub są, zwłaszcza w górnej części łodygi[5][6].
Liście
Nakrzyżległe, dolne krótkoogonkowe, średnie i górne siedzące, czasem słabo obejmujące łodygę. Mają blaszkę liściową z obu stron przylegająco owłosioną, gęściej od dołu. Kształt jej jest wąskolancetowaty, o długości od 3 do 12 cm i szerokości od 0,7 do 3,5 cm. Wierzchołek liścia jest zaostrzony, nasada sercowata, a brzeg drobno piłkowany[5][6].
Kwiaty
Zebrane po 4 do 10 w nibyokółkach na szczycie łodygi, przy czym dolne okółki są odległe, a górne ścieśnione, tworząc kwiatostan kłosokształtny. Okółki wyrastają w kątach zielonych, lancetowatych podsadek, malejących i całobrzegich u góry, a u dołu przypominających liście. Przy kwiatach bywają drobne przysadki. Kielich owłosiony, rurkowaty, długości 6-10 mm, z ząbkami trójkątnie lancetowatymi, zaostrzonymi na końcach, równej długości. Korona dwuwargowa długości 12-15 mm. Rurka kremowa, wewnątrz z pierścieniem włosków. Wargi liliowopurpurowe, jaśniej żyłkowane. Dolna warga jest ciemniejsza i podzielona na dwie łatki. Górna warga nieco wysklepiona. Pręciki 4, dwa zewnętrzne dłuższe, wewnętrzne krótsze. Główki pręcików ciemnopurpurowe. Słupek pojedynczy[5][6].
Owoce
Rozłupnia rozpadająca się na 4 jednonasienne rozłupki[5][6]. Mają one kształt odwrotnie jajowaty i są tępo trójkanciaste. Na węższym końcu mają skośną, szorstką, niemal czworoboczną bliznę. Po stronie grzbietowej są wypukłe, od brzusznej – nieco spłaszczone z krawędzią podłużną pośrodku. Powierzchnia rozłupki jest niemal gładka i lekko błyszcząca, ciemnej barwy szarobrunatnej. Długość owocu wynosi 2-2,3 mm, szerokość 1,3–1,5 mm, grubość 1,1–1,3 mm[8].

Zmienność

Gatunek polimorficzny, zwłaszcza ze względu na wielkość, kształt i owłosienie liści[6]. Rzadko zdarzają się też formy z kwiatami białymi[5].

W niektórych ujęciach (Hulten[3]) wyróżniane są trzy podgatunki[5]:

  • ssp. palustrispodgatunek nominatywny, jedyny występujący w Europie.
  • ssp. pilosa (Nutt.) Epling – na rozległym obszarze Ameryki Północnej z wyjątkiem jej północnych I południowych krańców, poza tym w Azji wschodniej na rozproszonych obszarach (Kamczatka, Sachalin, wschodnia Syberia[3].
  • ssp. homotricha (Rydb.) Hulten – występuje we północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych[3].

W innych klasyfikacjach (The Plant List) dwa ostatnie podgatunki wyodrębniane są jako gatunek Stachys pilosa[2]. Do gatunku Stachys palustris w szerokim ujęciu zaliczane bywają gatunki Stachys riederi (syn. Stachys japonica) (Japonia, Półwysep Koreański) i Stachys chinensis (wschodnie i południowo-wschodnie Chiny)[3].

W obrębie podgatunku typowego wyróżniono odmianę segetum (Hagen) Mutel, silnie owłosioną (zwłaszcza liście od spodu) i posiadającą krótki kwiatostan[5]. Odmiana ta ma zwykle tylko do 30 cm wysokości, rzadko do 50 cm i liście wąskolancetowate, drobno piłkowane. Rośnie głównie na polach[6].

Mieszaniec
Mimo istnienia bariery ekologicznej między czyśccem błotnym i leśnym (S. sylvatica) czasem rosną na tyle blisko siebie, że możliwe jest tworzenie się mieszańca S. palustris × S. sylvatica (= S. × ambigua). Hybryda ma cechy pośrednie w stosunku do taksonów rodzicielskich (liście przypominają jednak bardziej te czyścca błotnego). Cechą charakterystyczną jest częsta u mieszańca żywo czerwona barwa kwiatów. Mimo że jest sterylny, to może utrzymywać się na stanowiskach dzięki rozmnażaniu wegetatywnemu (za pomocą kłączy)[5]. Bywa, że spotykany jest samodzielnie[6].

Ekologia

Siedlisko
Gatunek preferuje siedliska mokre i wilgotne, o odczynie obojętnym, bardzo żyzne. Najlepiej rośnie w miejscach dobrze nasłonecznionych, ale spotykany jest także w półcieniu. Występuje wzdłuż rowów, rzek i na brzegach stawów, w wilgotnych zaroślach i lasach, na pastwiskach i przydrożach[5]. Poza tym rośnie jako chwast w uprawach roślin okopowych, zwłaszcza na glebach ciężkich, zakwaszonych i mokrych[7].
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Filipendulion[9]. W Europie rośnie często w lądowych szuwarach trzcinowych, w ziołoroślach i zbiorowiskach welonowych ze związku All. Convolvulion, w olszynach i łozowiskach oraz w łęgach wierzbowych (Salicion albae), zwłaszcza na obrzeżach fitocenoz. Ze względu na przywiązanie do przejściowych warunków lądowo-wodnych i występowanie na brzegach jednorodnych płatów roślinności bywa niedostatecznie reprezentowany w opisach zbiorowisk roślinnych. Odmiana S. palustris var. segetum związana jest w wilgotnymi siedliskami zbiorowisk chwastów okopowych ze związku Polygono-Chenopodion[5].
Powiązania międzygatunkowe
Gatunek ustępuje na siedliskach opanowywanych przez inwazyjny niecierpek gruczołowaty. Kwiaty niecierpka skuteczniej wabią zapylaczy, tak że w efekcie na wspólnych stanowiskach znacznie spada liczba owadów odwiedzających kwiaty czyścca[10]. Do kwiatów czyścca przylatują błonkoskrzydłe (głównie z rodzaju Anthidium, Anthophora i Bombus, poza tym chrząszcze (zwłaszcza Meligethes sp.) oraz muchówki[5].

Rozwój

Gatunek jest geofitem odnawiającym się po okresie zimowym z kłączy i bulw pędowych tworzonych jesienią na końcach kłączy. Pędy nadziemne pojawiają się na powierzchni w końcu marca i rośliny osiągają największy wzrost w czerwcu. Kwitnienie trwa od lipca do września. Nasiona rozsiewane są od lipca do października. Dojrzewają i kiełkują wiosną następnego roku[5], nawet jeśli znajdą się 6 cm pod powierzchnią gruntu. W glebie zachowują żywotność przez kilka lat[7]. W listopadzie pędy nadziemne zamierają[5]. Roślina jest owadopylna i samopylna.

Zwalczanie

Gatunek źle znosi częste zgryzanie i koszenie. Na polach, gdzie rośnie jako chwast może być kontrolowany za pomocą herbicydów, przy czym dobre efekty daje stosowanie triflusulfuronu. O ile jednak rozwój pędów nadziemnych jest powstrzymywany, o tyle z pędów podziemnych roślina łatwo odbija[5]. W celu zniszczenia organów podziemnych konieczna jest orka głęboka, podczas której przecięte kłącza zrzucone na dno bruzdy giną przy ograniczonym dostępie do tlenu. Wiosną siewki skutecznie niszczyć można zabiegami agrotechnicznymi lub za pomocą herbicydów stosowanych w uprawach ziemniaków zanim te zaczną kiełkować[7].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-31].
  2. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie tpl
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hulten
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie grin
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c d e f g h i j k l m n o Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie taylor
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b c d e f g h Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie zarzycki
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie domanska
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie kulpa
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie matuszkiewicz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie chittka
    BŁĄD PRZYPISÓW