Dirt (album)

Ten artykuł dotyczy albumu muzycznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Dirt
Album studyjny zespołu Alice in Chains
Wydany 29 września 1992
Nagrywany 27 kwietnia–29 lipca 1992 w Eldorado Recording Studios, Burbank oraz One on One Studios, Los Angeles[1]
Gatunek metal alternatywnygrungeheavy metal[2]
Długość 57:41
Wydawnictwo Columbia
Producent Dave Jerden, Alice in Chains
Album po albumie
Single z albumu Dirt
  1. Would?
    Wydany: 7 czerwca 1992
  2. Them Bones
    Wydany: 8 września 1992
  3. Angry Chair
    Wydany: 3 grudnia 1992
  4. Rooster
    Wydany: 15 marca 1993
  5. Down in a Hole
    Wydany: 30 sierpnia 1993

Dirt – drugi album studyjny amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains, wydany 29 września 1992 nakładem wytwórni Columbia. Procesem produkcji zajął się Dave Jerden, przy współpracy zespołu. Sesja nagraniowa trwała od kwietnia do lipca w Eldorado Recording Studios i One on One Studios na terenie Los Angeles. Dirt demonstruje ewoluujący styl muzyczny zespołu, cechujący się mrocznym brzmieniem opartym na gitarowych riffach[3]. 17 października zadebiutował na 6. pozycji amerykańskiego zestawienia Billboard 200[4]. 24 maja 2000 uzyskał od Recording Industry Association of America certyfikat 4-krotnej platyny w Stanach Zjednoczonych po przekroczeniu progu 4 milionów sprzedanych egzemplarzy[5].

W 1993 album został wyróżniony nominacją do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[6]. Przez krytyków muzycznych uznawany za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge[7]. Został także zamieszczony na liście „najlepszych albumów rockowych w historii”[8] oraz w 2017 sklasyfikowany na 26. miejscu zestawienia „100 najlepszych metalowych albumów w historii” amerykańskiego dwutygodnika „Rolling Stone[9].

Kontekst

Po zakończeniu tournée Clash of the Titans, zespół w celu dalszej promocji Facelift, udał się we wspólną trasę koncertową z Van HalenFor Unlawful Carnal Knowledge Tour[10]. W trakcie jej trwania, swoje premiery miały nowe utwory – „Sickman” i „Junkhead”[11]. Podczas tras w 1990 i 1991, na żywo zadebiutowały kompozycje „Rooster”, „Dirt” i „Would?[11]. Zespół pod koniec listopada 1991 przy współpracy Ricka Parashara rozpoczął w London Bridge Studio przygotowania do nagrywania materiału na drugi album studyjny[12]. Podczas sesji zarejestrowano demo, w skład którego weszło 10 kompozycji[13]. Muzycy nagrali kilka utworów utrzymanych w stylistyce muzyki akustycznej[14]. Minialbum zatytułowany Sap, ukazał się na rynku 4 lutego 1992[14].

W tym samym roku członkowie zespołu pojawili się w charakterze gościnnym w filmie obyczajowym Samotnicy w reżyserii Camerona Crowe’a[15]. Muzycy wystąpili w roli samych siebie wykonując utwory „It Ain’t Like That” i „Would?” w scenie, gdzie główni bohaterowie spotykają się w klubie Pier 48 podczas koncertu[13]. Druga z kompozycji została wydana na singlu promującym ścieżkę dźwiękową do filmu[13].

Na krótko przed rozpoczęciem prac nad albumem, Staley udał się na leczenie odwykowe do klinki w Portland spowodowane uzależnieniem od heroiny[15]. Tamtejszy pobyt nie przyniósł pozytywnego rezultatu, wskutek czego wokalista rozpoczął własną terapię odwykową, zamykając się w domu i pisząc teksty na nowy album. „To była długa, ciężka droga przez piekło. Postanowiłem przestać, bo gdy brałem, byłem nieszczęśliwy. Narkotyki już nie działały. Na początku był odlot, fajnie się czułem, ale pod koniec chodziło jedynie o podtrzymanie dawki – na zasadzie jedzenia koniecznego do przeżycia. Działałem jak robot. Na dodatek wszystkie moje lęki i problemy tylko się nasiliły. Tak zaczął się mój upadek. Dwa lata w piekle. Zaczęły się problemy. Pojawiły się nieporozumienia pomiędzy mną i chłopakami z zespołu. Kiedy bierzesz zamykasz się na wiele rzeczy. Nie dbasz praktycznie o nic. Jesteś tylko ty i heroina. Szczęśliwie nigdy nie zatraciłem swojej osobowości (…) Dlatego udało mi się wyjść z nałogu”[16].

Nagrywanie

Przed rozpoczęciem procesu nagrań, Dave Jerden wraz z Cantrellem i Nickiem Terzo szukali lokacji do nagrywania. Jedną z opcji było studio Skywalker Sound mieszczące się nieopodal San Francisco, jednak zrezygnowano z niego z powodu zbyt dużych kosztów[12]. Jerden wybrał One on One Studios w Los Angeles, w którym zrealizowano między innymi ...And Justice for All i Black Album zespołu Metallica[12]. Muzycy wynajęli dom w Malibu, gdzie przez pięć dni odbywali próby poprzedzające wejście do studia[12]. Sesja rozpoczęła się 27 kwietnia. Jerden przyznał, że utwory w wersjach demo były dobrze rozwinięte[1]. 29 kwietnia na ulicach Los Angeles wybuchły zamieszki wywołane uniewinnieniem czterech policjantów, oskarżonych o pobicie czarnoskórego taksówkarza Rodneya Kinga. Cantrell: „Byliśmy właśnie w Studio City to Venice, kiedy wybuchły zamieszki. Zadzwoniliśmy do Toma Arayi ze Slayera i udaliśmy się do niego, aby przeczekać ten gorący okres. Nigdy tego nie zapomnę”[17]. Proces nagrań został wstrzymany na tydzień, z powodu obowiązującej w mieście godziny policyjnej[1].

Tom Araya udzielił swego głosu w utworze „Untitled”[16]

Inżynierem dźwięku został Bryan Carlstrom. Do rejestracji partii perkusji, wykorzystano technologię podwójnego nagrywania dźwięku[3]. Jerden i Carlstrom skorzystali między innymi z dwóch 33-calowych niskotonowych kevlarowych głośników. Carlstrom: „Jeden z nich był ustawiony po lewej stronie, natomiast drugi po prawej zestawu perkusji. Następnie ułożyliśmy dwa 15-calowe zestawy głośników (woofer) po każdej stronie zestawu, a w następnej kolejności na górze zamontowaliśmy dość masywny system nagłośnienia. Kiedy Sean nagrywał, wychodziliśmy z pokoju, bo można było odnieść wrażenie, że całe pomieszczenie zaraz eksploduje. Zastosowaliśmy to do każdego utworu zawartego na albumie”[3]. Przy nagrywaniu dźwięku perkusji, użyto mikrofonów Shure SM57 i AKG 451. Carlstrom: „Do tom-tomów wykorzystałem 421s na górze i 57s na dole. Wokół zestawu korzystałem z 87s. Wysoko nad zestawem miałem AKG C-24, który znajdował się mniej więcej 8 stóp nad nim. Użyłem także 2 M-50 w pewnej odległości na lewo i prawo od perkusji. W przedniej części bębna, usytuowanej 15 stóp od zestawu, zastosowałem Phet-47”[3]. Do zarejestrowania partii gitary basowej, Mike Starr korzystał m.in. ze standardowego wzmacniacza Ampeg SVT oraz efektu SansAmp[3]. Cantrell w trakcie sesji używał gitar marki G&L Rampage, Gibson Les Paul i wzmacniaczy firmy Bogner i Marshall (w tym 100-watowy 1971 Marshall) przy użyciu podwójnego prostownika[3]. Po zarejestrowaniu podstawowych partii perkusji i gitar, produkcję przeniesiono do Eldorado Recording Studios, by rozpocząć nagrywanie wokali, overdubbing basu, gitar, edycję i miksowanie[18].

Prace rozpoczęły się 19 maja. Przez kilka dni trwał proces konfigurowania urządzeń, montażu i przenoszenia zarejestrowanego materiału na taśmę cyfrową[18]. Od maja do lipca odbył się overdubbing partii basu i gitar[18][19]. 17 czerwca Staley rozpoczął proces nagrywania partii wokalnych[18]. Carlstrom: „Layne rzeczywiście zbudował sobie małą budkę wokalną, więc kiedy był w środku, nikt nie mógł go zobaczyć. Kiedy był w tej małej przestrzeni, gdzie okna były pokryte, był właścicielem chorego świata (…) Wyposażyłem mu tę małą przestrzeń w mikrofon Neumann M 49[3]. Wszystkie partie wokalne i harmonie Staley nagrywał podwójnie. Carlstrom: „Choć umieściliśmy kilka efektów podczas procesu miksowania na jego głosie, to rzeczywistym skutkiem dla śpiewu było to nawarstwianie melodyki i harmoniki jeden na drugim”[3]. Następnie swoje partie wokalne i harmonijne nagrywał Cantrell. Aby lepiej uchwycić harmonizację wokalną, Carlstrom użył mikrofonu kardioidalnego Telefunken ELA M 251E. „Lubiliśmy używać tego mikrofonu, gdy Jerry nagrywał swoje partie harmonijne (…) Korzystaliśmy również z kompresorów marki Summit, ponieważ ograniczają dynamikę, dzięki czemu nigdy nie odnosi się wrażenia, że wokal jest zbyt głośny lub miękki”[3]. Podczas nagrywania wokali na album Facelift, zarówno Staley jak i Cantrell byli obecni na procesie nagrań wspólnych partii. W przypadku Dirt, Carlstrom zrezygnował z tego pomysłu. Staley był obecny jedynie podczas rejestracji swoich partii[3]. W trakcie trwania sesji, wokalista powrócił do nałogu, co miało bezpośredni wpływ na relacje z producentem. Jerden nie akceptował obecności muzyka w studiu pod wpływem narkotyków. „Najwyraźniej się na mnie wściekł. Ale co jest moim zadaniem jako producenta? Zrobienie płyty. Nie dostaję pieniędzy za bycie przyjacielem Layne’a” – wspominał całą sytuację[20].

Na przełomie czerwca i lipca, Cantrell i Staley kończyli proces dogrywania swoich partii do utworów „Down in a Hole”, „Rooster”, „Rain When I Die”, „Dirt”, „Angry Chair” i „Sickman”[19]. 10 lipca Staley zarejestrował partie wokalne dla „Fear the Voices[19]. Starr nie był zadowolony z efektów, co doprowadziło do konfliktu i odrzucenia utworu[19]. W roku 1999 opublikowany został w formie singla promującego składankę Music Bank[21]. Nagrany podczas sesji „Lying Season”, również wszedł w skład Music Bank[13]. Od 13 do 29 lipca Jerden i Annette Cisneros pracowali nad procesem miksowania[1]. Został on wykonany przy użyciu konsoli Solid State Logic w Eldorado Recording Studios w Los Angeles[3].

Kompozycje

Muzyka

Jerry Cantrell został głównym kompozytorem większości materiału[22]

Większość premierowego materiału została napisana podczas trasy Clash of the Titans latem 1991[11]. Kapele takie jak Megadeth i Slayer wywarły duży wpływ na Cantrella[11]. W stosunku do poprzedniej płyty studyjnej, zespół zrezygnował z melodyjnych hardrockowych utworów, i skłonił się ku dojrzalszym i mocniejszym brzmieniowo kompozycjom, utrzymanym w stylistyce heavy metalu połączonego z „brudnym” grunge’owym brzmieniem[16]. Album nie posiada tak dużej rozpiętości brzmieniowej jak miało to miejsce na poprzednim wydawnictwie. Kompozycje zawarte na Dirt, cechują się dużą spójnością oraz intensywnym brzmieniem, opartym o charakterystyczne, powolne partie gitarowych riffów[23]. Dave Jerden ocenił, że Dirt w porównaniu do Facelift jest „zupełnie inną płytą, ponieważ został napisany na podstawie emocjonalnych i osobistych doświadczeń”[24]. Jeff Gilbert z „Guitar World” przyznał, że „album zawiera śmiałe rozwiązania, zmysłowe paraliżujące dźwięki i riffy oraz przełomowe harmonie wokalne”[25]. W swojej ocenie zaznaczył, że otwierający „Them Bones” charakteryzuje się „burzącym i kapitalnym akordem”, „Down in a Hole” określa mianem „zręcznej i wrażliwej”, a „Sickman” przyrównał do „psychodelicznej przejażdżki rollercoasterem[25]. Ric Albano z brytyjskiego „Classic Rock” stwierdził, że ballada „Down in a Hole”, ze względu na zróżnicowane brzmienie partii gitar, przypomina klasyczny styl lat 80., natomiast „Hate to Feel” porównał do „Dazed and Confused” w wersji Led Zeppelin[23]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters przyznał, że „Junkhead” jest „kwintesencją formy muzycznej”, a brzmienie gitar i basu opisał: „jakby było przeciągane przez Rancho La Brea[26]. Jordan Babula z miesięcznika „Teraz Rock”, zwrócił uwagę na „Sabbathowe riffy, urozmaicone tempa i rytmikę”[16]. Krzysztof Celiński na łamach „Tylko Rock” podkreśla, że album czerpie inspiracje z wielu źródeł, takich jak tradycyjny metal spod znaku Black Sabbath i Led Zeppelin, folk rock w stylu Crosby, Stills and Nash, brytyjski blues rock wzorowany na Cream czy rock eksperymentalny Franka Zappy[27].

Głównym kompozytorem jest Jerry Cantrell, będący autorem niemalże całości materiału[22]. Wyjątek stanowią kompozycje „Hate to Feel” i „Angry Chair”, które skomponował Layne Staley[18] oraz „Rain When I Die”, napisana przez wszystkich muzyków[22].

Teksty

Staley w tekstach poruszył tematykę osobistej walki z uzależnieniem[28]

Layne Staley opisując ogólną tematykę utworów przyznał: „Płyta prowadzi nas utwór po utworze od gloryfikacji narkotyków po zupełne przygnębienie i podważenie sensu czegoś, co kiedyś mi pomagało. Pod koniec widać wyraźnie, że nie wyszło tak dobrze, jak się spodziewałem”[16]. Lirycznie album jest mroczny[25], gdzie wyczuwalne są stany depresji[29], nihilizmu[30], posępności, przygnębienia, samotności[29], śmierci[23]. Mike Boehm z dziennika „Los Angeles Times” napisał, że „najnowszy album zespołu, Dirt, szura po dnie z litanią skarg śpiewanych z głębokiej otchłani rozpaczy, wstrętu do samego siebie i niekończącej się niedoli”[31]. Motywem przewodnim płyty jest temat uzależnienia narkotykowego, do którego odnosi się większość zawartych na albumie utworów[16]. Layne Staley w trakcie tworzenia tekstów, czytał książkę Złe miejsce autorstwa Deana Koontza[32]. Holly George-Warren z dwutygodnika „Rolling Stone” napisała: „Utwory «Junkhead», «Dirt», «God Smack», «Hate to Feel» i «Angry Chair», w otwarty sposób ukazują rodzaj autodestrukcji i zmęczenia psychicznego”[33]. Michael Christopher z PopMatters, opisał „God Smack” jako „skraj szaleństwa na schizofrenię[26]. Przykładami kompozycji traktujących o relacjach interpersonalnych są „Rain When I Die” i „Down in a Hole”, w których wyczuwalne są stany melancholii, samozniszczenia, tęsknoty i utraty[11]. Michael Christopher podkreśla, że „Rain When I Die” charakteryzuje się powolnym tempem, efektem gitarowym wah-wah oraz posępną warstwą liryczną, którą opisał jako „namiętną, rosnącą depresję”[26]. Recenzent zaznacza, że Staley w kompozycji „Angry Chair” rozlicza się z własnym bólem i wewnętrznymi demonami[26]. Jon Pareles z „The New York Times”, w swojej ocenie przyznał, że warstwa liryczna skupia się na takich tematach jak alienacja i rozpacz[34].

Cantrell komentując poszczególną tematykę utworów, w rozmowie z „Guitar World” stwierdził, że „Them Bones” opowiada o śmierci. „Jest to taka sytuacja, o której myśli każdy człowiek, niezależnie od tego czy wierzy w życie po śmierci czy nie”[35]. Warstwa liryczna „Dam That River” opowiada o kłótni jaka miała miejsce między Cantrellem a Kinneyem. „Była idiotyczna, ale pokazała jak w obliczu emocji sprawy wymykają nam się z rąk. Ostatecznie znowu jesteśmy przyjaciółmi, prawie braćmi, lecz podobne przypadki zdarzają się od czasu do czasu i nie ma na nie rady”[36]. Tekst „Rain When I Die” odnosi się do obumierania stosunków międzyludzkich. „Słowa napisaliśmy razem z Layne’em, i choć dotyczą dwóch różnych dziewcząt, opisują taką samą sytuację. Kochać kogoś jest bardzo trudną rzeczą. Pojawia się tyle spraw o które należy się troszczyć i pielęgnować je. Gdy sobie odpuścisz, związek umiera w zastraszającym tempie”[36]. Warstwa liryczna „Down in a Hole”, mająca emocjonalny charakter, opowiada o związku Cantrella z dziewczyną. „Wydaje się, że nasz związek był bardzo silny, ale tak wcale nie było. W owym czasie byłem jeszcze mało dojrzały. Teraz jest mi tego żal, ponieważ ona była niezwykłą osobą. Jak mówiłem, byłem zbyt niedojrzały, aby to docenić. Do pewnego stopnia nadal tak jest”[36]. Singlowy „Rooster”, Cantrell napisał na podstawie własnego postrzegania wojny wietnamskiej[7][18]. Odnosząc się do „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” i „Angry Chair” stwierdził: „Wydaje mi się, że tworzą całość, opowiedzianą z punktu widzenia człowieka, który miał problemy z narkotykami i zbyt rozrywkowym życiem”[36]. Zamykający album „Would?”, został napisany w 1990 i jest hołdem złożonym dla zmarłego frontmana Mother Love Bone, Andrew Wooda[13].

Oprawa graficzna

Wiele spekulacji wywołała okładka albumu[24]. Przedstawia ona nagą kobietę pochowaną w Ziemi tuż po erozji na pustyni. W tle widoczne są góry i pomarańczowe niebo[24]. Autor zdjęcia Rocky Schenck, w wywiadzie dla magazynu „Revolver” z 2010 wyznał: „To był pomysł chłopaków z zespołu aby stworzyć model nagiej dziewczyny pochowanej na pustyni, martwej lub żywej”[24]. Sesja odbyła się 14 czerwca w prywatnym studiu Schencka w Hollywood i trwała kilka godzin[24]. Efekt popękanej pustyni uzyskano z walcowanej gliny, którą wyłożono podłogę na płycie piankowej. Wycięto z niej otwór oraz fragmenty pozwalające na stworzenie modelu gór[24]. W sesji wystąpiła 21-letnia amerykańska aktorka i modelka Mariah O’Brien[24]. Schenck: „Miała ona w tym czasie krótkie włosy, więc musieliśmy użyć długiej peruki tak, aby wpłynęła artystycznie na pustynną podłogę”[24].

Steve Huey z serwisu AllMusic, napisał o okładce albumu, iż jest „odstraszająca”[2]. Dizajnem zajął się Doug Erb, logo wykonał David Coleman. Dyrektorem artystycznym została Mary Maurer[22]. Alternatywna wersja okładki przedstawiona jest w takim samym stylu, tyle, że nie ma na niej kobiety[24]. Książeczka dołączona do albumu zawiera teksty utworów, zdjęcia zespołu i charakterystyczny rysunek słońca na czerwonym tle stworzony przez Staleya[22].

Wydanie

Premiera Dirt odbyła się 29 września[7]. W australijskich, europejskich i kanadyjskich wydaniach poprzestawiana została kolejność utworów[37][38]. „Down in a Hole” zamieszczono pomiędzy „Angry Chair” i „Would?”, psując tym samym koncepcyjne ułożenie utworów[26]. W wersji australijskiej, „Untitled”[a] występuje pod błędną nazwą „Iron Gland”[37]. W wydaniu japońskim również został popełniony błąd. „Down in a Hole” ponownie umieszczony jest jako przedostatni a „Untitled” w ogóle nie pojawia się na płycie[39]. 17 października album zadebiutował na 6. pozycji amerykańskiej listy Billboard 200[4], pozostając w zestawieniu przez okres 102 tygodni[4]. Na początku grudnia uzyskał certyfikat platyny w Stanach Zjednoczonych[5]. Dirt uplasował się w gronie najlepiej sprzedających się albumów 1992[40]. Promowany był przez pięć singli – „Would?”, „Them Bones”, „Angry Chair”, „Rooster” i „Down in a Hole”[16], z czego cztery z nich dotarły do pierwszej 30. amerykańskiego zestawienia Album Rock Tracks[41] oraz utrzymały dłużej niż rok w notowaniach Top 30. na terenie Wielkiej Brytanii[42]. Do wszystkich singli zrealizowane zostały teledyski, które były emitowane w stacji MTV[3]. Wideoklip „Rooster” nadawany był w ocenzurowanej i skróconej wersji, ze względu na zbyt dużą ilość brutalnych scen. Sytuacja ta spotkała się ze sprzeciwem ze strony Cantrella[16].

Odbiór

Krytyka

Recenzje
Wydawca Ocena
AllMusic 4.5/5 gwiazdek[2]
Alternative Press korzystne[43]
Chicago Tribune 4/4 gwiazdek[44]
Christgau’s Consumer Guide B[45]
Classic Rock 5/5 gwiazdek[46]
Encyclopedia of Popular Music 4/5 gwiazdek[47]
Entertainment Weekly A[48]
Kerrang! 5/5 gwiazdek[49]
Metal Hammer 7/7 gwiazdek[50]
The New York Times korzystne[34]
PopMatters korzystne[26]
Q 4.5/5 gwiazdek[30]
Rolling Stone Album Guide 4.5/5 gwiazdek[51]
Spin Alternative Record Guide 7/10 gwiazdek[52]
Tylko Rock 4/5 gwiazdek[53]

Dirt uzyskał w większości pochlebne recenzje ze strony krytyków[7]. Steve Huey z serwisu AllMusic napisał, że „album ze względu na ukazane uzależnienie stanowi jedną z najbardziej wstrząsających koncepcyjnych płyt w historii. Nie wszystkie utwory zawarte na albumie opowiadają o heroinie. Teksty pisane przez Cantrella, mimo iż skupiają się na relacjach osobistych, to jednak zachowują spójność tematyczną. Prawie każdy utwór nasycony jest samo obrzydzeniem i rezygnacją. To czyni, że świadomość jest jeszcze bardziej bezsilna”[2]. Recenzent przyznał, że „utwory z albumu przypominają zepsuty krajobraz”[2]. Magazyn muzyczny „Alternative Press”, w swojej recenzji napisał: „Wielki krok naprzód w porównaniu do Facelift z 1990. Jeżeli ten ostatni został pogrzebany głęboko pod wodą, to Dirt żegluje bez opamiętania”[43]. Dziennikarz Robert Christgau wyraził mieszaną opinię, nazywając Dirt „heroinowym albumem”. „Zespół gra mocniej, głośniej i bardziej metalowo niż Soundgarden, ale cena tej mocy jest taka, że jest brzydsza i głupsza”[45]. Brenda Herrmann z „Chicago Tribune”, podkreśla szczerość albumu i uważa, że jest on zdecydowanie lepszy od debiutu[44]. Philip Wilding z „Classic Rock” przyznał, że Dirt jest „albumem pogrążonym w nasionach własnej destrukcji”[46]. Autor podkreślił, że „brzmi on niczym idealna ścieżka dźwiękowa do pustego lata bezmyślnej nienawiści[46]. Janiss Garza z tygodnika „Entertainment Weekly”, w swej recenzji, opisał album w następujący sposób: „Dirt jest ponurą psychodelią, medytującą kroniką piekła narkomanii, ustawioną na powolne rytmy Black Sabbath. Ból i wgląd, który udał się do tych 12 utworów sprawiają, że Alice in Chains świeci ponad i poza większość jej sąsiadów z Seattle”[48]. Chris Gill z „Guitar World” napisał, że album jest „bardzo mroczny, ale brutalnie szczery”[28]. Don Kyle z tygodnika „Kerrang!”, w swojej recenzji zwrócił uwagę na fakt, że jest on „brutalnie prawdomówny i stanowi ostrą kołysankę referencji dla ludzkiej wytrzymałości”[49]. Jonathan Gold z dziennika „Los Angeles Times”, wyraził negatywną opinię: „Na tym albumie, który nawet nie przynosi korzyści z lekko uroczej naiwności debiutu, Alice in Chains jest pompatyczna, tajemnicza, nie ma riffów, nudy. A grupa nawet nie jest rockowa – ta płyta dotyczy kompetencji, a nie ideologii”[24]. Jon Pareles z „The New York Times” podkreśla, że utwory zespołu są „niestrudzenie ponure” i zawierają bezpośrednie odniesienia do uzależnienia i śmierci, a głos Staleya jest „zupełnie bez radości”[34]. Recenzent podkreśla fakt, że album nie stanowi bezpośredniego odrzucenia ani gloryfikacji nałogu, lecz ukazuje walkę z uzależnieniem[34]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters, recenzując wydawnictwo stwierdził: „Ciężko będzie znaleźć album bardziej przesiąknięty brutalną prawdą – i dlatego zawsze będzie stanowił jeden z najbardziej kultowych albumów w historii”[26]. Brytyjski magazyn „Q” napisał: „Dirt posiada wielowarstwowe harmonie i modny nihilizm”[30]. Christian Hoard i Nathan Brackett, autorzy wydanej w 2004 książki Rolling Stone Album Guide, przyznali w swojej ocenie, że „Dirt jest kandydatem do najsmutniejszego multiplatynowego albumu rockowego w historii”[51]. Lauren Spencer z magazynu „Spin” napisała: „Jest brutalny, choć niepokojąco szczery w tekstach”[54]. Autorka zauważa, że dzięki temu, album jest „bardziej otwarty i pozwala słuchaczowi zajrzeć do środka”[54]. Jeden z recenzentów tego samego magazynu przyznał: „W najlepszym, Alice in Chains uderza w żyły tradycji rockowej, która odważnie konfrontuje się z najgroźniejszymi biegunami emocjonalnymi”[29]. Jordan Babula z miesięcznika „Teraz Rock” napisał: „Album dojrzały pod każdym względem – produkcji, kompozycji, wykonania i w warstwie tekstowej (…) Brzmienie jest bardzo klarowne; potężne, przestrzenne, choć brudne jak diabli”[16]. Dziennikarz Kyle Anderson podkreślił, że wielu wykonawców poruszało w swoich tekstach problem uzależnienia, jednak nikt nie przedstawił tego w sposób tak bezpośredni jak Alice in Chains. „Staley wraz z zespołem w szczególności byli w stanie odzwierciedlić poprzez swoje brzmienie całą historię związaną z uzależnieniem: mrok, desperację i eteryczność, ale z błyskami błogości w tym samym czasie”[7].

Nagrody i nominacje

24 lutego 1993 Dirt został wyróżniony nominacją do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance, podczas gali która odbyła się w Shrine Auditorium[6]. 2 września zespół został nagrodzony statuetką MTV Video Music Award w kategorii Best Video from a Film za utwór „Would?”[55].

Sprzedaż

Według danych opublikowanych przez system Nielsen SoundScan, album na terenie Stanów Zjednoczonych uzyskał nakład sprzedaży na poziomie 3 mln 30 tys. kopii[56]. 24 maja 2000 otrzymał certyfikat 4-krotnej platyny w Stanach Zjednoczonych po przekroczeniu progu 4 milionów sprzedanych egzemplarzy[5]. W Kanadzie uzyskał status platyny[57], w Australii[58] i Wielkiej Brytanii złotej płyty[59]. Pozostaje najlepiej sprzedającym się albumem w dyskografii zespołu[7].

Dziedzictwo

Dirt uważany jest przez krytyków muzycznych za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge[7]. W roku 1992 redakcje magazynów „Kerrang!” i „Metal Hammer”, uznały go za najlepsze wydawnictwo roku[60][61]. W maju 2003 „Kerrang!” zamieścił płytę na 8. pozycji zestawienia „50 najbardziej wpływowych albumów wszech czasów”[62]. Szwedzki magazyn „Close-Up”, w kwietniu 2008 uznał Dirt za 5. najlepszy album dekady[63]. Tony Grassi z „Guitar World”, w październiku 2011 uznał album za najlepsze wydawnictwo roku 1992, wyprzedzając w rankingu Countdown to Extinction Megadeth, Vulgar Display of Power Pantery i Fear of the Dark Iron Maiden[64]. Recenzent Joe Robinson z magazynu on-line Loudwire, określił Dirt mianem jednego z najlepszych albumów metalowych lat 90., zestawiając go obok Rust in Peace Megadeth i Ænima Tool[65]. Swoją ocenę uzasadnił: „Alice in Chains jako jeden z nielicznych zespołów, potrafi łączyć fanów muzyki metalowej i grunge’owej”[65]. James Conway z brytyjskiego magazynu „VultureHound” napisał w 2012: „Pozostaje klasykiem gatunku. Niestety, cierpienie to udokumentowane jest zbyt realnie, a zespół nie był w stanie ponownie odzyskać tej mocy”[66]. Album ze względu na przesterowane brzmienie gitar i pesymistyczny nastrój, częstokrotnie uważany jest za jedno z ważniejszych wydawnictw stylu sludge metal, będącego fuzją gatunków doom metal i hardcore punk[66]. Dirt został wyróżniony również przez kanadyjskiego dziennikarza muzycznego Martina Popoffa, który sklasyfikował go na 52. pozycji w wydanej przez siebie w 2004 książce The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time[67]. Rok później zamieszczony został w książce 1001 Albums You Must Hear Before You Die, będącej zbiorem recenzji i ocen najważniejszych wydawnictw muzycznych[68].

Album stał się również inspiracją dla takich muzyków jak Corey Taylor, Ivan Moody, Robb Flynn, Sully Erna i Zakk Wylde[69].

Wyróżnienia

Informacje na temat wyróżnień albumu pochodzą ze strony AcclaimedMusic.net[8]

Publikacja Kraj Wyróżnienie Rok Pozycja
„Kerrang!”
Wielka Brytania
„Album roku 1992”[60]
1992 1
„Metal Hammer”
„Album roku 1992”[61]
1
OOR
Holandia
„Album roku 1992”
11
„Spin”
Stany Zjednoczone
„Najlepszy album roku 1992”[70]
1993 1
„Raw”
Wielka Brytania
„Albumy roku 1992–1995 według magazynu Raw”
1995 2
„Visions”
Niemcy
„100 najlepszych albumów lat 1991–96”
1996 9
„Kerrang!”
Wielka Brytania
„100 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią”
1998 49
„Tylko Rock”
Polska
„100 albumów które wstrząsnęły polskim rockiem”
1999 43
„Visions”
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”
14
„Classic Rock”
Wielka Brytania
„30 najlepszych albumów lat 90.”
2000 12
Rock Hard
Niemcy
„300 najlepszych albumów”
2001 77
„Classic Rock”
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
50
„Kerrang!”
„50 najbardziej wpływowych albumów wszech czasów”[62]
2003 8
„Spin”
Stany Zjednoczone
„20 najlepszych albumów grunge’owych w historii”[71]
2004 6
„Visions”
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”
2005 16
Hot Press
Irlandia
„100 najlepszych albumów w historii”
2006 44
„Kerrang!”
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
39
„Guitar World”
Stany Zjednoczone
„10 najlepszych albumów 1992 roku”[64]
2011 1
Loudwire
„11 najlepszych albumów metalowych lat 90.”[65]
2012 7
„Kerrang!”
Wielka Brytania
„50 najcięższych albumów wszech czasów”[72]
2014 44
„Rolling Stone”
Stany Zjednoczone
„100 najlepszych albumów metalowych w historii”[9]
2017 26

Trasa koncertowa

Osobny artykuł: Down in Your Hole Tour.
Layne Staley i Jerry Cantrell w ramach Down in Your Hole Tour, 1992

15 września 1992 zespół zainaugurował trasę promującą album. Początkowo muzycy występowali w charakterze gościa specjalnego na trasie No More Tours Ozzy’ego Osbourne’a, który promował płytę No More Tears[73]. Wspólne tournée składało się z 29 koncertów zagranych w Ameryce Północnej. W trakcie jego trwania, wokalista Layne Staley złamał nogę podczas jazdy quadem i na scenie występował o kulach i na wózku inwalidzkim[28][32]. Z początkiem listopada członkowie zespołu rozpoczęli samodzielny etap trasy Down in Your Hole Tour. Jako support występowały formacje Gruntruck i Screaming Trees[24].

Osobny artykuł: Lollapalooza.

W styczniu 1993 zespół wystąpił w Brazylii na festiwalu Hollywood Rock w Rio de Janeiro[17] oraz São Paulo[74]. Przed wylotem do Europy, w zespole zaszła zmiana personalna. Grupę opuścił zmagający się z uzależnieniem Mike Starr, który został zastąpiony przez Mike’a Ineza współpracującego z Osbourne’m[75]. W lecie muzycy wzięli udział w trasie festiwalu muzyki alternatywnej Lollapalooza, występując na głównej scenie obok Babes in Toyland, Primus, Rage Against the Machine i Tool[76]. W celu dalszej promocji, zespół występował w Stanach Zjednoczonych, Europie, Azji i Australii[77], koncertując z takimi wykonawcami jak Clawfinger, My Sister's Machine, Suicidal Tendencies, Sweet Water, TAD, The Poor i The Wildhearts. Trasa koncertowa została zakończona 4 listopada 1993 występem w Hordern Pavillion na terenie Sydney. Liczyła 167 występów i była ostatnim tak dużym tournée, w którym udział brał Staley[77].

Lista utworów

Wersja wydana w Stanach Zjednoczonych[22]

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.Them BonesJerry Cantrell2:30
2.„Dam That River”Cantrell3:09
3.„Rain When I Die”Layne Staley • Cantrell • Mike Starr • Sean Kinney6:03
4.Down in a HoleCantrell5:38
5.„Sickman”Staley • Cantrell5:31
6.RoosterCantrell6:15
7.„Junkhead”Staley • Cantrell5:11
8.„Dirt”Staley • Cantrell5:18
9.God SmackStaley • Cantrell3:52
10.„Untitled”Cantrell0:43
11.Hate to FeelStaley5:16
12.Angry ChairStaley4:48
13.Would?Cantrell3:27
57:41

Szablon:Przypisy-lista

Szablon:Przypisy-lista

Szablon:Przypisy-lista

Twórcy

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[22]:

Alice in Chains

Muzycy sesyjni

Produkcja

  • Aranżacja: Jerry Cantrell, Layne Staley, Mike Starr, Sean Kinney
  • Teksty utworów: Layne Staley, Jerry Cantrell

Pozycje na listach i certyfikaty

Album

Lista (1992/1993) Pozycja
Billboard 200 (Stany Zjednoczone)[4] 6
CD/MC Top 100 (Holandia)[78] 17
NZ Top 40 Albums Chart (Nowa Zelandia)[79] 36
Official Albums Chart Top 75 (Wielka Brytania)[42] 42
Offizielle Top 100 (Niemcy)[80] 37
Oricon Albums Chart (Japonia)[81] 93
RPM 100 Albums (Kanada)[82] 25
Suomen virallinen lista (Finlandia)[83] 11
Top 50 Albums (Australia)[84] 13
Topp 40 Album (Norwegia)[85] 15
Topplistan (Szwecja)[86] 11
Lista (1996) Pozycja
Top Pop Catalog Albums (Stany Zjednoczone)[87] 28
Lista (2015) Pozycja
Top of the Shops (Chorwacja)[88] 40

Single

Rok Singel Najwyższa pozycja
USA Album Rock Tracks
[41]
USA Modern Rock Tracks
[89]
FIN
[83]
GBR
[42]
IRL
[42]
NLD
[78]
1992 Would? 31 17 19 33
Them Bones 24 30 26 22
Angry Chair 34 27 33 28
1993 Rooster 7
Down in a Hole 10 36 29
„–” oznacza, że singel nie dostał się na listę.

Certyfikaty

Państwo Certyfikacja Sprzedaż
Australia (ARIA)[58]
złota płyta
35 000+[b]
Kanada (MC)[57]
platynowa płyta
100 000+[c]
Stany Zjednoczone (RIAA)[5]
4× platynowa płyta
4 000 000+[d]
Wielka Brytania (BPI)[59]
złota płyta
100 000+[e]
  1. W wydaniu amerykańskim pojawia się jako „Untitled”[22]. Nazwa „Iron Gland” została użyta w australijskiej edycji[37] oraz na składance Nothing Safe: Best of the Box. Sklep iTunes Store wymienił go pod nieprawidłową nazwą „Iron Man”. W internecie utwór występuje jako „Intro (Dream Sequence)”.
  2. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego w październiku 1993[58].
  3. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego 21 kwietnia 1993[57].
  4. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego 24 maja 2000[5].
  5. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego 1 stycznia 1995[59].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

Linki zewnętrzne

  1. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 179–192.
  2. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie AliceAllMusic
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. a b c d e f g h i j k l Brown 2010 ↓.
  4. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Billboard Dirt
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie AliceCertifications
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Grammy93
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. a b c d e f g Anderson 2007 ↓, s. 93–96.
  8. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie best
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie guitar
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. de Sola 2015 ↓, s. 163.
  11. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RIP
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 178.
  13. a b c d e de Sola 2015 ↓, s. 152.
  14. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kat
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. a b Prato 2009 ↓, s. 264–266.
  16. a b c d e f g h i Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie TerazRock
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. a b Prato 2009 ↓, s. 341–344.
  18. a b c d e f de Sola 2015 ↓, s. 182–185.
  19. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 187–189.
  20. de Sola 2015 ↓, s. 287.
  21. Yarm 2012 ↓, s. 379.
  22. a b c d e f g h Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dirtcredits
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie classic
    BŁĄD PRZYPISÓW
  24. a b c d e f g h i j k de Sola 2015 ↓, s. 191–193.
  25. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jeff93
    BŁĄD PRZYPISÓW
  26. a b c d e f g Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PopDirt
    BŁĄD PRZYPISÓW
  27. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Tylko
    BŁĄD PRZYPISÓW
  28. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dirt – Guitar World
    BŁĄD PRZYPISÓW
  29. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie lat
    BŁĄD PRZYPISÓW
  30. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie q
    BŁĄD PRZYPISÓW
  31. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Los
    BŁĄD PRZYPISÓW
  32. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie through_rolling
    BŁĄD PRZYPISÓW
  33. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Warren
    BŁĄD PRZYPISÓW
  34. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie NYT
    BŁĄD PRZYPISÓW
  35. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie them
    BŁĄD PRZYPISÓW
  36. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Ownwords
    BŁĄD PRZYPISÓW
  37. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie AUS_Dirt
    BŁĄD PRZYPISÓW
  38. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dirt_Canada
    BŁĄD PRZYPISÓW
  39. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie JAP
    BŁĄD PRZYPISÓW
  40. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie seeling
    BŁĄD PRZYPISÓW
  41. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mainstream
    BŁĄD PRZYPISÓW
  42. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Roberts
    BŁĄD PRZYPISÓW
  43. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie press
    BŁĄD PRZYPISÓW
  44. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie chicago
    BŁĄD PRZYPISÓW
  45. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Robert
    BŁĄD PRZYPISÓW
  46. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie classic1
    BŁĄD PRZYPISÓW
  47. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie weekly
    BŁĄD PRZYPISÓW
  48. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hammer1
    BŁĄD PRZYPISÓW
  49. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hammer2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  50. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie rolling
    BŁĄD PRZYPISÓW
  51. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie best2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  52. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie TerazRock11
    BŁĄD PRZYPISÓW
  53. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie spin_review
    BŁĄD PRZYPISÓW
  54. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie MTV AWARD
    BŁĄD PRZYPISÓW
  55. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dirtmtv
    BŁĄD PRZYPISÓW
  56. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Canada
    BŁĄD PRZYPISÓW
  57. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ARIA93
    BŁĄD PRZYPISÓW
  58. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gbr
    BŁĄD PRZYPISÓW
  59. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie best92
    BŁĄD PRZYPISÓW
  60. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Alicepl
    BŁĄD PRZYPISÓW
  61. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie eight
    BŁĄD PRZYPISÓW
  62. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dirt5
    BŁĄD PRZYPISÓW
  63. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie guitar92
    BŁĄD PRZYPISÓW
  64. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie loudwire11
    BŁĄD PRZYPISÓW
  65. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie loudwire
    BŁĄD PRZYPISÓW
  66. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Popoff
    BŁĄD PRZYPISÓW
  67. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie book
    BŁĄD PRZYPISÓW
  68. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie dirt_20years
    BŁĄD PRZYPISÓW
  69. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie spin_best
    BŁĄD PRZYPISÓW
  70. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Spin04
    BŁĄD PRZYPISÓW
  71. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie heavest
    BŁĄD PRZYPISÓW
  72. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Scars
    BŁĄD PRZYPISÓW
  73. de Sola 2015 ↓, s. 202.
  74. Prato 2009 ↓, s. 345.
  75. Yarm 2012 ↓, s. 423.
  76. a b de Sola 2015 ↓, s. 214.
  77. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie dutch_charts
    BŁĄD PRZYPISÓW
  78. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie NZ chart
    BŁĄD PRZYPISÓW
  79. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aicdeu
    BŁĄD PRZYPISÓW
  80. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie oricon
    BŁĄD PRZYPISÓW
  81. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aiccan
    BŁĄD PRZYPISÓW
  82. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Timo
    BŁĄD PRZYPISÓW
  83. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aicaus
    BŁĄD PRZYPISÓW
  84. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aicnor
    BŁĄD PRZYPISÓW
  85. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aicswe
    BŁĄD PRZYPISÓW
  86. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Top1
    BŁĄD PRZYPISÓW
  87. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie CRO
    BŁĄD PRZYPISÓW
  88. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie modern
    BŁĄD PRZYPISÓW