Droga śmierci Mińsk-Czerwień

Droga śmierci Mińsk-Czerwień – szlak kaźni więźniów, m.in. obywateli polskich, eskortowanych przez NKWD w czerwcu 1941.

W chwili ataku Niemiec na ZSRR w więzieniu w Mińsku przebywała duża ilość członków Związku Walki Zbrojnej. Byli tam m.in. rtm. Chrząszczewski i dr. May z Kowna. Byli też kpt. Janusz Szlaski[1] - późniejszy komendant Okręgu Nowogródzkiego, por. Aleksander Polanko ps. "Kalikst" - szef łączności Okręgu Białystok, kpt. Władysław Bruliński ps. "Oskar" - szef BlP Okręgu Białystok i mjr Józef Roczniak.

24 czerwca 1941 NKWD rozpoczęło ewakuację więzienia. Część więźniów wymordowano jeszcze przed jej rozpoczęciem. (między nimi kurierkę Komendy Głównej "Teresę"). Pozostałych pędzono pod silną eskortą szosą Smiłowicze-Ihumeń (Czerwień)-Mohylew. Ogólna liczba ewakuowanych więźniów wynosiła kilkanaście tysięcy osób [2]. Słabszych dobijano w drodze strzałami rewolwerowymi. Wśród zastrzelonych znaleźli się między innymi prezes Sądu Okręgowego w Łucku – Giedroyć, kurier i przewodnik przez granicę - Kazimierz Gumowski oraz por Aleksander Polanko.

Po czterech dniach kolumna więźniów licząca wówczas już tylko ok.2000 osób dotarła do Czerwienia. Tam w pobliskim lesie rozstrzelano kolejne kilkaset osób. Resztę pędzono dalej. Wreszcie NKWD zdecydowało się porzucić więźniów, a bardziej "niebezpiecznych" rozstrzelać. Strzelano również do tych, którzy zdecydowali się na ucieczkę sugerowaną przez strażników.

Z wielotysięcznej grupy ewakuowanych uratowało się zaledwie kilkaset osób. Wśród uratowanych byli: dr Stanisław May i rtm. Wincenty Chrząszczewski, kpt. Janusz Szlaski, kpt. Władysława Bruliński i pchor. Witold Daszkiewicz, Grażyna Lipińska. Dali oni świadectwo prawdzie.

Prowadzone śledztwa

Pion śledczy IPN (Oddziałowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie) prowadzi śledztwo w sprawie dotyczącej masowych zabójstw obywateli polskich – więźniów więzienia w Mińsku , dokonywanych przez funkcjonariuszy NKWD , w okresie od 17 września 1939 do końca czerwca 1941 o sygnaturze (S 46/05/Zk)[3].


  1. kpt./ppłk. Janusz Prawdzic-Szlaski - od listopada 1940 szef Oddziału II Komendy Obszaru II. Po aresztowaniu komendanta Obszaru mjr. Józefa Spychalskiego ps. "Samufa", został p.o. komendanta Obszaru. Aresztowany w lutym 1941 w Białymstoku, przebywał w więzieniu na Łubiance. a następnie w Mińsku. Na początku czerwca 1941 został skazany na karę śmierci.
  2. Według relacji ppłk. Janusza Prawdzic-Szlaskiego
  3. "Przedmiotowe śledztwo swym zakresem przedmiotowym obejmuje mordy dokonane przez funkcjonariuszy NKWD na ludności polskiej w okresie 17 września 1939r do końca czerwca 1941r( tj. ewakuacji więzienia w Mińsku) , nie tylko w samych więzieniach w Mińsku , ale i na trasie ewakuacji z Mińska do miejscowości Ihumień (tzw. „Marsz Śmierci”). W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy ustalono , że w Mińsku były dwa więzienia prowadzone przez NKWD : 1./ więzienie Centralne , które mieściło się w dawnym zamku Sapiehów , 2./ tzw. „Okrąglak” lub „Amerykanka” . Więzienia te były we wrześniu 1939r przepełnione- znajdowało się w nich 2 razy więcej więźniów niż było miejsc w celach. Likwidacja obu więzień rozpoczęła się w nocy z 22/23 czerwca 1941r. Nieustalona do chwili obecnej liczba więźniów została zamordowana przez NKWD na terenie więzień, część więźniów została wywieziona transportem kolejowym , zaś pozostałych więźniów podzielono na grupy i wyprowadzono z mińskich więzień , gnając ich w kierunku miejscowości Ihumień (Czerwień) .Grupy były prowadzone w pewnych odległościach . Marsz ten trwał kilka dnia . W czasie tego marszu NKWD mordowało więźniów , a ciała były pozostawiane przy drodze. Z wyprowadzonych z Mińska więźniów w ilości około kilku tysięcy do Czerwienia dotarła zaledwie grupa około 2 tys. więźniów. W Czerwieniu funkcjonariusze NKWD na grupie ocalałych z „Marszu Śmierci” więźniów, zaczęli ponownie dokonywać zabójstw. Mord w Czerwieniu przeżyło zaledwie kilkadziesiąt osób, a to dzięki temu , że enkawudziści uciekli przed niemieckim bombardowaniem. Obecnie trwają dalsze czynności mające na celu ustalenie liczby osób pomordowanych i ich tożsamości . Czynności , są także prowadzone w zakresie ustalenia obecnie żyjących pokrzywdzonych lub osób dla nich najbliższych celem zabezpieczenie materiału dowodowego. Nadto , są na bieżąco przesłuchani ustaleni pokrzywdzeni i prowadzona jest analiza materiałów archiwalnych. Celem tego śledztwa , jest także ustalenie sprawców ww. czynów oraz osób wydających , w tym zakresie rozkazy."Wykaz śledztw prowadzonych przez OKBZPNP w Warszawie

Bibliografia

  • Lesław Marian Bartelski: AK. T. 1, Podziemna armia 27.IX.1939-30.VI.1943. Warszawa: "Tekst", 1990. ISBN 83-85188-00-2.
  • Longin Tomaszewski: Kronika Wileńska 1939-1941 : z dziejów Polskiego Państwa Podziemnego. Warszawa: Pomost, 1990.
  • Lipińska G., Jeśli zapomnę o nich..., 1990
  • Stankiewicz-Januszczak, J., Marsz śmierci - ewakuacja więźniów z Mińska do Czerwieni 24-27 czerwca 1941 r., Volumen (1999)
  • Stankiewicz-Januszczak J., Dziś mówię ludziom, co mówiłam Bogu..., ISBN 83-914184-9-9
  • Petruitis J., Kaip jie mus sušaudė, Kaunas, 1942, 1990 (lit.)
  • Tumas J. Kelias į Červenę, Vilnius, 1990 (lit.)

Zobacz też