Dzwony Bazylei

Katedra w Bazylei, miejsce kongresu socjalistycznego opisanego w utworze. Dźwięk jej dzwonów symbolizuje niebezpieczeństwo nadciągającej nowej wojny światowej

Dzwony Bazylei (oryg. fr. Les Cloches de Bâle) - powieść Louisa Aragona, pierwsza z cyklu Świat rzeczywisty, opublikowana w 1934.

Okoliczności powstania utworu

Według określenia Rogera Garaudy'ego Dzwony Bazyleiksiążką torującą drogę, książką okresu przejściowego, utworem, w toku pisania którego Aragon opracowywał język, strukturę i stylistykę typową dla powstających w późniejszym okresie dzieł[1]. Dzieło to miało stanowić całkowite zerwanie z dotychczasową twórczością autora, z jednej strony oparte na ogólnym szkicu Świata rzeczywistego, zaś z drugiej będące swoistą powieścią-eksperymentem, którego plan zmieniał się w toku prac nad tekstem[1]. Na kształt utworu miała szczególny wpływ żona pisarza Elsa Triolet, która na bieżąco czytała powstające fragmenty powieści i była ich pierwszą recenzentką. Zdaniem Garaudy'ego to krytyczne uwagi Triolet w sprawie formy pierwszej części powieści skłoniły Aragona do zmiany formy części drugiej i trzeciej[2]. Zofia Jaremko-Pytowska podkreśla, że gruntowna zmiana stylu pisarskiego Aragona miała związek z realistyczną tradycją literacką Francji, dziełami, w których psychologiczna analiza jednostki łączyła się z drobiazgowym opisem tła społecznego. Ten typ literatury był postulowany jako najpełniejszy w środowiskach zachodnioeuropejskiej lewicy, do której należał pisarz[3]. Aragon świadomie odrzucił jednak głoszony przez francuskich pisarzy realistów postulat neutralności narracji, postanawiając uczynić powieść odzwierciedleniem własnych marksistowskich poglądów politycznych[4].

Treść

Dzwony Bazylei składają się z czterech części: Diana, Katarzyna, Wiktor oraz Klara.

Diana

Główną bohaterką tej części jest Diana, ostatnia potomkini zrujnowanej rodziny arystokratycznej, kobieta rozwiązła, żyjąca dzięki pieniądzom kolejnych bogatych kochanków. W końcu poślubia bogacza nazwiskiem Brunel, który okazuje się być sutenerem. Po ustanowieniu sądownie separacji swojego małżeństwa Diana zostaje kochanką przemysłowca Wisnera, podczas gdy jej mąż zostaje policyjnym agentem-prowokatorem.

Katarzyna

Główna postać tej części to córka przemysłowca z Baku i luksusowej kurtyzany, Gruzinka z pochodzenia. W Paryżu wiąże się ona ze środowiskami anarchistycznymi, widząc w wolności obyczajowej drogę do poprawy sytuacji kobiet. Zrywa korzystny materialnie związek z wojskowym Thiebaultem, gdy bierze on udział w tłumieniu strajku. Coraz bardziej zagubiona w życiu próbuje popełnić samobójstwo, przed czym ratuje ją Wiktor, młody działacz robotniczy.

Wiktor

III część Dzwonów Bazylei kontynuuje wątek Katarzyny i Wiktora, który wprowadza młodą Gruzinkę w środowisko działaczy robotniczych i związkowych. W Paryżu ma miejsce wielki strajk taksówkarzy, który Wiktor współorganizuje. Katarzyna, początkowo nieufna wobec idei socjalistycznych, stopniowo zrywa ze swoim idealistycznym anarchizmem. Wydalona z Francji za działalność lewicową, dołącza do organizacji feministycznych i robotniczych w Wielkiej Brytanii.

Klara

Klara Zetkin w czasie kongresu II Międzynarodówki w Zurychu w 1897. W powieści Dzwony Bazylei Zetkin jest przedstawiona jako ideał kobiety - zaangażowanej w politykę wbrew stereotypom, stałej w poglądach

Losy wszystkich bohaterów łączą się na kongresie II Międzynarodówki w 1912, w katedrze w Bazylei, gdzie przemawia Clara Zetkin, działaczka Niemieckiej Partii Socjaldemokratycznej, wzór nowoczesnej kobiety-socjalistki.

Cechy utworu

Forma utworu

Według Rogera Garaudy'ego

nie można oceniać tej powieści i jej kompozycji według klasycznych kryteriów. Nie jest ona zbudowana na podstawie rozwoju akcji. Podporządkowuje się ona wewnętrznej dialektyce rozwoju pisarza i jego czasów[2]

.

Mimo ujęcia całości w formę powieści w obrębie utworu widoczne są wyraźne różnice między jej poszczególnymi częściami. Diana została napisana w sposób zbliżony konstrukcyjnie do noweli balzakowskiej[5]. Taki sposób prowadzenia narracji został skrytykowany przez Elsę Triolet, która zasugerowała pisarzowi inną, swobodniejszą formę tekstu. Została ona faktycznie zastosowana w częściach drugiej i trzeciej[2].

Dzwony Bazylei jako powieść historyczna

Obok postaci fikcyjnych Aragon kreśli bogate wizerunki autentycznych działaczy socjalistycznych tamtych lat - Klary Zetkin i Jeana Jauresa. Losy Katarzyny i Diany mają również za tło wiele autentycznych wydarzeń: strajk taksówkarzy w Paryżu, samobójstwo i pogrzeb małżonków Lafargue, kryzys marokański, wojny bałkańskie. Aragon opisuje środowisko wyższych sfer przedwojennego Paryża, kontrastując je ze środowiskiem pracowników, działaczy lewicowych, policji i anarchistów.

Podstawowym celem Aragona było - obok pochwały socjalizmu i działania na jego rzecz - także oddanie ducha czasów "belle epoque", którą przedstawia jako czasu rozkładu moralnego dawnego społeczeństwa, upadku tradycyjnych grup, które w nim dominowały. Poprzez analogię do lat poprzedzających I wojnę światową Aragon ostrzega przed kolejną wielką wojną. Symbolem tego ostrzeżenia jest finałowe bicie dzwonów katedry w Bazylei.

Dzwony Bazylei jako powieść o miłości

Louis Aragon wielokrotnie podkreślał znaczenie postaci kobiecych i związanych z nimi wątków miłosnych w swoich utworach[2]. Roger Garaudy twierdzi wręcz, że właśnie miłość, rozpatrywana w ścisłym związku ze strukturą społeczną, jest głównym tematem utworu[2]. Trzy pierwsze części dzieła dowodzą niemożliwości prawdziwego uczucia w społeczeństwie kapitalistycznym, gdyż jednym z jego elementów jest zdaniem autora uczynienie kobiety podległą mężczyźnie. Dopiero w finale utworu, gdy przemawia Klara Zetkin, Aragon wyraża wiarę w odrodzenie miłości, jakie nastąpi w społeczeństwie socjalistycznym, gdy kobieta i mężczyzna staną się prawdziwie równi sobie[6]. Prawdziwa miłość nie polega zatem ani na zawieraniu kolejnych związków w celach finansowych, jak czyni to Diana de Nettencourt, ani na wolnej miłości, jaką uprawia zbuntowana przeciw swojemu środowisku Katarzyna Simonidze[7]. Związek dwojga wolnych ludzi, autentyczne oddanie się sobie, stanowi element naturalnego dla człowieka dążenia do doskonałości i szczęścia[7].

Dzwony Bazylei jako powieść o dojrzewaniu

Drugim kluczowym tematem dzieła jest problem przemiany światopoglądowej, jaką w czasach Aragona przechodziło wielu intelektualistów i artystów, w tym on sam. Jak tłumaczył Aragon na łamach La Nouvelle Critique w 1949:

W Manifeście Marksa i Engelsa uderzyło mnie jedno zdanie mówiące o tym, że nadejdzie chwila, kiedy najlepsza część burżuazji przejdzie na stronę klasy robotniczej. Chciałem właśnie opisać pierwsze formy tego przejścia[8]

.

Tym samym autor opisywał również własną ewolucję światopoglądową - przejście od pochwały indywidualizmu artystycznego i pełnej wolności jednostki do apologii zaangażowania społecznego po stronie ruchu robotniczego[9].

Za jego rozbudowane alter ego w utworze uznaje się postać Katarzyny[10]. Bohaterka ta, córka zamożnego przemysłowca z Baku, usiłuje zerwać całkowicie więzi ze swoją warstwą społeczną, której sposób życia uważa za odstręczający. Początkowo poszukuje wolności w anarchizmie i wolnej miłości, jednak świadomość bycia zależną od pieniędzy wysyłanych jej przez ojca, jedynego źródła jej utrzymania, uzmysławia jej daremność tych prób. Katarzyna nie jest również w stanie w pełni wejść do środowiska robotniczego, gdzie próbuje wprowadzić ją szofer Wiktor Deyhanin. Na strajkujących pracowników patrzy jedynie z ciekawością, gdyż ich motywacja, typowo ekonomiczna, nie jest tożsama z jej poszukiwaniem sensu życia[11]

Przesłanie polityczne

Dzwony Bazylei są powieścią z wyrazistym przesłaniem politycznym, głoszącym pochwałę ideałów socjalistycznych jako rozwiązania problemów społecznych epoki. Odkrycie socjalizmu i odnalezienie swojego miejsca w ruchu robotniczym staje się początkiem nowego życia dla Katarzyny i Wiktora. Z kolei Klara Zetkin, przekonana socjalistka, zostaje ukazana jako ideał kobiety, osoba, która dzięki jasno wytyczonym celom politycznym uzyskała największy możliwy zakres wolności, jaki był możliwy w ówczesnym społeczeństwie. Kontrastując środowisko anarchistów z socjalistami i rozstrzygając porównanie zdecydowanie na korzyść tych drugich, autor chciał podkreślić swoje zerwanie z anarchizmem, którego był sympatykiem. Podobny proces przechodzi w utworze Katarzyna.

  1. a b R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 316.
  2. a b c d e R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 317.
  3. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 73-76.
  4. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 77.
  5. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 82.
  6. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 317-318.
  7. a b R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 318.
  8. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 320.
  9. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 320-321.
  10. Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963, s. 84.
  11. R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. s. 329-332.

Bibliografia

  • R. Garaudy: Droga Aragona. Od nadrealizmu do świata rzeczywistego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965.
  • Z. Jaremko-Pytowska: Louis Aragon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1963.
  • B. Lecherbonnier, Aragon, Bordas, Paris 1971