Ekwatorius

Ekwatorius
Equatorius
Ward et al., 1999
Okres istnienia: miocen
15 mln lat temu
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Rząd naczelne[1]
Podrząd małpokształtne[1]
Infrarząd małpy wąskonose
Nadrodzina człekokształtne[1]
Rodzaj ekwatorius
Gatunki

Equatorius africanus

Ekwatorius (Equatorius) – wymarły rodzaj ssaka naczelnego.

Systematyka

Autorzy opisu Equatorius podjęli w swej pracy dyskusję powstania kladu obejmującego człowieka i wielkie małpy[1], czyli człekokształtne (Hominoidea)[2]. W czasie opisu ekwatoriusa czas rozejścia się linii człowieka i wielkich małp oceniano na kilkanascie milionów lat. U początków tego kladu znajduje się keniapitek, wedle różnych źródeł bazalny hominoid bądź grupa siostrzana rzeczonego kladu, wedle jeszcze innego poglądu takson zbyt pierwotny, by był bliskim krewnym Hominoidea[1]. Keniapitek opisany został we wczesneych latach 60. XX wieku Jego odkrywca, Leakey, w 1967 przypisał dotego rodzaju kolejne okazy, uznając również, że należa do tego samego rodzaju, co żuchwa opisana wcześniej jako Sivapithecus africanus. W efekcie przeniósł ten gatunek do rodzaju keniapitek[3], uznawany w tamtych czasach za jednego z pierwszych człowiekowatych i przodka człowieka[4]. Przynależności keniapiteka do hominidów i dziś się nie wyklucza[5], jednak raczej uznaje się go za bliskiego krewnego człowiekowatych, być może bliżej związanegi z nimi, niż z niektórymi bardziej pierwotnymi gryfopitecidami[6].

Wobec powyższego, nim opisano ekwatoriusa, wymieniano 2 gatunki keniapiteka[1]:

  • K. wickeri
  • K. africanus

Zespół badaczy pod kierunkiem Warda stwierdził jednak znaczące różnice pomiędzy tymi gatunkami, na podstawie czego w nioskował, że nie należą one do tego samego rodzaju. W rezultacie stworzyli oni nową nawę rodzajową Equatorius. W wyborze nazwy kierowali się bliskością równika w stosunku do miejsc, gdzie znaleziono szczątki zwierzęcia[1].

Ward et al. zaliczyli nowy rodzaj do rzędu naczelnych (Primates), w jego obrębie do podrzędu Anthropoidea i nadrodziny człekokształnych (Hominoidea)[1]

Ekwatorius zaliczał się do grupy zwanej nieformalnie gryfopitekami. Pochodził od wcześniejszych ich przedstawicieli z Turcji[3]. Mieszanka cech związanych z życiem naziemnym i nadrzewnym z brakiem specjalizcji w żadnym z tych kierunków, czyni go, jak to określa David Begun, zgeneralizowaną małpą człekokształtną. Zwierzę o takich właśnie cechach mogło dać początek linii prowadzącej do wyewoluowania współczesnych wielkich małp i człowieka[7].

Budowa

Ekwatorius budową przypominał wcześniejsze gryfopiteki z Azji Mniejszej[3]. Masę ciała szacuje się na 27 kg[1].

Zwierzę to miało potężną szczękę i żuchwę[3], podobnie jak nacholapitek[8].

Zęby ekwatoriusa przypominały zęby gryfopiteka. Na podstawie samych zębów nie można odróżnić tych dwóch rodzajów naczelnych. Miały grube szkliwo[9]. Przyśrodkowy siekacz szczęki cechuje się szeroką koroną, na powierzchni zębowej widnieje wydatny guzek. Kolejny siekacz charakteryzuje się asymetrią korony. Ma on też obręcz. Dolny kieł ma niską koronę. Zęby policzkowe nie mają prawie obręczy[1].

Kręgosłup był długi i giętki. Mostek budują szerokie i płaskie segmenty. Żebra mają sercowatego kształtu trzony[1].

Kończyny górne i dolne nie różnią się długością[10]. Szkieletem kończyn ekwatorius przypomina ekembo[4]. Skręcenie obojczyka jest nieznaczne. Łopatka o brzegu pachowym dłuższym od kręgowego nosiła wyrostek barkowy wystaje za panewkę stawu ramienego. Kość ramienna miałą z tyłu płaską, niezbyt wielką głowę i trzon w retrofleksji. Kość tą zdobił dobrze rozwinięty grzebień naramienno-piersiowy. Kończący ją nadkłykieć przyśrodkowy był mały i odchylony do tyłu[1]. Staw łokciowy nie jest zbyt mobilny[10]. Ekwatorius nie potrafił wyprostować całkowicie kończyny górnej w stawie łokciowym[7]. Niemożność ta spowodowana jest u wielu ssaków dużym wyrostkiem łokciowym, do którego przyczepia się mięsień trójgłowy ramienia. Taka budowa stanowi wyraz przystosowania się do szybkiego biegu[11]. Podobnie i u ekwatoriusa wyrostek łokciowy rozciągał się w kierunku bliższym[1]. Podobny stan charakteryzował prokonsula[7], ekembo[11] i wiele innych mioceńskich człekokształtnych, w przeciwieństwie do ich współczesnych potomków[7], brachiatorów[12]. Wcięcie łokciowe lokowało się bocznie. Kość kończył wyrostek rylcowaty, pokaźnej długości, łączący się z proksymalnymi kośćmi nadgarstka o wolnej os centrale. Zwraca uwagę głębokość zagłębienia dla więzadła gruszkowato-haczykowatego na kości haczykowatej. Dalej leżą kości śródręcza o szerokich od strony dłoniowej głowach. Na ich stronie grzbietowej znajdują się zagłębienia, którymi zażyciowo przebiegały więzadła śródręczno-paliczkowe podoczne. Jeszcze dalej znajdują się paliczki o smukłych, nieznacznie zakrzywionych trzonach[1].

Staw biodrowy ekwatoriusa podobny jest do homologicznego stawu u małp zwierzokształtnych. Anatomia mięśni wskazuje na poruszanie się po ziemi[4]. Kość udową o względnie niedużej głowie cechował duży kąt między troznem a szyją. Zwraca uwagę dobrze zbudowany, rzywiedziony paluch[1].

Rozmieszczenie geograficzne

Do ważniejszych z kilku stanowisk[3], gdzie znaleziono szczątki Equatorius, są Maboko i Kipsarimon[13]. Podobnie jak inne[3], znajduje się ono w dzisiejszej Kenii[13]. Dokładniej Maboko to jedna z wysp na Jeziorze Wiktorii. Jednak to na pobliskim Kipsarimon znaleziono najbardziej kompletny ze szkieletów tego rodzaju[4]. W Kipsaramon, na zachód od jeziora Baringo, na północy wzgórz Tugen, znajduje się formacja Muruyur[1].

Maboko porastał niegdyś las poprzecinany terenami otwartymi. W Maboko znaleziono również pozostałości koczkodanowca Victoriapithecus[4].

Pozostałości zwierzęcia pochodzą sprzed 15 milionów lat, a więc ze środkowego miocenu[13].

Znaleziska obejmują czaszkę, zęby, szkielet pozaczaszkowy[13]. Pochodzący z Kipsaramon, formacji Muruyur holotyp to niekompletny szkielet[1].

Habitat i behawior

Ekwatorius zamieszkiwał siedlisko leśne poprzecinane terenami otwartymi. Postuluje się, że mógł spędzać na ziemi więcej czasu, niż inne, blisko spokrewnione z nim rodzaje[4]. Być może chodził na kłykciach, jak to czynią dzisiejsze wielkie małpy, aczkolwiek nie ma co do tego pewności. Z drugiej strony ekwatorius świetnie wspinał się na drzewa[7].


  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q Equatorius: A New Hominoid Genus from the Middle Miocene of Kenya Steve Ward, Barbara Brown, Andrew Hill, Jay Kelley & Will Downs. Equatorius: A New Hominoid Genus from the Middle Miocene of Kenya. „Science”. 285 (5432), s. 1382-1386, 1999. DOI: 10.1126/science.285.5432.1382 (ang.). 
  2. Systematyka i nazwy polskie za: Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 53-54. ISBN 978-83-88147-15-9.
  3. a b c d e f Begun 2017 ↓, s. 136.
  4. a b c d e f Begun 2017 ↓, s. 137.
  5. Begun 2017 ↓, s. 160.
  6. Begun 2017 ↓, s. 159.
  7. a b c d e Begun 2017 ↓, s. 138.
  8. Begun 2017 ↓, s. 155.
  9. Begun 2017 ↓, s. 136-137.
  10. a b Begun 2017 ↓, s. 139.
  11. a b Begun 2017 ↓, s. 76.
  12. Begun 2017 ↓, s. 154.
  13. a b c d Begun 2017 ↓, s. 60.

Bibliografia

  • David R Begun: Prawdziwa Planeta Małp. Nowa historia Człowieka. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017. ISBN 978-83-8123-000-1.