Ernő Jendrassik

Szablon:Biogram infobox rozszerzony Ernő Jendrassik (Ernst Jendrassik, ur. 7 czerwca 1858 w Koloszwarze, zm. 21 grudnia 1921 w Budapeszcie) – węgierski lekarz neurolog, pamiętany za prace nad odruchami. Opisany przez niego manewr ułatwiający wywołanie odruchu kolanowego do dziś znany jest jako manewr Jendrassika.

Życiorys

Urodził się w Koloszwarze w Siedmiogrodzie. Jego ojcem był Jenő Jendrassik, znany lekarz i profesor fizjologii. Ernő ukończył studia medyczne na Uniwersytecie w Budapeszcie w 1880 roku i rozpoczął pracę w Klinice Medycyny Wewnętrznej. Jego pierwsza praca, zatytułowana "Beiträge zur Lehre von den Sehnenreflexen"[1], została opublikowana w 1883 i przysporzyła Jendrassikowi uznanie w kraju i za granicą[2]. Dzięki niej dostał możliwość podróży po Europie i odwiedzenia wszystkich ważniejszych neurologicznych klinik, w Wiedniu, Monachium, Lipsku i Paryżu, gdzie przez sześć miesięcy 1884 roku pracował z Jeanem-Martinem Charcotem[2].

Od 1894 roku Jendrassik pracował na oddziele neurologicznym w 2. Klinice Medycyny Wewnętrznej, przekształconym w 1902 roku w samodzielną Klinikę Neurologiczną. W 1908 roku zastąpił Frigyesa Korányiego na stanowisku dyrektora i ordynatora 1. Kliniki Medycyny Wewnętrznej, na którym pozostał przez następne 13 lat. Tam zorganizował od razu osobny oddział i ambulatorium neurologiczne. Zajmował się nie tylko neurologią i medycyną wewnętrzną ale też psychiatrią, mimo że w tym czasie na Węgrzech psychiatria była oddzielnie wykładana i nauczana.

Węgierska Akademia Nauk wybrała Jendrassika w 1898 roku na członka korespondenta, a w 1918 roku został jej członkiem rzeczywistym. Należał do Société anatomique w Paryżu. Zmarł 21 grudnia 1921 roku w Budapeszcie[3].

W 1922 roku, rok po śmierci Jendassika, Károly Schaffer, neurolog i neuropatolog, w uznaniu zasług Jendrassika stwierdził, że "z uzasadnioną dumą, możemy go nazwać węgierskim Charcotem". Uniwersytet Semmelweisa, na którym Jendrassik najpierw się uczył a potem wykładał, w 1960 roku ustanowił medal Ernő Jendrassika przyznawany co roku autorowi najwybitniejszej publikacji naukowej[2].

Jendrassikowi poświęcono wiele artykułów biograficznych i wspomnieniowych, większość w języku węgierskim[4][5][6][7][8], także w niemieckim[9] i angielskim[2].

Grób Jenői Ernő Jendrassików w Budapeszcie

Dorobek naukowy

Ilustracja z pracy Jendrassika z 1896 roku przedstawiająca połączenia nerwów V i VII oraz przebieg włókien współczulnych (czarne), ruchowych (białe), czuciowych (kropkowane)[10]

Jendrassik opublikował 123 prace w węgierskich i zagranicznych czasopismach, z których 23% poświęconych było medycynie wewnętrznej, 44% neurologii, a 14% psychiatrii[2]. Zajmował się również filozofią, psychologią i psychiatrią sądową. Doniosłe były jego badania nad neurologią ruchu: rozpatrywał czynność mięśnia nie w związku z jego rzeczywistą lokalizacją, ale miejscem przyczepu (np. mięsień podłopatkowy i nadgrzebieniowy zaangażowane są w ruch dalszego odcinka ręki, mimo że są od niego oddalone)[2]. Przez niemal 20 lat kariery naukowej badał odruchy, począwszy od uznanej pracy z 1882 roku[11][12][13]. Jendrassik wyróżnił trzy grupy odruchów:

  • ścięgniste i okostnowe, których łuk odruchowy przebiega przez rdzeń kręgowy;
  • skórne, w których droga odruchu angażuje korę mózgową;
  • złożone (np. połykanie, mikcja), w których przełączenie między neuronami czuciowymi a ruchowymi odbywa się w niżej położonych częściach mózgowia. Opisał zjawisko wykorzystywane przez neurologów do dziś jako manewr Jendrassika (ang. Jendrassik maneuvre, niem. Jendrassik'scher Handgriff): odruch (np. kolanowy) jest wzmocniony, gdy jednocześnie inna grupa mięśni w tym samym czasie jest w skurczu. Zjawisko można zaobserwować wywołując odruch kolanowy u osoby splatającej mocno dłonie lub wykonującej inną pracę mięśni rąk[11]. Jendrassik podał prawidłowe wytłumaczenie zjawiska jakim jest ośrodkowe wzmożenie aktywności włókien aferentnych, a nie odwrócenie uwagi pacjenta jak nieraz jeszcze dziś się uważa[2].

Jendrassik między 1887 a 1892 rokiem prowadził intensywne badania nad popularną wówczas hipnozą. Na Węgrzech wczesne badania nad hipnotyzmem z psychiatrycznego punktu widzenia przeprowadzali Károly Laufenauer i jego młody asystent Károly Schaffer w klinice Wydziału Zdrowia i Patologii Psychicznej budapeszteńskiego Wydziału Medycyny. Jendrassik swoje badania prowadził w Klinice Chorób Wewnętrznych. Poza hipnozą badał też inne zjawiska fizjologiczne, najwięcej zainteresowania poświęcając jednak potędze sugestii, wolnej woli i sądowym implikacjom hipnozy. We wrześniu 1894 roku całą Europę obiegła wiadomość o spowodowanej hipnozą śmierci młodej pacjentki Franza Neukomma podczas jednego z popularnych publicznych seansów hipnotycznych[14]. Jendrassik przeprowadził szereg eksperymentów behawioralnych mających dowieść zupełnego braku wolnej woli u zahipnotyzowanych pacjentów. Opisał m.in. doświadczenie jakiemu poddał swoją pacjentkę Ilmę, która za sprawą hipnozy myślała że jest psem, chodziła na czterech kończynach i szczekała. Innego pacjenta Jendrassik poczęstował surowym ziemniakiem, przekonując go że karmi go pieczonym udkiem kurczaka. Pacjent zjadł ziemniaka "z wielkim apetytem"[15]. Inni jeszcze zahipnotyzowani pacjenci pili ocet przekonani, że jest to wyśmienity tokaj. W końcu, Ilma na sugestię Jendrassika skłonna była bez wahania pisać listy miłosne do lekarza, który miał rzekomo zabić jej ojca. W innym eksperymencie próbowała zabić rolką papieru jednego z lekarzy, również poddana odpowiedniej sugestii. Konkludując, Jendrassik uznał, że osoba w stanie hipnozy nie dysponuje żadną wolną wolą i stąd wszystkie jej działania są efektem narzuconej woli hipnotyzera. W kontekście przypadku Elli, pacjentki Neukomma, przemawiałoby to za jego winą[14].

Jendrassik badał też dziedziczne schorzenia układu nerwowego. Opisał w szczegółach 25 członków 14 dotkniętych nimi rodzin[16][17], przebadanych następnie neuropatologicznie przez Károlya Schaffera. Jendrassik napisał rozdział o neurologicznych chorobach genetycznych do podręcznika neurologii pod redakcją Maxa Lewandowsky'ego[18].

Na polu medycyny wewnętrznej osiągnięciem Jendrassika było odkrycie diuretycznych własności kalomelu, i opracowanie optymalnej dawki redukującej niepożądane działanie przeczyszczające związku[19][20]. Napisał też prace z dziedziny neuroanatomii, między innymi zaproponował, że włókna czuciowe dla gruczołu łzowego odchodzą od nerwu Widiusza (gałąź nerwu VII) do nerwu V w okolicy zwoju skrzydłowo-podniebiennego[21]. W latach I wojny światowej zajmował się psychozą wojenną, zauważając jej odpowiednik także u cywili. "Wśród tych ludzi, którzy nie ucierpieli w żadnym stopniu od fizycznych urazów, widziałem zupełnie typowe przypadki astazji, tików, skurczy [...] prawdziwy odpowiednik psychozy u żołnierzy[22].

Na polu psychiatrii Jendrassik dał się zapamiętać jako nieprzejednany wróg psychoanalizy. W sporządzonej na prośbę ministra Zsigmonda Kunfi opinii stwierdził, że psychoanaliza nie jest nauką, szerzy "niemoralność i pornografię"[23]. W podręczniku interny Jendrassik określił ją ponownie jako zamaskowaną pornografię ("getarnte Pornographie") i dalej:

Według tej nauki, histeria jest jedynie następstwem doznanych urazów na tle seksualnym (lub tylko psychicznych) w najwcześniejszym dzieciństwie, i proponuje psychoanalizę jako metodę jej leczenia. Ta składa się z trwających tygodniami prywatnych rozmów, podczas których lekarz zadaje pacjentowi nietaktowne, dręczące i nieprzyzwoite pytania. Tak długo jak ci uczeni piszą tylko senniki (a robią to!) nie powinniśmy sprawy brać na poważnie, jednak metoda ta stanowi dla młodych dziewcząt duże zagrożenie[24]

Jendrassik był zainteresowany organizacją opieki zdrowotnej w swoim kraju i brał czynny udział w jej rozwoju. Korespondował m. in. z Pierre'em Marie chcąc poznać od niego organizację służby zdrowia we Francji. W liście z 6 stycznia 1893 roku (cytowanym przez Pásztora) Marie odpowiedział Jendrassikowi, że we Francji szpitale podlegają lokalnym samorządom, a ośrodki dla psychicznie chorych i sierocińce bezpośrednio władzom centralnym. Paryż jest wyjątkiem, gdzie skomplikowane zależności (Assistance Publique) rządzą finansowaniem instytucji zdrowia publicznego[2]. Marie i Jendrassik korespondowali dłużej, a w zachowanych listach znajduje się np. pytanie Mariego o praktyczne wskazówki dotyczące planowanej przez Charcota i jego żonę podróży do Konstantynopolu statkiem przez Dunaj. W 1893 roku Marie dzielił się z Jendrassikiem pomysłem założenia wraz z przyjacielem Édouardem Brissaudem nowego czasopisma, "Revue Neurologique".

Wybrane prace

O ile nie zaznaczono inaczej, jedynym autorem jest Ernő Jendrassik.
  • Beiträge zur Lehre von den Sehnenreflexen. „Dtsch Arch klin Med”. 33, s. 177–199, 1883. 
  • Zur Untersuchungsmethode des Kniephänomens. „Neurologisches Zentralblatt”. 4, s. 412–415, 1885. 
  • Jendrassik E, Marie P. Contribution à l'étude de l'hémiatrophie cérébrale par sclérose lobaire. Arch Physiol 1885: 1: 51-105.
  • Das Calomel als Diureticum. Deutsch Arch f klin Med, 1885-1886, 38, 499-524.
  • Jendrassik E. De l'hypnotisme. Archives de Neurologie 11, 1886
  • Jendrassik E. Vom Verhältnisse der Poliomyelencephalitis zur Basedow'sehen Krankheit. Archiv f. Psychiatrie, 17. 1886 Szablon:Doi
  • Ueber die Localisation der Reflexe. Orvosi Hetilap, 1886. D. Archiv f. klin. Medizin 52.
  • Hypnoticus suggestio kísérletek. Gyógyászat 11. 140–142. 1887
  • Einiges über Suggestion. „Neurologisches Zentralblatt”. 7, s. 321–330, 1888. 
  • A suggestióról. Orvosi Hetilap 23. 746–749, 781–785. 1888
  • Az acetaliniid therapeutikus alkalmazasahoz. Orvosi Hetilap 1889 (Neurologisches Zentralblatt 8, 243)
  • Weitere Untersuchungen uiber die Quecksilberdiurese. Deutsch Arch f klin Med, 1890-1891, 47, 226-288.
  • Pestk med-chir Presse, Nos. 7 & 14, 1890
  • Jendrassik E, Runge Miksa. Jendrassik Ernö tanár hátrahagyott iratai ; Az újszülöttek betegségei. Budapest : Magyar Orvosi Könyvkiadó Társulat, 1891.
  • A hysteriás suggerálhatóságról. Orvosi Hetilap 42. 508–510, 43. 523–525, 44. 537–539, 45. 551–553. 1892
  • Eszmecsere a hypnosis felett. Orvosi Hetilap 19, 228-229. 20. 254-260. 1892
  • Gyógyászat 21, 250-253, 22. 263-265. 1892
  • Közlemeny az egyetemi II belklinikáról. Az arczideg viszonyáról a Könnyelválasztáshoz. Orv Hétil Nos 31&32, 367-368, 380-381. 1893
  • Sur le rôle du nerf facial dans la sécrétion des larmes. Revue neurologique, 7, 186-192. 1894
  • Ueber die allgemeine Localisation der Reflexe. Deutsches Archiv f. klin. Med, 1894
  • Ueber die Heilserumbehandlung der Diphtherie. Verhandl d Kongr f inn Med 1894)
  • On the Rule of the Facial Nerve in Secretion of Tears. Journal of Nervous & Mental Disease 20(3):192, March 1895. [1]
  • Zur Lehre vom Muskeltonus. „Neurologisches Zentralblatt”. 15, s. 781–787, 1896. 
  • Allgemeine Betrachtungen über das Wesen und die Function des vegetativen Nervensystems. Virchow's Archiv, 145, 427-457, 1896 Szablon:Doi PDF
  • Allgemeine Localisation der Reflexe. Archiv f klin Medicin Bd. 52.
  • Az idegen szavak nyelvünkben : nyilt levél a magyar nyelvőr szerkesztőjének. Budapest : Hornyánszky Viktor, 1896. [2]
  • Ueber Paralysis spastica und über die vererbten Nervenkrankheiten. Deutsch Arch f Klin Med, 1897, Bd. 58
  • Ueber Hemiatrophia faciei. Deutsch Arch f Klin Med, 1897, Bd. 59
  • Zweiter Beitag zur Lehre von den vererbten Nerven krankheiten. Deutsch Arch f Klin Med, 1898, Bd. 61
  • Ueber die Lokalisation der Tabes dorsalis. Deutsch Arch f Klin Med, 1898, 43, 61.
  • Zweiter Beitrag zur Lehre v. d. vererbten Nervenkrankheiten. Deutsch Arch f Klin Med Bd 61
  • Az Idegrendszer és az izomzat betegségei. Budapest, Stampfel [1899]
  • L' Association des médecins de la Hongrie. Paris: Masson, 1900
  • Klinische Beiträge zum Studium der normalen und pathologischen Gangarten. Deutsch Arch f Klin Med
  • Beiträge zur Kenntniss der hereditären Krankheiten (Mit 33 Abbildungen). „Dtsch Z Nervenheilk”. 22, s. 444–499, 1902.  Szablon:Doi
  • Das Prinzip der Bewegungseinrichtung des Organismus. 1904 Szablon:Doi
  • Weitere Beiträge zur Lehre vom Gehen. Archiv f Anat u Physiol Physiol Abteilung Suppl s. 287
  • Die Prinzipien der Bewegungs-Einrichtungen der Organismen. Orvosi Hetilap 16
  • Über Neurasthenie. (Sammlung klinischer Vorträge, No 426/427) Leipzig, Breitkopf & Härtel 1906
  • Dritter Beitrag zur Lehre vom Gehen. Aren. f. (Anat. u.) Physiol., H. 3, 4, 187—204 (1906)
  • Ueber den Mechanismus und die Lokalisation der psychischen Vorgänge. Neurologisches Zentralblatt 5/6, 194-201, 254-264 (1907)
  • Die hereditären Krankheiten. W: Jendrassik E: Handbuch der Neurologie. Lewandowsky M (red.). Berlin: Springer, 1911.
  • Über Neurasthenie. Zentralblatt für Psychoanalyse und Psychotherapie 1, 114. 1911.
  • Báró Korányi Frigyes lev. tag emlékezete. A belorvostan tankönyve. 1. köt. - 1914 p. 2. köt. - VI, 574 p. Budapest : Magyar Tudományos Akadémia, 1914 [3]
  • Einige Bemerkungen zur Kriegsneurose. Neurologisches Zentralblatt 35, 498.
  • A belorvostan tankönyve / Ángyán János [et al.] ; szerk. Jendrassik E. 2. jav., bőv. kiad. / szerk. Herzog Ferenc Budapest: Mai Henrik, 1926
  • Jendrassik E, Herzog Ferenc. Belorvosi diagnosztika. 2. jav., bőv. kiad. / szerk. Herzog Ferenc Budapest: Mai Henrik, 1926
  1. Jendrassik E. Beiträge zur Lehre von den Sehnenreflexen. Dtsch Arch klin Med. 33, 177–199. 1883.
  2. a b c d e f g h Pásztor E. Ernő Jendrassik (1858–1921). „Journal of Neurology”. 251. 3, s. 366-367, 2004. DOI: 10.1007/s00415-004-0394-3. PMID 15015025. 
  3. KORNYEY I. [In memory of Ernö Jendrássik, Kolozsvár, June 7, 1858--Budapest, December 21, 1921]. „Ideggyogy Sz”. 11. 3, s. 59-60, 1959. PMID: 13586872. 
  4. [100th Anniversary of the birth of Ernö Jendrassik]. „Orv Hetil”. 99. 8-9, s. 304-6, 1958. PMID: 13553388. 
  5. KORNYEY I. [In memory of Ernö Jendrássik, Kolozsvár, June 7, 1858--Budapest, December 21, 1921]. „Ideggyogy Sz”. 11. 3, s. 59-60, 1959. PMID: 13586872. 
  6. ANGYAN J. [In memory of Ernö Jendrassik]. „Orv Hetil”. 99. 51, s. 1769-77, 1959. PMID: 13623223. 
  7. Czeizel E. [Historical assessment of the heredodegeneration theory. I. Ernö Jendrassik]. „Orv Hetil”. 120. 12, s. 722-5, 1979. PMID: 431935. 
  8. Bugár-Mészáros K. [Ernö Jendrássik (1858-1921)]. „Orv Hetil”. 120. 46, s. 2814-9, 1980. PMID: 395484. 
  9. KENEZ J. [In memoriam: Erno Jendrassik]. „Med Klin”. 54, s. 1698, 1960. PMID: 13856011. 
  10. Jendrassik E. Allgemeine Betrachtungen über das Wesen und die Function des vegetativen Nervensystems v Graefes Arch Ophthal (Separatabr), 145, 427-457, 1896 Szablon:Doi
  11. a b Jendrássik E. Zur Untersuchungsmethode des Kniephänomens. Neurol Zentralbl. 4, 412–415. 1885.
  12. Jendrássik E. Zur Lehre vom Muskeltonus. Neurol Zentralbl. 15, 781–787. 1896.
  13. Jendrássik E. Allgemeine Localisation der Reflexe. Archiv f klin Medicin Bd. 52.
  14. a b Lafferton E. Death by hypnosis: an 1894 Hungarian case and its European reverberations. „Endeavour”. 30. 2, s. 65-70, 2006. DOI: 10.1016/j.endeavour.2006.04.005. PMID: 16712932. 
  15. Jendrássik E. 1888: A suggestióról. Orvosi Hetilap 23. 746–749, 781–785.
  16. Jendrassik E. Beiträge zur Kenntniss der hereditären Krankheiten (Mit 33 Abbildungen). „Dtsch Z Nervenheilk”. 22, s. 444–499, 1902.  Szablon:Doi
  17. Die hereditären Krankheiten. W: Jendrassik E: Handbuch der Neurologie. Lewandowsky L (red.). Berlin: Springer, 1911.
  18. Jendrassik E. Die hereditären Krankheiten. [w:] Handbuch der Neurologie. Lewandowsky L (red.). Berlin: Springer, 1911.
  19. Jendrassik E. Pestk med-chir Presse, Nos. 7 & 14, 1890
  20. Jendrássik E. Das Calomel als Diureticum. Deutsch Arch f klin Med, 1885-1886, 38, 499-524.
  21. Jendrássik E. (1894). Sur le rôle du nerf facial dans la sécrétion des larmes. Rev neurol, 7, 186-192.
  22. Einige Bemerkungen zur Kriegsneurose
  23. Ferenczi's Turn in Psychoanalysis. W: Peter Rudnytsky, Antal Bokay, Patrizia Giampieri-Deutsch: Psychoanalysis. NYU Press, 2000, s. 53. ISBN 0814775454.
  24. "Diese Lehre behauptet, dass die Hysterie nur eine Folgeerscheinung in frühestern Kindesalter erlittener sexueller (oder gar nur psychischer) Traumata sei, und schlägt die Psychoanalyse als Therapie vor. Letztere besteht im Großen und Ganzen in wochenlangen Privatgesprächen, bei denen der Arzt dem Patienten taktlos bohrende anstößige Fragen stellt. Solange diese Wissenschaftler lediglich Traumbücher schreiben (und sie tun gerade das!), ist die Sache nicht ernst zu nehmen, aber diese Methode bedeutet für junge Mädchen eine große Gefahr." Cytat za: Martin Weimer: Psychoanalytische Tugenden: Pastoralpsychologie in Seelsorge Ferenchi. Vandenhoeck & Ruprecht, 2001, s. 53. ISBN 3525623658.

Bibliografia

  • Pásztor E. Ernő Jendrassik (1858–1921). „Journal of Neurology”. 251. 3, s. 366-367, 2004. DOI: 10.1007/s00415-004-0394-3. PMID 15015025. 
  • Jendrássik, Ernst [w:] Pagel JL: Biographisches Lexikon hervorragender Ärzte des neunzehnten Jahrhunderts. Berlin-Wiedeń: 1901, s. 821–822.
  • Fischer I: Biographisches Lexikon der hervorragenden Arzte der letzten funfzig Jahre. T. 1. Monachium-Berlin: Urban & Schwarzenberg, 1962, s. 708-709.
  • Jan Stam. Jendrassik's Maneuver. [w:] Peter J. Koehler, George W. Bruyn, John M. S. Pearce. Neurological Eponyms. Oxford University Press US, 2000, 140–147 ISBN 0195133668
  • Jendrassik Ernő Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990 (węg.)
  • Jendrassik Ernő [w:] Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL). Band 3, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1965, s. 103–104