Eufemia kujawska

Eufemia (ur. ok. 1265, zm. 18 marca 1308) – księżniczka kujawska, księżna halicka i włodzimierska z dynastii Piastów.

Córka księcia kujawskiego Kazimierza I i jego trzeciej żony, Eufrozyny, córki księcia opolskiego Kazimierza I. Siostra księcia kujawskiego, króla Polski Władysława I Łokietka. Żona księcia halickiego i włodzimierskiego Jerzego Lwowica z dynastii Rurykowiczów. Matka ostatnich książąt halicko-włodzimierskich z ruskiej dynastii: Lwa i Andrzeja.

Filiacja

Jedyna zachowana informacja źródłowa potwierdzająca istnienie Eufemii pochodzi od Jana Długosza, który w swojej kronice podał, że 18 marca 1308 zmarła księżna Eufemia, córka księcia Kazimierza i żona księcia Rusi Jerzego, zmarłego w tym samym roku, 21 kwietnia, w dniu św. Jerzego i w rocznicę swych urodzin[1]. W literaturze książęta występujący w przekazie polskiego kronikarza są identyfikowani z Kazimierzem I kujawskim i Jerzym Lwowicem[2].

Niemożliwym jest, aby mężem Eufemii był dynasta niepojawiający się w żadnym ruskim źródle. Ze znanych książąt ruskich o imieniu Jerzy jedynie książę halicko-włodzimierski może być brany pod uwagę, ponieważ zgony pozostałych nastąpiły przed 1308 lub o wiele później[3].

Potencjalnym ojcem Eufemii mogli być wyłącznie Kazimierz I kujawski albo jego syn, Kazimierz II łęczycki. Za jej pochodzeniem z trzeciego małżeństwa księcia kujawskiego, z Eufrozyną opolską, przemawia ścisła współpraca Władysława Łokietka z Jerzym a następnie z jego synami, bardziej zrozumiała w przypadku gdyby Piastówna była siostrą Łokietka niż jego siostrzenicą. W dokumencie Łokietka z 27 czerwca 1315 wymienieni są bezimiennie książęta ruscy, nazwani siostrzeńcami – w literaturze identyfikowani z Juriewicami[4]. Na korzyść omawianej filiacji świadczy także niemożność wytłumaczenia w inny sposób konieczności dyspensy, udzielonej 19 sierpnia 1324 przez papieża Jana XXII, dla małżeństwa Kazimierza I cieszyńskiego i Eufemii mazowieckiej z racji zachodzącego między nimi pokrewieństwa w stopniu czwartym dotykającym trzeciego[5]. Wreszcie w źródłach nie ma informacji o potomstwie ani nawet o małżeństwie Kazimierza II łęczyckiego[6]. W związku z powyższym Eufemia była córką Kazimierza I kujawskiego i Eufrozyny opolskiej[7].

Narodziny

Małżeństwo jej rodziców zostało zawarte w połowie 1257, ojciec zmarł 14 grudnia 1267. Zatem Eufemia urodziła się najprędzej w rok po ślubie, a najpóźniej, jako pogrobowiec, w 1268. W literaturze jej narodziny kładzie się na ok. 1265. Z braku źródeł dokładniejsza data urodzenia jest niemożliwa do ustalenia[8].

Jej imię najprawdopodobniej nawiązywało do bratowej jej matki, Eufemii, żony Władysława opolskiego a córki księcia wielkopolskiego Władysława Odonica[8]. Istnieje też możliwość, mniej prawdopodobna, że otrzymała miano nawiązujące do córki Świętopełka lub Mściwoja II, książąt pomorskich. Od ok. 1257 Kazimierza I kujawskiego łączyły ze Świętopełkiem przyjazne relacje, natomiast Mściwój w 1258 poślubił jego siostrzenicę, Judytę, hrabiankę Breny[9].

Małżeństwo z Jerzym Lwowicem

W literaturze istnieją dwa poglądy dotyczące daty ślubu Eufemii z Jerzym z dynastii Rurykowiczów, synem księcia halickiego i włodzimierskiego Lwa Daniłowica[10]. Pierwszy z nich głosi, że do małżeństwa doszło w 1289[11]. Drugi pogląd mówi, że związek Piastówny z Rurykowiczem został zawarty między wrześniem 1289 a 23 czerwca 1290[12].

Książęta ruscy byli dla Łokietka cennymi sojusznikami. Posiłkowali go także w latach 1300 i 1302 w walkach z Wacławem II.

Na podstawie analizy przekazu Długosza historycy kładą datę dzienną narodzin męża Eufemii na 21, 23 lub 24 kwietnia[13], natomiast datę roczną różni badacze określają na lata od 1247 do 1259[14]. Jerzy pochodził z małżeństwa księcia halickiego Lwa I z Konstancją, córką króla Węgier Beli IV. Przed poślubieniem Eufemii był żonaty z nieznaną z imienia córką księcia twerskiego Jarosława Jarosławica. Po śmierci ojca objął panowanie w Księstwie Halicko-Włodzimierskim. Zmarł 21, 23 lub 24 kwietnia 1308[15].

Ze związku Eufemii i Jerzego narodziło się troje bądź czworo dzieci: Lew, Andrzej, Maria i być może Anastazja[16]. Synowie byli ostatnimi książętami halicko-włodzimierskimi z dynastii Rurykowiczów. Maria poślubiła Trojdena, syna księcia mazowieckiego Bolesława II, z małżeństwa z którym pochodził m.in. Bolesław, po śmierci wujów osadzony przez Władysława Łokietka na tronie halicko-włodzimierskim. Natomiast Anastazja wyszła za mąż za księcia twerskiego Aleksandra Michałowica, z którym miała m.in. córkę Juliannę, matkę wielkiego księcia Litwy i króla Polski Władysława Jagiełły.

Śmierć

Według przekazu Jana Długosza Eufemia zmarła 18 marca 1308, nieco ponad miesiąc przed swym mężem. Miejsce jej pochówku nie jest znane.

  1. Por. J. Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 9, tłum. J. Mrukówna, Warszawa 1975, t. 5, s. 64.
  2. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 348–351.
  3. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 348.
  4. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 350, i K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 133.
  5. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 133; Kazimierz cieszyński był prawnukiem, a Eufemia Trojdenówna praprawnuczką Kazimierza I opolskiego.
  6. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 351.
  7. O. Balzer, Genealogia Piastów Kraków 1895, s. 351 zauważył, że gdyby Eufemia pochodziła z drugiego małżeństwa Kazimierza I, z Konstancją wrocławską, to byłaby starsza lub w wieku męża.
  8. a b K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 134.
  9. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 134, przyp. 726.
  10. Starsze poglądy: O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 351, podał ogólnie, że ślub odbył się przed 1300; B. Włodarski w pracy Stanowsko Rusi Halicko-Wołyńskiej wobec akcji zjednoczeniowej Władysława Łokietka i jego powiązanie z utratą Pomorza Gdańskiego, „Zapiski Historyczne” 27, 1962, z. 3, s. 335 i n., twierdził, że małżeństwo zostało zawarte w 1291, w następstwie układu pomiędzy Władysławem Łokietkem a Lwem I.
  11. J. Tęgowski w pracy Zabiegi księcia kujawskiego Władysława Łokietka o tron krakowski w latach 1288–1293, (w:) „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” 6, 1988, s. 53. J. Tęgowski zwrócił uwagę na to, że Łokietek wpierw wydałby za mąż swoją siostrę niż bratanicę, Fenennę, która w drugiej połowie 1290 została poślubiona królowi Węgier Andrzejowi III. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 134.
  12. D. Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów książąt halicko-wołyńskich, Poznań – Wrocław 2002, s. 206–217.
  13. Długosz podał, że Jerzy zmarł w dniu swoich urodzin, 21 kwietnia, w święto swojego patrona. Jednakże w Polsce dzień św. Jerzego obchodzono 24 kwietnia, a na Rusi dzień wcześniej. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 348.
  14. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 351 kładł narodziny Jerzego między 24 kwietnia 1251 a 1259; K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 135, opowiedział się za początkiem lat 50. XIII w.; D. Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów książąt halicko-wołyńskich, Poznań – Wrocław 2002, s. 199–203, twierdził, że Jerzy urodził się między 1247 a 1254, najprawdopodobniej 23 kwietnia 1254.
  15. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 351, opowiedział się za datą 24 kwietnia 1308; K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 134, przyp. 731, przychylił się do daty 23 kwietnia 1308, czyli dnia wspomnienia świętego na Rusi; D. Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów książąt wołyńskich, Poznań – Wrocław 2002, s. 204 – powołując się na datę dzienną podaną przez Długosza – twierdził, że Jerzy zmarł 21 kwietnia 1308.
  16. K. Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001, s. 134, wymienił Lwa, Andrzeja i Marię. D. Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów książąt wołyńskich, Poznań – Wrocław 2002, s. 217, uwzględnił jeszcze Anastazję.

Bibliografia

  • Balzer O., Genealogia Piastów, Akademia Umiejętności, Kraków 1895, s. 347–351.
  • Dąbrowski D., Rodowód Romanowiczów książąt halicko-wołyńskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań – Wrocław 2002, ISBN 83-913563-8-8, s. 199–217.
  • Jasiński K., Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań – Wrocław 2001, ISBN 83-913563-5-3, s. 199–217.
  • Sroka S.A., Eufemia, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999, ISBN 83-08-02829-2, s. 220.