Fryne

Głowa z Arles, fragment rzymskiej rzeźby, najprawdopodobniej kopii posągu Fryne ze świątyni delfickiej

Fryne (gr. Phrýnē, IV w. p.n.e.) – grecka hetera z Aten, bohaterka wielu anegdot antycznych pisarzy. Z tego powodu bywa uznawana za najsłynniejszą heterę starożytnej Grecji.

Była kochanką Praksytelesa, któremu pozowała do rzeźby Afrodyty z Knidos, jak i zapewne kilku innych dzieł. Liczne przekazy mówią o jej wyjątkowej urodzie, dowcipności i bogactwie, aczkolwiek wiarygodność wielu spośród nich budzi wątpliwości. Zdarzeniem o niepewnej historyczności jest proces Fryne przed ateńskim sądem, kiedy to oskarżono ją o bezbożność, a uniewinnienie zapewnił gest obrońcy, Hyperejdesa, który odsłonił jej piersi, by wpłynąć na sędziów.

Postać tej hetery od czasów nowożytnych była przywoływana w malarstwie, rzeźbie, utworach literackich i muzycznych oraz – w XX wieku – kinematografii.

Życiorys Fryne

Afrodyta knidyjska – rzymska kopia rzeźby Praksytelesa, do której pozowała Fryne

Pochodziła z Tespiów w Beocji. Była córką niejakiego Epiklesa, nosiła imię Mnesarete (gr. Mnēsarétē, „ta, która nie zapomina o cnocie”)[1]. Dokładne lata jej życia nie są znane[2]. Być może urodziła się około 384 roku p.n.e.[3]. W młodym wieku, możliwe, że jeszcze jako dziecko, opuściła rodzinne polis, prawdopodobnie przed jego zburzeniem w roku 371[4], choć niewykluczone, iż stało się to już po zniszczeniu Tespiów[5].

Trafiła do Aten, gdzie żyła jako metojka, początkowo w biedzie. Podobno utrzymywała się ze zbierania ziół lub sprzedaży kaparów. Następnie została flecistką, a w niedługim czasie – heterą. Wówczas zaczęła być znana jako Fryne (gr. „ropucha”) – nazywano ją w ten sposób ze względu na jej bladą czy też nieco żółtawą cerę[6]. Miała wyróżniać się urodą i zyskała spore powodzenie. Podobno określano ją także przydomkiem „Sito”, z racji bogactw przeciekających jej przez palce. Wiarygodność licznych anegdot na temat majątku, jaki zgromadziła, należy oceniać z dużą ostrożnością[7]. Dyktowała różne ceny za swoje usługi. Antyczne źródła podają, iż niekiedy były to wysokie kwoty, jak sto drachm lub dwa statery złota[8].

Wybrednie dobierała sobie towarzystwo, obracając się wśród elity intelektualnej Aten, wiążąc się z artystami, pisarzami i mówcami[9]. Wśród jej kochanków wymieniano jednego z członków Areopagu, mówcę i polityka Hyperejdesa oraz rzeźbiarza Praksytelesa[10]. Związek z tym ostatnim przyniósł Fryne największy rozgłos. Najprawdopodobniej towarzyszyła mu w podróży do Azji Mniejszej i pozowała do jego dzieł, przede wszystkim do posągu Afrodyty z Knidos – pierwszego pełnego kobiecego aktu w sztuce greckiej[11]. Jakkolwiek zaraz po powstaniu rzeźba ta wzbudzała zachwyt, nie brakowało negatywnych komentarzy, obruszających się na zupełną nagość bogini, jak i surowo oceniających nadanie jej rysów hetery[12].

Rozgłos Fryne zapewniły także inne dzieła Praksytelesa, które ofiarowała do różnych świątyń. Jak podają Pauzaniasz i Plutarch, do sanktuarium Erosa i Afrodyty w rodzinnych Tespiach przekazała posągi obu tych bóstw oraz samej siebie jako kapłanki Afrodyty[13]. Natomiast świątyni w Delfach ofiarowała swoją podobiznę, również dłuta Praksytelesa, wykonaną ze złoconego brązu (być może była to kopia wizerunku z Tespiów)[14]. Umieszczono ją na marmurowej kolumnie z napisem „Fryne, córka Epiklesa, Tespijka”[15] (względnie „Fryne, sławna mieszkanka Tespii“[16]). Postawienie tego posągu pomiędzy podobiznami królów – Filipa Macedońskiego i Archidamosa ze Sparty – wywołało spore oburzenie[17]. Wybór takiego miejsca odczytywano jako akt uwielbienia dla niej[18] lub wyraz wdzięczności za udział w pracach Praksytelesa, które wzbogacały grecki świat pięknymi rzeźbami[19].

Epizodem, który uznawany jest za najsłynniejszy w jej życiu był proces w Atenach, jakkolwiek wysuwano wątpliwości co do jego historyczności[20]. Badacze przyjmujący, iż miał miejsce, datują go na około 347 lub 345 rok[21]. Fryne stanęła przed ateńskim sądem pod zarzutem bezbożności. Wyrazem tego miało być wprowadzenie przez nią kultu Dionizosa Plutona (najpewniej był to tracko-frygijski bożek Isodaites, demon szału), o tajemnym charakterze, ograniczonym do grupy wybranych osób, w ramach którego praktykowano wyuzdane obrzędy. Z oskarżeniem wystąpił Euthios, podobno odrzucony przez nią czy też oburzony ceną, jakiej domagała się od niego za swe usługi. Jej obrony, w sprawie zagrożonej śmiercią lub wygnaniem, podjął się Hyperejdes i ostatecznie Fryne została uniewinniona. Sposób, w jaki do tego doprowadził, posługując się jej urodą, wydaje się anegdotyczną opowiastką[22]. Posąg, który ofiarowała do Delf, wiązany jest z procesem, jego wykonanie datuje się bowiem na około 345 rok i być może było to ekswoto dla Apolla za pomyślne zakończenie sprawy[23].

Data jej śmierci pozostaje nieznana, wedle anegdotycznego przekazu miała w 335 roku proponować Aleksandrowi Macedońskiemu odbudowę Teb. Niektóre opracowania podają, iż żyła jeszcze w 316 roku[24].

Fryne w kulturze

Scena sądu nad heterą – José Frappa, Fryne, 1904

Literatura antyczna

Z jej postacią starożytni pisarze wiązali dużą liczbę anegdot, przez co bywa uznawana za najsłynniejszą heterę starożytnej Grecji[25]. Większa część z tych opowieści nie pochodzi z czasów współczesnych Fryne, na ogół nie są też prawdziwe, choć mogą opierać się na jakiś wcześniejszych przekazach, ubarwionych czy też zniekształconych. Głównym źródłem takich informacji na jej temat jest zbiór biografii heter, opracowany przez Atenajosa i dołączony do jego dzieła Uczta mędrców. Zebrał w nim ze wszystkich znanych sobie utworów wszelakie wzmianki dotyczące tej grupy prostytutek[26]. Z tego dzieła pochodzą najbardziej znane anegdoty o Fryne.

Głowa z Aten, fragment rzymskiej rzeźby, najprawdopodobniej kopii posągu Fryne ze świątyni delfickiej

Jedna z nich dotyczy sposobu obrony, zastosowanego przez Hyperejdesa w trakcie jej procesu. Kiedy ten zakończył wygłaszanie mowy obrończej, która podobno w późniejszych latach była ceniona w szkołach retoryki, nie mając pewności, czy przekonał sędziów, ściągnął z Fryne część szaty i obnażył jej piersi. Następnie zaapelował, by darować życie tej kapłance bogini miłości, jak ją określił, i przestrzegł przed wydaniem wyroku skazującego, który byłoby obrazą dla Afrodyty. Oszołomieni sędziowie podjęli decyzję o uniewinnieniu hetery[27]. Wedle odmiennej wersji tej anegdoty, to sama Fryne, błagając o litość płaczem i załamywaniem rąk, odsłoniła swój biust, przypadkowo lub celowo[28].

Inna z opowieści jej poświęconych wiążę się z postacią Aleksandra Macedońskiego. Hetera miała zaproponować władcy odbudowę Teb, którą zobowiązała się pokryć z własnego majątku. Postawiła jednak jeden warunek – na murach miasta miała się znaleźć tablica z napisem: „Co zburzył Aleksander, to odbudowała hetera Fryne”[29]. Wedle kolejnej z anegdot, filozof Krates miał surowo ocenić umieszczenie podobizny hetery w Delfach, nazywając ją „pomnikiem rozwiązłości Hellenów”[30] lub „pomnikiem braku umiaru”[31].

Oprócz tych najbardziej popularnych historyjek Atenajos oraz inni autorzy antyczni przytaczali szereg innych opowieści, z których część miała ilustrować inteligencję i dowcipność hetery – szczególnie zamiłowanie do gier słownych, jak również jej skromność w życiu codziennym[32]. Wedle tych przekazów Fryne nie korzystała nigdy z łaźni publicznych, po ulicach zaś chodziła szczelnie odziana. Wobec ogółu mieszkańców Aten miała obnażyć się tylko podczas misteriów eleuzyńskich lub w trakcie święta Posejdona, kiedy to wykąpała się nago w morzu[33]. To zachowanie tłumaczono jako wyraz pobożności, dokonania rytualnego oczyszczenia[34] lub też chęć odegrania przed Ateńczykami narodzin Afrodyty[35]. Opowiadano także, że nigdy nie używała szminek, co szczególnie się podobało. Pewnego razu podczas uczt zaproponowała innym heterom zanurzanie ust w wodzie, dzięki czemu na ich tle wypadła korzystniej, wszystkie bowiem się rozmazały[36].

Inna anegdota, przekazana przez Pauzaniasza, związana jest z posągiem Erosa ofiarowanym do Tespiów. Jego postument zdobił epigram, w którym wymieniony został Praktysteles jako twórca, a Fryne jako ofiarodawczyni[37]. Otrzymała tą rzeźbę od artysty dzięki zastosowaniu podstępu. Po wielu prośbach rzeźbiarz obiecał podarowanie jednego ze swych najbardziej udanych dzieł, jednak nie zdradził, które konkretnie miał na myśli. Gdy spędzał noc u hetery, pojawił się sługa, który przekazał, iż spłonął dom i pracownia Praktystelesa – zagładzie uległa większość zgromadzonych tam posągów. Artysta wyraził wówczas nadzieję, że przynajmniej ocalały rzeźby Satyr i Eros, zdradzając swoją tajemnicę. Fryne przyznała się wówczas do zastosowania tego wybiegu – faktycznie bowiem nie doszło do żadnego pożaru – i zażyczyła sobie otrzymać podobiznę boga miłości, którą następnie ofiarowała do świątyni[38].

Angelika Kauffmann, Fryne kusi Ksenokratesa, 1794

Przytaczano również opowieść o sytuacji, gdy ktoś ofiarował jej niewielką ilość wina, jednocześnie zaznaczając, iż był to trunek dziesięcioletni. Miał w odpowiedzi usłyszeć, że jak na ten wiek, wino jest bardzo małe[39]. Z kolei Diogenes Laertios w Żywotach i poglądach słynnych filozofów przekazał historię o pewnym niepowodzeniu Fryne. Miała przyjąć zakład o to, że uwiedzie filozofa Ksenokratesa z Chalcedonu. W nocy udała się do niego i błagała, by przyjął ją pod swój dach, twierdząc, że straciła swój majątek i nie ma gdzie się podziać. Ksenokrates zgodził się i zrobił jej miejsce w swoim łóżku, bowiem miał tylko jedno w swoim domostwie. Gdy rankiem Fryne wróciła do siebie, musiała przyznać się do porażki – filozof nie uległ jej wdziękom, co skomentowała słowami, że wraca nie od męża (gr. ap’andros), lecz od posągu (ap’adriantos)[40].

Do anegdot o Fryne nawiązał Alkifron w swoim fikcyjnym zbiorze korespondencji heter. Pojawiają się tam trzy listy z nią związane. Pierwszy, rzekomo jej autorstwa, skierowany był do Praktyselesa, dotyczył jego rzeźby Afrodyty w Tespiach. Dwa następne miały wyjść spod ręki hetery Bakchis. W jednym dziękowała Hyperejdesowi za skuteczną obronę Fryne, w drugim zaś, do samej Fryne, komentowała sytuację po procesie[41].

Wiarygodność przekazów

Cały szereg tych i innych opowieści wskazuje na jej popularność, aczkolwiek najprawdopodobniej w czasach sobie współczesnych nie cieszyła się szacunkiem Ateńczyków (o czym zresztą może świadczyć anegdota o Kratesie), podobnie jak i inne hetery. Możliwe, iż pierwotnie przekazy te miały nieprzychylny wobec niej wydźwięk, który jednak zatarł się, gdy zostały wyrwane z kontekstu pełnych utworów, skąd zaczerpnął je Atenajos i inni pisarze. Poza tym cechy, które prezentuje w anegdotach – uroda, subtelność, dowcip, dobre maniery – były nie wyjątkiem, lecz tym, czego mężczyźni oczekiwali od tej grupy prostytutek[42]. Przy porównywaniu z Aspazją, określana była jako nie dorównująca jej inteligencją[43].

Wiarygodność wielu spośród anegdot wydaje się niewielka. Najprawdopodobniej sytuacja z obnażaniem piersi Fryne podczas procesu w ogóle nie miała miejsca. Żadne ze źródeł współczesnych Hyperejdesowi nie wspomina o takim zajściu. Szczególną wagę przywiązuje się do braku jakiejkolwiek wzmianki na ten tematu u komediopisarza Posidipposa, w innych kwestiach dobrze poinformowanego, który, jak się uważa, z pewnością nie omieszkałby wspomnieć o takim zdarzeniu, gdyby faktycznie miało miejsce[44].

Także opowieść o propozycji odbudowy Teb, mająca świadczyć o jej bogactwie, nie ma nic wspólnego z rzeczywistością[45]. Być może została zaczerpnięta przez Atenajosa z jakiejś komedii, która w ironiczny sposób przedstawiała zamierzenia Fryne[46].

Afrodyta z Arles, rzymska kopia Afrodyty tespijskiej, rzeźby Praksytelesa do której prawdopodobnie pozowała Fryne

Sztuka antyczna

Rzeźba

Fryne pozowała Praksytelesowi do posągu Afrodyty knidyjskiej, znanego z licznych starożytnych kopii, bowiem dzieło to nie zachowało się w oryginale. Zgodna w tym jest większość przekazów antycznych, wyjąwszy pojedynczych autorów. Nowożytni historycy sztuki rozważali, czy słynna rzeźba odpowiadała rzeczywistemu wyglądowi tej kobiety. Wedle niektórych źródeł modelka była niewysoka i ciemnowłosa, co dla części badaczy było argumentem uzasadniającym odrzucenie tradycji jej pozowania, inni zaś zwrócili uwagę, iż artysta mógł tworzyć swoje dzieło w oparciu o wygląd kilku kobiet[47]. Problem ten wzbudzał szeroką dyskusję. Jednak powszechnie przyjmuje się, że Fryne była modelką rzeźbiarza, za prawdziwością czego ma przemawiać zindywidualizowany charakter głów z posągów, idealizowany, lecz nie idealny. Co więcej, taka identyfikacja śmiertelnych kobiet z bóstwami nie była czymś zupełnie niezwykłym w świecie antycznym, a w II poł. IV wieku p.n.e. nie dotyczyła wyłącznie członkiń królewskich rodów, lecz również heter. Mając na uwadze, iż Fryne była kochanką Praksytelesa być może jej wybór na modelkę wynikał nie tylko z jej urody, ale i z uczucia, jakim ją darzył ten artysta[48].

Najprawdopodobniej udział Fryne w jego twórczości nie ograniczał się tylko do tego dzieła oraz posągów ją przedstawiających, znanych jako dary dla świątyń. Możliwe, iż pozowała mu również do posągu Afrodyty, ofiarowanego sanktuarium w Tespiach. Za jego rzymską kopię uznaje się rzeźbę Afrodyty z Arles, w której przypadku rysy twarzy zdradzają podobieństwo do dzieła dla Knidos. Różnica w sylwetkach postaci bogini tłumaczono przypuszczeniem, iż w pierwszym z tych dzieł hetera pozowała jeszcze jako młoda kobieta, zaś w drugim już jako dojrzała[49].

Podobieństwo do rysów twarzy z tych dzieł widać także w marmurowych fragmentach rzeźb, tzw. głowie z Arles i głowie z Aten, które uważa się za pozostałości kopii posągu Fryne dla Delf, dzieła, jak się wydaje, również cieszącego się w antyku sporą sławą i nieraz odtwarzanego. Prawdopodobnie także pozostałość innej kopii tej rzeźby odkryto w Ostii[50].

Możliwe, iż rozstanie z Fryne wpłynęło na dalszą twórczość Praksytelesa, który po Afrodycie z Knidos) nie tworzył już rzeźb tak zmysłowych, nagich bogiń[51].

Malarstwo

Ponadto heterze przypisywano pozowanie malarzowi Apellesowi do obrazu Afrodyta Anadiome, przedstawiającego boginię w kąpieli, wyciskającą włosy. Podobno artysta został zainspirowany do stworzenia takiego wyobrażenia właśnie widokiem Fryne, nago wynurzającej się z morza[52]. Nie można tego zweryfikować, bowiem dzieło nie zachowało się. Co więcej starożytni autorzy przypisywali jej pozowanie do prawie każdego słynnego przedstawienia bogini[53]. Oprócz tego, w niektórych malowidłach z Pompejów dopatrywano się także przedstawienia scen z życia Fryne[54].

Od nowożytności

Postać Fryne od czasów nowożytnych pojawiała się w twórczości różnych artystów, zainspirowanych niektórymi spośród licznych anegdot o niej.

Postać Fryne w sztuce nowożytnej
Angelika Kauffmann, Praksyteles pokazujący Fryne swoją rzeźbę Erosa (1794)
William Turner, Fryne idąca do łaźni jako Wenus, Demostenes drażniony przez Ajschynesa (1838)
Gustave Boulanger, Fryne (1850)
Jean-Léon Gérôme, Fryne przed Areopagiem (1861)
Johann Georg van Caspel, Fryne (afisz, 1899)
Franz von Stuck, Fryne (1917)
James Pradier, Fryne (1845)

Malarstwo i rzeźba

W malarstwie przykładami tego zjawiska są dwa obrazy olejne Angeliki Kauffmann z XVIII wieku – z 1794 roku: Prakstyteles pokazujący Fryne swoją rzeźbę Erosa oraz Fryne kusi Ksenokratesa. Na obu płótnach przedstawiona została zgodnie z neoklasycystyczną modą. W pierwszym z nich jako skromna dziewczyna, zaś w drugim – kobieta prowokująca wzrokiem i postawą. Z kolei William Turner stworzył swoją wersję opowieści o kąpieli hetery, którą połączył z anegdotą dotyczącą kłótni Demostenesa z Ajschinesem, która stała się tematem jego obrazu z 1838 roku. Słynna Greczynka pojawia się na nim w skąpej tunice, jednak cała antyczna anegdota odgrywa podrzędną rolę – główną uwagę przyciąga na tym płótnie natura, krajobraz z okazałymi drzewami i niebo, zalane słonecznym światłem[55].

W ciągu XIX wieku postać Fryne stała się częstym tematem w malarstwie francuskim[56]. Podjął się go Gustave Boulanger w roku 1850, zaś za najbardziej znany przykład wykorzystania tego motywu, choć nieraz krytycznie oceniany, uznaje się obraz Jeana Léona Géôme Fryne przed Areopagiem z 1861 roku[57]. Artysta poszedł dalej niż przekaz antycznej anegdoty, bowiem w jego wizji Hyperejdes obnaża przed zdumionymi sędziami nie tylko piersi hetery, ale całe jej ciało, podczas gdy ona sama zakrywa twarz[55]. Z kolei postać Wolności z obrazu Eugène'a Delacroix nieprzychylni krytycy określali słowami dziwaczna mieszanina Fryne, przekupki i bogini wolności[58].

Nawiązując do opowieści o morskiej kąpieli Greczynki, Henryk Siemiradzki zaprezentował w 1889 roku obraz Fryne na święcie boga mórz Posejdona w Eleusis, który zapewnił mu znaczny rozgłos[59]. Wśród innych malarzy, którzy tworzyli obrazy nawiązujące do postaci antycznej hetery można wymienić także Artura Grottgera (Fryne, 1867)[60] czy Jamesa Whistlera[61]. Temat ten podejmowano również w XX wieku.

Także rzeźbiarze tworzyli dzieła związane z jej postacią, przykładowo James Pradier, który swoją Fryne prezentował na Salonie paryskim w 1845 roku. Z kolei na Wystawie Światowej 1867 sukces odniosła rzeźba Francesco Barzaghiego, zaś Percival Ball był autorem płaskorzeźby Fryne przed Prakstytelesem (1900), wykonanej na zamówienie australijskiej Galerii Sztuki Nowej Południowej Walii (ang. Art Gallery of New South Wales)[62].

Literatura i muzyka

Postać Fryne stała się tematem dzieł literackich i muzycznych. Mówiący o niej wiersz Lwa Meja z 1855 roku wpłynął na ostateczną formę płótna Siemiradzkiego[59]. Charles Baudelaire w Lesbos posługuje się imieniem Fryne, zaś Rainer Maria Rilke nawiązał do jego twórczości i postaci hetery w wierszu Die Flamingos[63]. Z kolei w 2008 roku polski pisarz Witold Jabłoński opublikował swoją powieść Fryne hetera, w której uczynił ją główną bohaterką i zarazem narratorem[64].

W 1893 roku Camille Saint-Saëns wystawił w Paryżu swoją operę komiczną Phryné, którą skomponował dla słynnej śpiewaczki sopranowej Sibyl Anderson. To dwuaktowe, lekkie i dowcipne dzieło przedstawiało historię wuja i siostrzeńca walczących o uczucie Fryne. Cieszyło się sporym zainteresowaniem – wystawiono je sto dziesięć razy[65].

Postacią hetery zainspirowała się Adorée Villany, francuska tancerka głośna na początku XX wieku. Jeden z jej występów tanecznych, połączonych z wyrafinowanym striptizem, nosił nazwę Taniec Fryne[66].

Kinematografia

Również kino zainteresowało się antyczną heterą. Nawiązanie do jej procesu znalazło się w obrazie Alessandro Blasettiego Dawne czasy (Altri tempi) z 1952 roku. W ostatnim z jego epizodów, opierającym się na opowiadaniu Edoardo Scarfoglio (z roku 1884), przedstawiono historię kobiety imieniem Mariantonia (w tej roli Gina Lolobrigida), ze wsi w Abruzji, oskarżonej o otrucie męża i teściowej. W trakcie procesu, adwokat słowem, jak i gestem wprost odwołuje się do Fryne, owijając klientkę płaszczem, który w pewnym momencie szybko ściąga, niczym na obrazie Gérôme[67].

W 1953 roku powstał włoski film Frine, cortigiana d'Oriente, wyreżyserowany przez Mario Bonnarda, w którym tytułową rolę zagrała Elena Kleus. W tym kostiumowym obrazie Fryne została przedstawiona jako arystokratka, która musiała uciekać z Beocji. W Atenach jako hetera zdobyła duży majątek, z którego część przeznaczała na pomoc wygnanym ze zburzonych Teb. Zaproponowała też odbudowę miasta. Kiedy jednak urzędnicy odrzucili ten pomysł, spróbowała pozyskać dla niego lud, udając podczas obrzędów w Eleusis kapłankę Afrodyty, co jednak skończyło się pojmaniem i procesem. Obroniona przez Hyperejdesa, razem z nim opuściła Ateny, rozpoczynając nowe życie. Film nie pozbawiony błędów opierał się częściowo na antycznych przekazach jej poświęconych[68].

  1. Flacelière 1985 ↓, s. 72; Plutarch ↓, s. 54 (Dlaczego Pytia nie wygłasza już wyroczni wierszem); Bernhard 1992 ↓, s. 301, 304; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106.
  2. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107.
  3. Bernhard 1992 ↓, s. 322. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106 jako datę jej narodzin podaje rok 371 p.n.e.
  4. Bernhard 1992 ↓, s. 301; Wielka encyklopedia 2002 ↓
  5. Reinsberg 1998 ↓, s. 114.
  6. Flacelière 1985 ↓, s. 72; Plutarch ↓, s. 54; Kopaliński 2003 ↓. Nie była jedyną heterą noszącą taki przydomek, Reinsberg 1998 ↓, s. 120. Wiadomo, iż młode hetery przyjmowały jako pseudonimy imiona tych bardziej znanych, Borowska 1995 ↓, s. 101-102.
  7. Kobiety ↓, s. 380; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106; Reinsberg 1998 ↓, s. 114, 116; Kopaliński 2003 ↓; Wielka encyklopedia 2002 ↓; Besala 2010 ↓, s. 183.
  8. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107; Reinsberg 1998 ↓, s. 109; Besala 2010 ↓, s. 166; Rzepka 2012 ↓.
  9. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106
  10. Kobiety ↓, s. 380; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106-107; Krawczuk 1996 ↓, s. 101; Rzepka 2012 ↓. Adolf Furtwängler poruszając problematykę osoby innego rzeźbiarza Kefisodotosa, uznał go za starszego brata Praksytelesa, który również miał romansować z Fryne. Większość historyków sztuki zidentyfikowała go jednak jako ojca Praksytelesa, Bernhard 1992 ↓, s. 232-233.
  11. Bernhard 1992 ↓, s. 319; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107; Krawczuk 1996 ↓, s. 96; Rzepka 2012 ↓.
  12. Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 305.
  13. Bernhard 1992 ↓, s. 301; Reinsberg 1998 ↓, s. 118. Strabon, w przypadku rzeźby Erosa, przypisywał ufundowanie jej flecistce Glykerze, kochance malarza Pausjasza, Kobiety ↓, s. 380; Bernhard 1992 ↓, s. 301.
  14. Bernhard 1992 ↓, s. 304; Reinsberg 1998 ↓, s. 116; Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 305. Niektóre opracowania, jak praca Reinsberg czy Flacelière 1985 ↓, s. 72, podają, że posąg wykonany był ze złota. Ufundowanie tej rzeźby przypisywano także wielbicielom hetery, Kopaliński 2003 ↓. Jeśli chodzi o formę podobizny Fryne, to Clark 1998 ↓, s. 76 stwierdza, iż był to akt.
  15. Bernhard 1992 ↓, s. 304.
  16. Reinsberg 1998 ↓, s. 116.
  17. Bernhard 1992 ↓, s. 304; Krawczuk 1996 ↓, s. 95; Reinsberg 1998 ↓, s. 116.
  18. Besala 2010 ↓, s. 140.
  19. Clark 1998 ↓, s. 75-76.
  20. Flacelière 1985 ↓, s. 72; Wielka encyklopedia 2002 ↓.
  21. Bernhard 1992 ↓, s. 322; Krawczuk 1996 ↓, s. 100.
  22. Lévêque 1973 ↓, s. 366; Bernhard 1992 ↓, s. 320; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106; Reinsberg 1998 ↓, s. 120. Świderkówna 2009 ↓, s. 121 podaje, iż aktem bezbożności za który ją oskarżono było pozowanie do posągu Afrodyty .
  23. Bernhard 1992 ↓, s. 304; Krawczuk 1996 ↓, s. 102.
  24. Bernhard 1992 ↓, s. 301; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107.
  25. Wielka encyklopedia 2002 ↓.
  26. Reinsberg 1998 ↓, s. 118, 120.
  27. Kobiety ↓, s. 378; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106; Krawczuk 1996 ↓, s. 100-101; Kopaliński 2003 ↓.
  28. Krawczuk 1996 ↓, s. 102.
  29. Reinsberg 1998 ↓, s. 120; Bernhard 1992 ↓, s. 301; Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107.
  30. Wielka encyklopedia 2002 ↓.
  31. Reinsberg 1998 ↓, s. 116.
  32. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106, 107.
  33. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106; Reinsberg 1998 ↓, s. 121.
  34. Krawczuk 1996 ↓, s. 98-99
  35. Mucha 1994 ↓, s. 98.
  36. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 106; Reinsberg 1998 ↓, s. 122; Besala 2010 ↓, s. 158.
  37. Krawczuk 1996 ↓, s. 41 (tutaj przytoczono tekst epigramu).
  38. Bernhard 1992 ↓, s. 300; Krawczuk 1996 ↓, s. 41-42; Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 303.
  39. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107. Bohaterką podobnej opowiastki była inna hetera, Gnatajna, Kobiety ↓, s. 383.
  40. Bieżuńska-Małowist 1993 ↓, s. 107; Krawczuk 1996 ↓, s. 94-95.
  41. Alkifron ↓, s. 6, 8, 9-10; Krawczuk 1996 ↓, s. 42, 103-104.
  42. Reinsberg 1998 ↓, s. 120, 122.
  43. Flacelière 1985 ↓, s. 72.
  44. Bernhard 1992 ↓, s. 320; Reinsberg 1998 ↓, s. 120.
  45. Jednak niektóre opracowania przypisują Fryne wzniesienie na własny kosztów murów obronnych Teb, np. Mała encyklopedia 1958 ↓.
  46. Reinsberg 1998 ↓, s. 116.
  47. Bernhard 1992 ↓, s. 319.
  48. Mikocki 1991 ↓, s. 201, 204; Bernhard 1992 ↓, s. 319; Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 305.
  49. Bernhard 1992 ↓, s. 304; Krawczuk 1996 ↓, s. 95;Clark 1998 ↓, s. 79; Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 304.
  50. Bernhard 1992 ↓, s. 304-305, 320; Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 305.
  51. Bernhard 1992 ↓, s. 305.
  52. Kobiety ↓, s. 378-379; Bernhard 1992 ↓, s. 518; Kopaliński 2003 ↓; Papuci-Władyka 2001 ↓, s. 324; Świderkówna 2009 ↓, s. 121; Rzepka 2012 ↓. Wedle innej tradycji, zachowanej w dziele Pliniusza Starszego, Apellesowi pozować miała Pankaspe z Larissy. Była kochanką Aleksandra Macedońskiego, podarowaną przez władcę malarzowi, który się w niej zakochał, Bernhard 1992 ↓, s. 518.
  53. Bernhard 1992 ↓, s. 518; .
  54. Kopaliński 2003 ↓.
  55. a b Cavallini ↓.
  56. Cavallini ↓; Kokoska 2015 ↓, s. 9, gdzie pada stwierdzenie, iż wątek Fryne to „swoiste motto sztuki XIX wieku, odpowiada on bowiem jednoznacznie na pytanie: czy piękno może być grzeszne albo nieprzyzwoite?”.
  57. Poprzęcka 1980 ↓, s. 180-182; Néret 1996 ↓, s. 96; Kokoska 2015 ↓, s. 9; Cavallini ↓.
  58. Poprzęcka 1980 ↓, s. 154.
  59. a b Mucha 1994 ↓, s. 98; Cavallini ↓.
  60. Czapska-Michalik 2007 ↓, s. 64.
  61. Athenaeum ↓
  62. Ryan 2004 ↓, s. 77; Cavallini ↓; Scarlett ↓.
  63. Baudelaire ↓, s. 379; Ryan 2004 ↓, s. 74.
  64. Kubalski ↓
  65. Macdonald ↓
  66. Toepfer 1997 ↓, s. 23.
  67. Altri ↓; Cavallini ↓.
  68. Frine ↓; Cavallini ↓.

Bibliografia