Głowomłot pospolity

Głowomłot pospolity
Sphyrna zygaena
(Linnaeus, 1758)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada chrzęstnoszkieletowe
Podgromada spodouste
Nadrząd żarłaczokształtne
Rodzina młotowate
Rodzaj Sphyrna
Gatunek głowomłot pospolity
Synonimy
  • Sphyrna zigaena (Linnaeus, 1758)
  • Spyrna zygaena (Linnaeus, 1758)
  • Squalus malleus (Valenciennes, 1822)
  • Squalus zygaena Linnaeus, 1758
  • Zygaena malleus Valenciennes, 1822
  • Zygaena subarcuata Storer, 1848
  • Zygaena vulgaris Cloquet, 1830
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[1]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Głowomłot pospolity[2] , ryba młot[3], młot[4], kusza młot[4], rekin młot[4] (Sphyrna zygaena) – gatunek morskiej ryby żarłaczokształtnej z rodziny młotowatych (Sphyrnidae). Posiada charakterystyczny kształt pyska przypominający młot, spłaszczony i poprzecznie rozciągnięty, bez wcięcia na środku przedniej krawędzi (stąd angielski epitet smooth - gładki). W przeciwieństwie do innych młotowatych, gatunek ten oprócz tropików, preferuje również umiarkowane wody. Zamieszkuje strefy przybrzeżne Oceanu Spokojnego, Atlantyckiego i Indyjskiego. W lecie rekiny te migrują w kierunku biegunów w poszukiwaniu chłodniejszych akwenów, tworząc grupy liczące niekiedy setki, a nawet tysiące osobników.

Rekin ten jest drugim co od wielkości przedstawicielem swojej rodziny, osiągając maksymalnie 5 metrów długości. Jest to aktywny drapieżnik, którego dieta składa się najczęściej z ryb kostnoszkieletowych i bezkręgowców. Czasami jego ofiarą padają inne rekiny i płaszczki. Podobnie jak inne młotowate, gatunek ten jest żyworodny. Dorosła samica w jednym miocie wydaje na świat od 20 do 40 młodych. Stosunkowo często poławiany, zarówno w celach komercyjnych jak i w formie przyłowu. Najcenniejsze są płetwy, które na wschodnich rynkach wykorzystuje się do produkcji zupy z płetw rekina. Głowomłoty są potencjalnie niebezpieczne dla człowieka, odpowiedzialne prawdopodobnie za kilka ataków na ludzi. Z uwagi na spadek liczebności poszczególnych populacji, Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznała głowomłota za gatunek narażony na wyginięcie (VU).

Taksonomia i filogenetyka

Gatunek ten został po raz pierwszy opisany przez szwedzkiego lekarza medycyny i przyrodnika Karola Linneusza, znanego jako "ojciec taksonomii", w 1758 roku w dziesiątej edycji Systema Naturae, jako Squalus zygaena. Nie wyznaczono okazu typowego. W 1810 roku Constantine Samuel Rafinesque stworzył dla tego gatunku nowy rodzaj Sphyrna[5]. Specyficzna nazwa gatunkowa pochodzi od greckiego słowa zygòn oznaczającego jarzmo i odnosi się do charakterystycznej budowy pyska zwierzęcia[6]. Co ciekawe, już w pracy Historia animalium Arystoteles użył nazwy "zýgaina" do opisania rekinów młotowatych[5]. Nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego sphyra oznaczającego młot[6]. Rekin czasami nazywany jest po prostu młotem, kuszą młotem[4] czy rybą młotem[3].

Leonard Compagno w 1988 roku w pracy opierającej się na morfologicznych podobieństwach żarłaczokształtnych, uznał głowomłota pospolitego wraz z głowomłotem tropikalnym (Sphyrna lewini) i Sphyrna mokarran za zaawansowanych przedstawicieli rodziny młotowatych[7]. Analiza filogenetyczna bazująca na jądrowym i mitochondrialnym DNA, przeprowadzona przez Lima i innych w 2010 roku wykazała, że rekin ten tworzy wspólny klad z Sphyrna mokarran, podczas gdy głowomłot tropikalny jest bliżej spokrewniony z głowomłotem olbrzymim (Sphyrna tudes), Sphyrna media, łopatogłowem (Sphyrna tiburo) i Sphyrna corona z którymi tworzy wspólny klad[8]. Ponadto badania te oraz analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Mauro Cavalcantiego w 2007 roku, wykazały, że głowomłot pospolity jest jedynym z bardziej bazalnych młotogłowych, co dowodzi, że u pierwszych (bardziej prymitywnych) przedstawicieli tej rodziny występują większe cefalofoly (młoty), na drodze ewolucji zmniejszając się u bardziej zaawansowanych gatunków[8][9].

Występowanie

Żyje w dużych gromadach w ciepłych wodach świata, od południowej Kanady po Nową Zelandię.

Charakterystyka

Gatunek o wyjątkowej, charakterystycznej budowie głowy. Przeciętna długość 1–2 m, maksymalnie ok. 5 m, masa ciała około 400 kg.

Pokarm

Ryby, skorupiaki denne oraz głębokowodne, głowonogi

Rozmnażanie

Gatunek żyworodny, miot od 20 do 40 osobników.

Zagrożenia

Znane są wiarygodne przypadki ataków na ludzi[3]. W krajach azjatyckich płetwy rekinów młotów uchodzą za przysmak[1], mimo iż gatunek uważany jest za niejadalny.

Ciekawostki

Charakterystyczna budowa głowy sprawia, że pole widzenia rekina obejmuje pełne 360 stopni. Zwierzę ma także zdolność widzenia stereoskopowego - charakterystyczną dla drapieżników umiejętność widzenia głębi, czyli oceniania odległości, jaka dzieli je od celu. Zdolność ta najprawdopodobniej wykształciła się jako odpowiedź na miejsce głowomłota w łańcuchu pokarmowym. Rekin, choć jest drapieżcą wypatrującym ofiar, musi chronić się przed większymi drapieżnikami, których wypatruje z daleka. Praca o rekinach młotach ukazała się w piśmie "Experimental Biology". Badania przeprowadził dr Michelle McComb z Florida Atlantic University[10].

  1. a b Sphyrna zygaena. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  2. Eugeniusz Grabda, Tomasz Heese: Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby - Cyclostomata et Pisces. Koszalin: Wyższa Szkoła Inżynierska w Koszalinie, 1991.
  3. a b c G. Nikolski: Ichtiologia szczegółowa. Tłum. Franciszek Staff. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970.
  4. a b c d Krystyna Kowalska, Jan Maciej Rembiszewski, Halina Rolik Mały słownik zoologiczny, Ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973
  5. a b Compagno, L.J.V.: Sharks of the World: An Annotated and Illustrated Catalogue of Shark Species Known to Date. Rzym, Włochy: Food and Agricultural Organization, 1984, s. 455–457. ISBN 92-5-101384-5.
  6. a b Sphyrna zygaena. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 11 grudnia 2014]
  7. Compagno, L.J.V.: Sharks of the Order Carcharhiniformes. Princeton University Press, 1988, s. 319–320. ISBN 0-691-08453-X.
  8. a b Lim, D.D.; Motta, P.; Mara, K.; Martin, A.P.. Phylogeny of hammerhead sharks (Family Sphyrnidae) inferred from mitochondrial and nuclear genes. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 2 (55), s. 572–579, 2010. DOI: PMID 20138218 10.1016/j.ympev.2010.01.037. PMID 20138218. 
  9. Cavalcanti, M.J.. A Phylogenetic Supertree of the Hammerhead Sharks (Carcharhiniformes: Sphyrnidae). „Zoological Studies”. 1 (46), s. 6–11, 2007. 
  10. McComb et al. Enhanced visual fields in hammerhead sharks. „Experimental Biology”. 212, s. 4010-4018, 2009. DOI: 10.1242/jeb.032615 (ang.).