Gastonia (dinozaur)

{{{nazwa łacińska}}}[1]
Okres istnienia: barrem
ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta

Gastonia (Gastonia burgei) – roślinożerny dinozaur z rodziny ankylozaurów (Ankylosauridae).

Anatomia

Odnaleziono liczne pozostałości dinozaura, w tym kompletną czaszkę, jednak bez żuchwy. Przebywają one w College of Eastern Utah, na Uniwersytecie Brighama Younga i w Museum of Western Colorado[2].

Zwierzę należało do prymitywnych ankylozaurów[2]. Posiadało ono cechy uznawane tradycyjnie charakterystyczne zarówno dla Ankylosauridae, jak i Nodosauridae (być może stanowiły one cechy pierwotnych Ankylosauria)[3].

Długość czaszki, zdobionej na tylnych bocznych krańcach jej sklepienia przez rogi, przewyższa nieznacznie jej szerokość. Wymienione rogi, skierowane w tył i prawie zasłaniające boczne skronione wcięcie sklepienia czaszki, są typowe dla ankylozaurów kredy późnej, jak ankylozaur. Uzbrojenie głowy nie sięgają dzioba kości przedszczękowej. Jego dokładnego wzoru nie udaje się odtworzyć[3]. Jak w przypadku wielu dinozaurów pancernych, ogonowej części grzbietu głowy nie pokrywają wyraźnie bruzdy ani żaden regularny wzór[4]. Kształt brzegu oczodołu przypomina spotykany u hungarozaura. Podobnie jak u tego nodozaura, brzuszna część oczodołu jest bardzo cienka[5]. Kość jarzmowa tworzy kolec[6]. Nozdrza kierują się w boki, co stanowi plezjomorfię[2]. Kość przysieczna posiada szerokie wcięcie po stronie brzusznej, nieobecne u tyreoforów innych niż gasronia i gargojleozaur[3]. Doszukano się dwóch ujść nerwu podjęzykowego (u niektórych ankylozaurów występowały trzy)[4]. Występowało co najmniej 16 zębów[7].


Kłykcie potyliczne przypominają spotykane u wielu innych rodzajów dinozaurów, np. tarchii czy amtozaura o kłykciach owalnych i nachylonych brzusznie w kierunku tylnym[4].

Uzbrojenie gastonii, zaliczanego do rodziny nodozaurów animantarksa i sylwizaura jest nie odróżnienia[8], choć najbardziej przypomina to spotykane u Polacanthus foxi. Boki[2] i grzbiet ciała pokrywają wielkie, kilowate płyty, układające się w rzędy. Przestrzenie pomiędzy nimi wypełniają mniejsze płytki lub niewielkie kości, jak u gargojleozaura czy polakanta[9]. Jego krzyżowy fragment zrósł się w płytę pokrywającą od strony grzbietowej kość biodrową. Zrośnięcie się tej płyty z wymienioną kością stanowi charakterystyczną cechę podrodziny Polacanthinae, podobnie jak wystające kolce na barku[2]. Uzbrojenie okolicy krzyżowej cechują układające się w podłużne i poprzeczne rzędy guzki, podobnie jak u polakanta czy mymurapelty. Powierzchnię grzbietową ogona pokrywały parzyste, masywne, kilowate i trójkątne w kształcie płyty o niesymetrycznych wydrążonych podstawach. Kolce są mniejsze i słabiej zaostrzone, niż u polakanta. Nie zaginają się u końca. Podstawa kolców szyjnych jest wydrążona. Te leżące w okolicy ramion cechuje wyżłobienie na tylnej stronie, jak u gargojleozaura, mymurapelty czy hoplitozaura, inaczej niż u polakanta[9].

Wyrostek barkowy łopatki rozciągał się w kierunku panewki bardziej, niż w przypadku polakanta. Kości promieniowe zdobią u ich brzegów bruzdy[9].

Rozmieszczenie geograficzne

Gastonia żyła w kredzie wczesnej, w barremie[10].

Szkielety dwóch gastonii wystawianych przez North American Museum of Ancient Life

Szczątki gatunku G. burgei znaleziono w obfitującej w ankylozaury formacji Cedar Mountains, leżącej na wschodzie amerykańskiego stanu Utah[8], dokładniej zaś głównie w Gaston Querry i Dalton Well Quary[2] w obrębie złożonej z wapieni, mułowców i pozostałości gleby, a w mniejszej ilości piaskowców liczącej 125-120 milionów lat[11] Yellow Cat Member, przy czym znaleziska z tego pierwszego miejsca były liczniejsze. Znaleziono tam skamieniałości co najmniej czterech[2] lub, wedle innych badaczy, sześciu osobników[12]. Z tej samej formacji pochodzą również skamieliny zauropelty i Animantarx ramaljonesi. Rzeczona formacja wykazuje największe bogactwo dinozaurów pancernych wśród formacji geologicznych kredy dolnej[8], jednak z Yellow Beds wymienia się tylko gastopnię[12]. Prócz nich w Yellow Beds odnaleziono pozostałości iguanodonty “Iguanodon” ottingeri[11] i nieznany jeszcze rodzaj z tej grupy[13], a spośród zauropodów Cedarosaurus weiskopfae, tytanozauryda i kamarazauryda. Wśród teropodów pochodzą stamtąd Nedcolbertia justinhoffmani, Utahraptor ostrommaysorum i, w zależności od źródła, allozaur[11] lub przedstawiciel ornitomimów i mały tetanur. Znalezione tam dinozaury (np. gastonia i utahraptor) to w większości osobniki młode, mniejsze od okazów typowych[12]. Wymienione wyżej zwierzęta (nie licząc teropodów prócz nedkolbertii i utahraptora) łącznie z żółwiem z rodzaju Glyptops, Toxolophosaurus z grupy Rhynchocephalia i nieznanym bliżej krokodylem, po którym pozostał jedynie ząb, określa się jako faunę Yellow Member[13]. Tworzące tą faunę dinzaury porównuje się z europejskimi z tego samego okresu. Prócz zauropsydów zachowały się ślady pyłków i glonów. Formacja stanowi pozostałości dawnej równiny zalewowej, środowiska po części obfitującego w jeziora, po części półpustynnego[11]. W czasie tworzenia się Yellow Bed następowały po sobie okresy wilgotne i suche. Nie poznano dokładnie warunków, w jakich umierały odnajdywane tu zwierzęta, jednak susze wydają się częstą przyczyną ich śmierci. Ciała były później znoszone przez ulewne deszcze. Nie wyklucza się też aktywności sejsmicznej[12].

Prócz tego gastonię znaleziono w Poison Strip Sandstone, pozostałościach ekosystemu plaż i meandrujących rzek, po których pozostały głównie piaskowce. Dinozaury nie są już tutaj takie częste, jak w poprzednio opisanym obszarze. Gastonii towarzyszyły przedstawiciel iguanodontów Planicoxa venenica i zauropodów Venenosaurus dicrocei. Wydaje się jednak, że w czasie tworzenia się skał Poison Strip Sandstone cały czas egzystowała fauna z Yellow Cat[11].

W Ruby Range Member, nieco wyżej i bardziej na wschodzie, znaleziono poza tym skamieniałości mogące stanowić nowy gatunek gastonii[12]. Wcześniejsze publikacje wymieniały wśród ankylozaurów tej fauny jedynie zauropeltę[13].

Holotyp określa się jako CEUM 1307[4]. Obejmuje on kompletną czaszkę[10].

Systematyka

Część kladogramu autorstwa Pisani et al., 2010[14]:



Sauropelta, Silvisaurus etc.




Gargoyleosaurus




Minmi




Shamosaurus




Tsagantegia



Talarurus



Mymoorapelta



Polacanthus



Gastonia




Pinacosaurus




Ankylosaurus, Euoplocephalus



Nodocephalosaurus, Saichania, Tarchia








Kladogram autorstwa Hilla i współpracowników z 2003[3], uproszczony i zmodyfikowany. Klad ankylozaurów, dla którego gastonia stanowi grupę siostrzaną, obejmuje wszystkie badane Ankylosauridae prócz niej samej i gargojleozaura, a więc gobizaura, minmi, pinakozaura, talarura, szamozaura, Tsagantegia, tarchię, sajchanię, Tianzhenosaurus, nodocefalozaura, Shanxia, ankylozaura i euoplocefala.


Ankylosauria

Nodosauridae


Ankylosauridae

Gargoyleosaurus




Gastonia




Gobisaurus



Minmi etc.







Szczegóły budowy uzbrojenia sugerują wyodrębnienie gastonii i polakanta do odrębnej podrodziny Polacanthinae[2]. Kirkland w 1998 umieścił ją w obrębie rodziny Ankylosauridae[9]. Jednakże Carpenter, wcześniej podzielający pomysł Kirlkanda[10], w 2001 podniósł takson do rangi osobnej rodziny o nazwie Polacanthidae, grupy siostrzanej dla Ankylosauridae[9] w obrębie kladu Ankylosauria[2]. Oprócz gastonii i polakanta umieścił w niej hileozaura, mymurapetę, hoplitozaura i gargojleozaura[9]. Umieszczenie gastonii w takiej rodzinie poparli inni badacze[13][4]. Jednakże nowsze badania, w tym Parisha z 2003, stwierdziły, że taka graupa byłaby parafiletyczna, a co najmniej oparta na słabych podstawach. Vickaryous w 2001 i Hill 2 lata później oraz ich współpracownicy uznali "polakanty" za bazalnych przedstawicieli Ankylosauridae[9][3]. Dokładniej, wedle Hilla i współpracowników gastonia stanowi grupę siostrzaną dla wszystkich Ankylosauridae oprócz niej samej i gargojleozaura, stanowiącego z kolei grupę siostrzną wszystkich innych ankylozaurydów. Praca ta zaznacza jednak, że w badaniach wzięto pod uwagę jedynie taksony o znanych pozostałościach czaszki. Dane wynikające z budowy szkieletu czaszkowego mogłyby doprowadzić do innego rezultatu[3]. Przedostatni z wymienionych w badaczy w 2004 w dalszym ciągu optował jednak w dalszym ciągu za uznaniem gastonii i gargojleozaura za ankylozaurydy bazalne[9].

Z kolei obejmujący 277 rodzajów kladogram autorstwa Pisaniego, Yatesa, Langera i Bentona sytuuje gastonię równie blisko polakanta, jak Tsagantegia, talarura czy mymurapeltę[14].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h i Kenneth Carpenter, James I. Kirkland, Donald Burge: Ankylosaurs (Dinosauria: Ornitischia) of The Clear Mountain Formation, Utah, and Their Stratigraphic Distribution. W: David D. Gillette: Vertebrate paleontology in Utah. Utah Geological Survey, 1999, s. 248-249. [dostęp 2011-04-26].
  3. a b c d e f Robert V. Hill, Lawrence M. Witmer & Mark A. Norell. A new specimen of Pinacosaurus grangeri (Dinosauria: Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia: ontogeny and phylogeny of ankylosaurs. „American Museum Novitates”. 3395, 2003-02-19. ISSN 0003-0082 (ang.). 
  4. a b c d e Jolyon C. Parish, Paul M. Barrett. A reappraisal of the ornithischian dinosaur Amtosaurus magnus Kurzanov and Tumanova 1978, with comments on the status of A. archibaldi Averianov 2002. „Canadian Journal of Earth Sciences”. 31, s. 299–306, 2004. NRC. DOI: 10.1139/E03-101 (ang.). 
  5. Attila Ősi. Hungarosaurus tormai, a new ankylosaur (Dinosauria) from the Upper Cretaceous of Hungary. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 25 (2), s. 370–383, 2005-06. Society of Vertebrate Paleontology (ang.). 
  6. Matthew K. Vickaryous, Anthony P. Russel. A redescription of the skull of Euoplocephalus tutus (Archosauria: Ornithischia): a foundation for comparative and systematic studies of ankylosaurian dinosaurs. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 137, s. 157–186, 2003 (ang.). 
  7. Leonardo Salgado, Zulma Gasparini. Reappraisal of an ankylosaurian dinosaur from the Upper Cretaceous of James Ross Island (Antarctica). „Geodiversitas”. 28 (1), s. 119-135, 2006 (ang.). 
  8. a b c Kenneth Carpenter, James I. Kirkland, Donald Burge: Ankylosaurs (Dinosauria: Ornitischia) of The Clear Mountain Formation, Utah, and Their Stratigraphic Distribution. W: David D. Gillette: Vertebrate paleontology in Utah. Utah Geological Survey, 1999, s. 243-244. [dostęp 2011-04-26].
  9. a b c d e f g h Xabier Pereda-Suberbiola, Carolina Fuentes, Manuel Meijide, Federico Meijide-Fuentes, Manuel Meijide-Fuentes Jr.. New remains of the ankylosaurian dinosaur Polacanthus from the Lower Cretaceous of Soria, Spain. „Cretaceous Research”. 28, s. 583e596, 2007. Elsevier (ang.). 
  10. a b c Kenneth Carpenter, James I. Kirkland: Review of Lower and Middle Cretaceous ankylosaurs from North America. W: S.G. Lucas, J.I. Kirkland, J.W Estep: Lower to Middle Cretaceous Non-marine Cretaceous Faunas, New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin 14. 1998, s. 249-270. [dostęp 2011-05-04].
  11. a b c d e James I. Kirkland. Utah's newly recognized dinosaur record from the Early Cretaceous Cedar Mountain Formation. „Utah Geol Surv Notes”, s. 1-5, 2005 (ang.). 
  12. a b c d e James I. Kirkland, Rodney D. Scheetz & John R. Foster. Jurassic and Lower Cretaceous dinosaur quarries of western Colorado and eastern Utah. „2005 Rocky Mountain Section of the Geological Society of America Field Trip Guidebook, Grand Junction Geological Society, Field Trip”. 402, s. 1-26, 2005 (ang.). 
  13. a b c d James I. Kirkland, Richard L. Cifelli, Brooks B. Britt, Donald L. Burge, Frank L. DeCourten, Jeffery G. Eaton, J. Michael Parrish: Distribution of vertebrate faunas in the Cedar Mountain Formation, east-central Utah. W: David D. Gillette: Vertebrate Paleontology in Utah-central Utah. Utah Geological Survey, 1999, s. 201-218. [dostęp 2011-05-03].
  14. a b D. Pisani, A.M. Yates, M.C. Langer, M.J. Benton. A genus-level supertree of the Dinosauria. „Proceedings of the Royal Society B”. 269, s. 915-921, 2002-05. DOI: 10.1098/rspb.2001.1942 (ang.).