Graphe paranomon

Graphe paranomon (stgr. γραφὴ παρανόμων) – procedura prawna w starożytnych Atenach pozwalająca na oskarżenie przed dikasterionem wnioskodawcy uchwały niezgodnej z obowiązującym prawem, bądź niepożądanej z innych powodów.

Historia

Występujące w źródłach historycznych wzmianki dotyczące graphe paranomon dotyczą okresu wojny peloponeskiej, zaś najwcześniejszą pewną datą jej zastosowania jest rok 415 p.n.e. W opinii historyków procedura przejmowała część kompetencji odebranych w 462 roku p.n.e. Areopagowi w wyniku reform Efialtesa bądź miała być zastępstwem ostracyzmu. Według Hansena na drugą opcję wskazuje zbieżność w czasie pojawienia się graphe paranomon z ostatnim przypadkiem ateńskiego ostracyzmu[1], temu poglądowi przeciwstawia się Marek Węcowski argumentuje to inną interpretacją ostracyzmu[2].

Graphe paranomon było uważane przez ateńczyków za jeden z filarów demokracji. Wiąże się to ściśle z momentami, w których procedura ta zostawała zawieszana – w wyniku przewrotu oligarchicznego w 411 roku p.n.e, następnie przez Trzydziestu Tyranów w 404 roku p.n.e. Ostatecznie funkcje procedury przejęło kolegium strażników praw (nomophylakes) – spowodował to po swoim dojściu do władzy w 317 roku p.n.e. Demetriusz z Faleronu[3].

Przebieg

W ramach procedury graphe paranomon skargę złożyć mógł każdy, niepozbawiony praw obywatelskich ateńczyk. Mógł tego dokonać zarówno w czasie debaty nad zaskarżaną ustawą, jak i już po jej uchwaleniu przez eklezję. Oskarżyciel składał przysięgę (hypomesia) i stwierdzał niezgodność ustawy z obowiązującym prawem. Oskarżenie to przerywało debatę na eklezji, a w przypadku ustaw już uchwalonych zawieszało ich obowiązywanie. Pod groźbą kary za zaniechanie oskarżenia (1000 drachm i zakaz wykorzystania tej procedury w przyszłości) oskarżyciel musiał przekazać pisemną skargę na ręce tesmotety. Skarga, w której oskarżonym był zawsze obywatel wnoszący projekt ustawy, musiała zawierać powód niezgodności zgłoszonej ustawy z prawem. Powody mogły być zarówno formalne, jak i merytoryczne. Do formalnych zaliczyć można brak uprawnień oskarżonego wnioskodawcy do uczestnictwa w eklezji oraz brak wcześniejszej rekomendacji Rady Pięciuset dla projektu. Merytoryczne powody odnosiły się do treści danej ustawy, przy czym zdarzało się, że oskarżyciel powoływał się na jej sprzeczność jej nie tylko z konkretnymi prawami, ale też ogólnymi zasadami demokracji, a czasami nawet po prostu na jej szkodliwość[4].

Skargę rozpatrywał dikasterion. Standardowo jego skład stanowiło 501 sędziów, mógł być powiększany o kolejnych 500 dowolną liczbę razy (dopóki pozwalała na to liczba obecnych sędziów). Jeżeli większość sędziów opowiedziała się za zasadnością oskarżenia, uchwała została unieważniona. Jeżeli od złożenia wniosku na eklezji nie minął rok, oskarżony ponosił karę. Najczęściej stosowano grzywnę, przy czym jej rozmiar wahał się od sum symbolicznych, do praktycznie niemożliwych do zapłacenia przez obywatela (co pociągało utratę części jego praw). W przypadku trzykrotnego skazania oskarżony nakładano dodatkowo pełną atimię[5]. Jeśli dikasterion uznał uchwałę za zgodną z prawem, wchodziła ona w życie. Wedle naszej wiedzy opartej na jednym przypadku, działo się tak nawet w sytuacji, gdy zaskarżenie na drodze graphe paranomon odbyło się jeszcze przed przyjęciem ustawy przez eklezję[6].

Przypadki użycia

Wszystkie daty dotyczą lat przed naszą erą.

Znamy 39 konkretnych przypadków wykorzystania procedury graphe paranomon. O powszechności procedury świadczy trzecia mowa Ajschinesa (Przeciw Ktezyfontowi, werset 194), która przekazuje stwierdzenia Aristofona z Azenii, że aż 75 razy bronił się przed oskarżeniami o proponowanie niezgodnych z prawem ustaw[7].

Dekrety honoryfikacyjne

Graphe przeciw osobie zgłaszającej

Graphe przeciw osobie zgłaszanej

Inne ustawy

  • 406 – Kallixenos został oskarżony przez Europtylemosa i inne osoby za zaproponowanie wydania wyroku na ośmiu strategów uczestniczących w bitwie pod Arginuzami[8].
  • 403/404 – Trazybul został oskarżony przez Aischinesa za propozycja nadania obywatelstwa wszystkim (włącznie z niewolnikami), którzy brali udział w przywróceniu demokracji[8].
  • 348 – Filokrates został oskarżony przez Lykinosa w związku ze zgłoszoną przez niego ustawą dopuszczającą posłów Filipa II do rokowań pokojowych w Atenach[8].
  • Hyperejdas został oskarżony za propozycję nadania praw obywatelskich metojkom i wyzwolenia niewolników w celu obrony przed Filipem II[9].

Graphe nomon me epitedeion theinai

Analogiczną procedurą wobec graphe paranomon była graphe nomon me epitedeion theinai. Powstała ona po 403/402 roku p.n.e. i podlegały jej projekty praw niezgodnych z obowiązującym prawem (wcześniej rozpatrywane w ramach graphe paranomon). Obie procedury przebiegały identycznie. Znamy sześć przypadków wykorzystania graphe nomon me epitedeion theinai, w jednym z nich winnego ukarano karą śmierci[10].

  1. Hansen 1999 ↓, s. 211.
  2. Węcowski 2009 ↓, s. 435.
  3. Hansen 1999 ↓, s. 216.
  4. Hansen 1999 ↓, s. 211–212.
  5. Hansen 1999 ↓, s. 212.
  6. Hansen 1999 ↓, s. 215.
  7. Kulesza 1988 ↓, s. 222–223.
  8. a b c d e f g h i j Kulesza 1988 ↓, s. 223.
  9. Rzepka 2011 ↓, s. 137.
  10. Hansen 1999 ↓, s. 217.

Bibliografia