HMS Havock (1936)

Szablon:Okręt rozszerzony infobox HMS Havock (H43)brytyjski niszczyciel z okresu II wojny światowej, uczestnik działań w Norwegii i na Morzu Śródziemnym.

Budowa i służba przed wybuchem II wojny światowej

HMS "Havock" powstał jako jedna z jednostek typu H, kolejnego w długiej linii rozwojowej brytyjskich okrętów tej klasy, zbiorczo określanych mianem typów A-I. Stępkę pod budowę niszczyciela położono w stoczni W. Denny & Brothers (znanej także jako Denny) w Dumbarton w Szkocji 15 maja 1935 roku. Wodowanie odbyło się 7 lipca 1936 roku, zaś przyjęcie do służby 18 stycznia 1937 roku. Był szóstym okrętem Royal Navy noszącym tę nazwę[1].

Po wejściu do służby, HMS "Havock" został przydzielony do 2. Flotylli Niszczycieli (ang.: 2nd Destroyer Flotilla) i skierowany na Morze Śródziemne, gdzie odbywał patrole zgodnie z brytyjską polityką nieingerencji w czasie wojny domowej w Hiszpanii[1][2]. 13 marca 1937 roku wraz z HMS "Gypsy" był nieskutecznie bombardowany w rejonie Majorki przez samoloty frankistowskie[3]. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1937 roku HMS "Havock" został zaatakowany torpedami przez niezidentyfikowany okręt podwodny. Dopiero po zakończeniu II wojny światowej i ujawnieniu włoskich archiwów okazało się, że napastnikiem był włoski "Iride" pod dowództwem księcia Borghese, wypożyczony marynarce frankistowskiej w ramach pomocy wojskowej[4].

II wojna światowa

W dniu przystąpienia Wielkiej Brytanii do działań wojennych 3 września 1939 roku, HMS "Havock" przebywał na Atlantyku w drodze do Freetown, gdzie dołączył do Force K, zespołu okrętów patrolujących ocean w poszukiwaniu niemieckich rajderów i łamaczy blokady. W listopadzie 1939 roku został odesłany do kraju w celu przeprowadzenia remontu. Po jego zakończeniu i przeprowadzeniu prób morskich niszczyciel został w drugiej połowie marca 1940 roku przebazowany do Scapa Flow, ponownie w składzie 2. Flotylli, dowodzonej przez komandora Bernarda Warburton-Lee[1].

Pierwsza bitwa pod Narvikiem

Osobny artykuł: Bitwy morskie pod Narwikiem.

5 kwietnia 1940 roku 2. Flotylla z HMS "Havock" wyszła z bazy jako okręt osłony sił mających za zadanie postawienie min na trasach przewozu rudy żelaza z portów norweskich do III Rzeszy (operacja Wilfred)[5]. Operacja ta zbiegła się z niemiecką inwazją na Norwegię. Do fiordu Ofot, w głębi którego znajduje się Narwik, wpłynął zespół 10 niszczycieli z desantem na pokładach. Niemieccy żołnierze zajęli port i miasto. W tym czasie 2. Flotylla, nie mając informacji o faktycznej sytuacji, zajęła pozycję u wejścia do fiordu[6].

10 kwietnia nad ranem komandor Warburton-Lee wprowadził swoje okręty do fiordu Ofot. Korzystając ze słabej widoczności doprowadził je niezauważone aż do portu w Narwiku, gdzie zastał Niemców pobierających paliwo ze zbiornikowca "Jan Wellem". Jako pierwszy, korzystając z zaskoczenia, otworzył ogień flagowy HMS "Hardy", którego torpedy trafiły w niemiecki "Wilhelm Heidkamp". Kolejno do walki weszły HMS "Hunter" i HMS "Havock". Celna salwa torpedowa wystrzelona najprawdopodobniej z tego ostatniego zatopiła kolejny niemiecki okręt "Anton Schmitt". W starciu tym uszkodzone zostały także "Hermann Künne", "Diether von Roeder" i "Hans Lüdemann" oraz statki stojące w porcie[7].

Przewaga zespołu niemieckiego uwidoczniła się w drugiej fazie bitwy, kiedy atakujące ponownie niszczyciele brytyjskie dostały się pod ogień wszystkich sprawnych jednostek przeciwnika. Celny pocisk trafił w mostek flagowego okrętu 2. Flotylli, zabijając lub raniąc większość znajdujących się tam osób, w tym jej dowódcę. HMS "Hardy" rozbił się o brzeg, wielokrotnie trafiony HMS "Hunter" zatonął zaś uszkodzony HMS "Hotspur" wycofał się, osłaniany przez HMS "Hostile" i HMS "Havock"[8].

Powracające do fiordu Skjael niszczyciele napotkały po drodze niemiecki zaopatrzeniowiec "Rauenfels" wiozący amunicję dla walczących w okolicy Narwiku oddziałów niemieckich. Po opuszczeniu statku przez załogę został on zatopiony ogniem artyleryjskim[9]. HMS "Havock" pozostawał na wodach norweskich do początku maja 1940 roku (osłaniając m.in. pancernik HMS "Warspite" podczas bombardowania wojsk niemieckich w Narwiku 24 kwietnia), następnie, wobec niemieckiej agresji na zachodzie Europy, został przebazowany na południe, podejmując akcje u wybrzeży holenderskich. 16 maja, wobec coraz wyraźniejszej możliwości włączenia się Włoch do walk po stronie III Rzeszy, HMS "Havock" został przebazowany na Morze Śródziemne, aby wzmocnić tamtejsze siły eskortowe[1].

Bitwa koło przylądka Spatha

19 lipca 1940 roku w okolicy przylądka Spatha na północno-zachodnim wybrzeżu Krety miało miejsce starcie dwóch włoskich krążowników lekkich: "Giovanni delle Bande Nere" i "Bartolomeo Colleoni", usiłujących przedostać się na wyspę Leros w archipelagu Dodekanezu z australijskim HMAS "Sydney", osłanianym przez pięć brytyjskich niszczycieli, w tym HMS "Havock"[10]. Pociski HMAS "Sydney" uszkodziły i unieruchomiły "Bartolomeo Colleoni", który został następnie zatopiony torpedami jednostek osłony. Drugi włoski krążownik zdołał uciec, wykorzystując przewagę prędkości[11]. HMS "Havock" wziął następnie udział w ratowaniu ocalałych marynarzy włoskich, z których ogółem 525 zostało podjętych na pokłady brytyjskich okrętów i przewiezionych do Aleksandrii (zginęło 121 Włochów, a dowódca "Bartolomeo Colleoni", komandor Umberto Novaro, zmarł następnego dnia od odniesionych ran i został pochowany z honorami wojskowymi na cmentarzu w Aleksandrii)[12]. W drodze powrotnej HMS "Havock" został zaatakowany i uszkodzony przez włoskie samoloty[1].

Działania eskortowe

2 października 1940 roku HMS "Havock", działając wspólnie z bliźniaczym niszczycielem HMS "Hasty", zaatakował u wybrzeży afrykańskich na północ od Sidi Barrani włoski okręt podwodny "Berillo". Uszkodzony wybuchami bomb głębinowych przeciwnik został zmuszony do wynurzenia i zatopiony ogniem artyleryjskim, zaś 47 członków jego załogi uratowanych i wziętych do niewoli[13][1].

W listopadzie 1940 roku HMS "Havock" wciąż wypełniał zadania eskortowe. Stanowił m.in. osłonę dla lotniskowca HMS "Illustrious" podczas operacji Judgement, kiedy w nalocie samolotów pokładowych na bazę w Tarencie nocą z 11 na 12 listopada uszkodzono trzy włoskie pancerniki[14]. W ostatnich dniach listopada niszczyciel wziął udział w operacji Collar jako okręt osłony sił głównych Floty Śródziemnomorskiej. 23 grudnia 1940 roku HMS "Havock" zderzył się z pancernikiem HMS "Valiant", uszkadzając dziób i został odesłany na Maltę na remont połączony z modernizacją uzbrojenia. Po naprawie i zakończeniu prób morskich niszczyciel powrócił do pełnienia służby eskortowej w lutym 1941 roku[1].

Bitwa koło przylądka Matapan

Wieczorem 27 marca 1941 roku, po otrzymaniu wiadomości o zaobserwowanym silnym zespole włoskim płynącym w stronę Krety, z bazy w Aleksandrii wyszły w morze okręty Floty Śródziemnomorskiej pod dowództwem admirała Cunninghama. HMS "Havock" stanowił część 10. Flotylli Niszczycieli wchodzącej w skład osłony sił głównych: pancerników HMS "Warspite", HMS "Valiant" i HMS "Barham" oraz lotniskowca HMS "Formidable"[15]. W ciągu dnia 28 marca lotnictwo brytyjskie uszkodziło pancernik "Vittorio Veneto" i krążownik "Pola". W nocy, korzystając ze wskazań radaru, okręty Royal Navy zatopiły ogniem artyleryjskim i torpedami trzy włoskie krążowniki ciężkie: "Fiume", "Zara" i uszkodzony wcześniej "Pola". HMS "Havock" wraz z pozostałymi okrętami eskorty był zaangażowany w odpieranie ataku torpedowego nieprzyjacielskich niszczycieli i przyczynił się bezpośrednio do zatopienia dwóch jednostek: "Alfieri" i "Carducci" (typu Poeti)[16].

Dalsza działalność na Morzu Śródziemnym

Po bitwie koło przylądka Matapan HMS "Havock" powrócił do zadań eskortowych. W kwietniu 1941 roku, wraz z głównymi siłami Floty Śródziemnomorskiej uczestniczył w osłonie konwoju na Maltę oraz w bombardowaniu Trypolisu, zaś pod koniec miesiąca wspierał ewakuację wojsk brytyjskich z Grecji[17]. W drugiej połowie maja niszczyciel brał udział w obronie Krety. 23 maja w okolicy Heraklionu został zaatakowany i uszkodzony przez samoloty Luftwaffe, tracąc 15 zabitych i 10 rannych członków załogi. Po krótkim remoncie w Aleksandrii HMS "Havock" powrócił do służby eskortowej w rejonie Tobruku[1].

W październiku niszczyciel znów znalazł się w stoczni w Aleksandrii, tym razem w związku z remontem urządzeń napędowych. Powrócił do linii dopiero 4 grudnia 1941 roku. 15 grudnia HMS "Havock" wyszedł w morze w składzie zespołu floty (trzy krążowniki i osiem niszczycieli) pod dowództwem kontradmirała Philipa Viana. Okręty Royal Navy osłaniały transportowiec "Breconshire" płynący na Maltę[1]. 17 grudnia starły się z siłami włoskimi osłaniającymi konwój do Trypolisu i Bengazi. Pomimo przewagi ogniowej Włochów kontradmirał Vian nakazał towarzyszącym niszczycielom postawienie zasłony dymnej i przeprowadzenie ataku torpedowego. Po kilkuminutowej wymianie ognia, nazwanej pierwszą bitwą w zatoce Syrta, Włosi, mając na uwadze bezpieczeństwo własnego konwoju i zapadające ciemności, zdecydowali się oderwać od przeciwnika[18]. Następnego dnia zadanie ochrony transportowca przejęły okręty bazujące na Malcie, zaś HMS "Havock" dołączył do sił lekkich usiłujących przechwycić włoski konwój u wybrzeży afrykańskich. Akcja ta skończyła się tragicznie dla Brytyjczyków: po wejściu na włoskie pole minowe zatonął krążownik HMS "Neptune", a usiłujący ratować jego załogę niszczyciel HMS "Kandahar" oraz krążowniki HMS "Aurora" i HMS "Penelope" odniosły uszkodzenia. HMS "Kandahar" został następnego dnia zatopiony przez przysłany mu na ratunek niszczyciel HMS "Jaguar"[19]. HMS "Havock" szczęśliwie uniknął wejścia na miny i powrócił na Maltę, gdzie został uszkodzony w czasie nalotu[1].

5 stycznia 1942 roku HMS "Havock" opuścił Maltę, eskortując pusty transportowiec "Breconshire" w drodze powrotnej do Aleksandrii. W połowie miesiąca powrócił na wyspę jako część sił eskortowych konwoju MW-8 (operacja MF-3). Podobną operację o kryptonimie MF-5 przeprowadziła Royal Navy w połowie lutego 1942 roku i znów w skład eskorty wchodził HMS "Havock". Jednak tym razem, wobec zatopienia lub uszkodzenia wszystkich statków konwoju, okręty brytyjskie powróciły do Aleksandrii nie wykonawszy zadania[20].

Kolejną akcją, w której uczestniczył HMS "Havock", był rajd zespołu Philipa Viana, Force B, przeciwko żegludze nieprzyjacielskiej, który miał jednocześnie stanowić osłonę dla przebazowywanego z Malty krążownika HMS "Cleopatra", w dniach od 9 do 11 marca 1942 roku. Zakończył się on utratą okrętu flagowego kontradmirała Viana, krążownika HMS "Naiad", storpedowanego 11 marca niedaleki Sidi Barrani przez U-565[21]. Już w dwa dni później Force B zostały wysłane w stronę wyspy Rodos, gdzie rankiem 15 marca zbombardowane zostały z morza instalacje i obiekty wojskowe[22].

Druga bitwa w zatoce Syrta

Osobny artykuł: Druga bitwa pod Syrtą.

20 marca 1942 roku Royal Navy rozpoczęła kolejną operację konwojową z Aleksandrii na Maltę. W skład konwoju MW-10 wchodziły cztery transportowce, eskortowane przez krążownik przeciwlotniczy HMS "Carlisle" i sześć niszczycieli 22. Flotylli, w skład której wchodził także HMS "Havock". Jednocześnie siedem niszczycieli eskortowych 5. Flotylli (jeden z nich, HMS "Heythrop" został tego samego dnia storpedowany przez U-652) miało przeprowadzić akcję przeciwko okrętom podwodnym u wybrzeży afrykańskich, a następnie dołączyć do konwoju[21]. 21 marca do eskorty dołączyły jeszcze trzy krążowniki lekkie i cztery niszczyciele pod dowództwem kontradmirała Viana, który objął dowództwo nad całością operacji, a następnego dnia krążownik HMS "Penelope" i jeden niszczyciel z Malty[23].

Już 21 marca konwój został wykryty przez Włochów. Dla jego zniszczenia został wysłany w morze silny zespół okrętów Regia Marina z pancernikiem "Littorio" jako okrętem flagowym admirała Angelo Iachino. Do starcia doszło 22 marca po południu. W trakcie wykonywania ataku torpedowego na okręty włoskie HMS "Havock" został trafiony pociskiem kal. 381 mm z "Littorio", który spowodował zalanie kotłowni i czasowe unieruchomienie okrętu[24] oraz śmierć siedmiu ludzi[25]. Po uruchomieniu maszynowni przez załogę uszkodzony niszczyciel został odesłany do stoczni remontowej na Maltę[1].

Utrata okrętu

Na Malcie HMS "Havock" został niezwłocznie wprowadzony do suchego doku dla dokonania niezbędnych napraw. Podczas nalotu w dniu 3 kwietnia 1942 roku niszczyciel został uszkodzony pobliskim wybuchem bomby[26]. W tym czasie dowódca Floty Śródziemnomorskiej, admirał Cunningham, podjął decyzję o przebazowaniu wszystkich niezdolnych do walki okrętów z Malty do Gibraltaru. Pierwszą jednostką, która opuściła Maltę dla uniknięcia kolejnych uszkodzeń, był właśnie HMS "Havock"[27].

Niszczyciel wyszedł z portu w La Valetta wieczorem 5 kwietnia 1942 roku. Rankiem następnego dnia wszedł na mulistą mieliznę u wybrzeży Tunezji. Ponieważ próby ponownego uruchomienia okrętu nie przyniosły rezultatu, załoga zdecydowała się wysadzić okręt i przepłynąć na brzeg[26]. W trakcie opuszczania okrętu miał miejsce jeden wypadek śmiertelny[28]. Jeszcze tego samego dnia opuszczoną jednostkę storpedował włoski okręt podwodny "Aradam"[29]. Jürgen Rohwer podaje, że 8 kwietnia wrak okrętu został spenetrowany przez Włochów, którzy odnaleźli tajne dokumenty[30]. Pozostałości okrętu pozostawały na miejscu katastrofy przez kilka następnych lat, aż do zniszczenia ich przez sztormy[26].

Załoga HMS "Havock" po wydostaniu się na brzeg została internowana przez lokalne władze francuskie podległe rządowi Vichy i oswobodzona po zajęciu tych terenów przez aliantów pod koniec 1942 roku[1].

  1. a b c d e f g h i j k l Naval-History.Net [dostęp 5 lutego 2010]
  2. Józef W. Dyskant, Konflikty i zbrojenia morskie 1918-1939, str. 325-326.
  3. Józef W. Dyskant, Konflikty i zbrojenia morskie 1918-1939, str. 331.
  4. Józef W. Dyskant, Konflikty i zbrojenia morskie 1918-1939, str. 344.
  5. Jerzy Lipiński, II wojna światowa na morzu, str. 61.
  6. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, str. 258.
  7. Jerzy Lipiński, II wojna światowa na morzu, str. 65.
  8. Sławomir Koper, Pierwsza bitwa niszczycieli II wojny światowej.
  9. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, str. 264.
  10. Jerzy Lipiński, II wojna światowa na morzu, str. 88.
  11. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, str. 484-485.
  12. Regia Marina Italiana [dostęp 5 lutego 2010]
  13. Tadeusz Wywerka-Prekurat, Wykaz stanu flot wojennych państw uczestniczących w drugiej wojnie światowej, w: Jerzy Lipiński, II wojna światowa na morzu.
  14. Andrzej Jaskuła, Atak na Tarent 11/12 listopada 1940 roku
  15. Jürgen Rohwer, Gerhard Hümmelchen, Chronik des Seekrieges 1939-1945 [dostęp 5 lutego 2010]
  16. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, str. 116-117.
  17. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, str. 126-132.
  18. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, str. 408-412.
  19. Naval-History.Net [dostęp 5 lutego 2010]
  20. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, str. 555-556.
  21. a b Jürgen Rohwer, Gerhard Hümmelchen, Chronik des Seekrieges 1939-1945 [dostęp 5 lutego 2010]
  22. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, str. 563.
  23. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, str. 563-564.
  24. Regia Marina Italiana [dostęp 5 lutego 2010]
  25. Naval-History.Net [dostęp 5 lutego 2010]
  26. a b c Joseph Caruana, Zatopienia: niszczyciele na Malcie.
  27. Jerzy Lipiński, II wojna światowa na morzu, str. 219.
  28. Naval-History.Net [dostęp 5 lutego 2010]
  29. Jürgen Rohwer, Gerhard Hümmelchen, Chronik des Seekrieges 1939-1945 [dostęp 5 lutego 2010]. Naval-History.Net zaprzecza temu zdarzeniu.
  30. Jürgen Rohwer, Gerhard Hümmelchen, Chronik des Seekrieges 1939-1945 [dostęp 5 lutego 2010]

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. Joseph Caruana, Zatopienia: niszczyciele na Malcie, w: Okręty wojenne nr 41 (6/2000), ISSN 1231-014X
  2. Józef W. Dyskant, Konflikty i zbrojenia morskie 1918-1939, Gdańsk 1983, ISBN 83-215-3243-8
  3. Andrzej Jaskuła, Atak na Tarent 11/12 listopada 1940 roku, w: Morza, Statki i Okręty nr 5/2001, ISSN 1426-529X
  4. Sławomir Koper, Pierwsza bitwa niszczycieli II wojny światowej, w: Nowa Technika Wojskowa 10/1992, ISSN 1230-1665
  5. Jerzy Lipiński, II wojna światowa na morzu, Warszawa 1995, ISBN 83-902554-7-2
  6. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, Warszawa 1999, ISBN 83-86776-45-5
  7. Andrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, Warszawa 2000, ISBN 83-86776-57-9

Szablon:Bibliografia stop