HMS Queen Mary

Szablon:Okręt rozszerzony infobox HMS Queen Marybrytyjski krążownik liniowy z okresu I wojny światowej. Zbudowany w 1913 roku, był ostatnim okrętem tej klasy wcielonym do służby w Royal Navy przed rozpoczęciem działań wojennych. Miał być trzecią z kolei jednostką typu Lion, ale w trakcie projektowania i budowy wprowadzono w konstrukcji pewne modyfikacje. Nazwę krążownika przyjęto na cześć królowej Marii, żony króla Jerzego V.

HMS "Queen Mary" wzięła udział w zwycięskiej dla Brytyjczyków bitwie koło Helgolandu w 1914 roku. Na przełomie 1914 i 1915 roku przebywała w stoczni, nie uczestnicząc w bitwie na Dogger Bank. W bitwie jutlandzkiej, prowadząc walkę artyleryjską z niemieckimi krążownikami liniowymi, została kilkakrotnie trafiona ciężkimi pociskami, które spowodowały eksplozję komór amunicyjnych i natychmiastowe zatopienie okrętu wraz z 1266 członkami załogi. Wrak HMS "Queen Mary" został odnaleziony w 1991 roku.

Projektowanie i budowa

Budowę trzeciego krążownika liniowego typu Lion zaplanowano w programie rozbudowy Royal Navy na lata 1910–1911. Projekt okrętu został poddany modyfikacjom na wzór budowanych równolegle pancerników typu King George V, co powoduje wyodrębnianie HMS "Queen Mary" przez niektóre źródła w odrębny typ okrętu[1][2]. Jednak w rzeczywistości krążownik stanowił niewielką modernizację poprzedników, o nieco powiększonej wyporności, około metr dłuższym i 16 cm szerszym kadłubie, poprawionym rozkładzie opancerzenia, większą o 5000 shp mocą siłowni oraz z drobnymi zmianami w wyglądzie[3].

Modyfikacja projektu została zatwierdzona przez Admiralicję w sierpniu 1910 roku[4] a stępkę pod budowę nowego krążownika położono w stoczni Palmers Shipbuilding w Jarrow 6 marca 1911 roku. Wodowanie okrętu miało miejsce 20 marca 1912 roku[1]. Po zakończeniu budowy i wyposażania krążownika oraz próbach zdawczo-odbiorczych, 4 września 1913 roku, HMS "Queen Mary" weszła oficjalnie do służby w Royal Navy[5]. Pierwszym dowódcą okrętu został komandor William Reginald Hall[6].

Opis konstrukcji

Kadłub HMS "Queen Mary" miał długość całkowitą 214,56 m (201,3 m między pionami), szerokość 27,16 m, projektowaną wyporność konstrukcyjną 27 000 ton angielskich (ts), zaś pełną 31 844 ts. Rzeczywiste wartości wyporności po ukończeniu budowy wynosiły odpowiednio 26 770 ts i 31 650 ts[4]. Średnie zanurzenie okrętu przy wyporności konstrukcyjnej wynosiło 8,1 m[7].

Krążownik był napędzany dwoma podwójnymi zespołami turbin parowych Parsonsa o łącznej projektowanej mocy 75 000 shp, co miało zapewniać prędkość 28 węzłów[7]. Na próbach na mili pomiarowej HMS "Queen Mary" osiągnęła 83 000 shp i 28,17 węzła[8]. Parę do turbin dostarczało 42 kotły typu Yarrow, rozmieszczone po sześć w siedmiu kotłowniach, z których część została przystosowana do opalania paliwem płynnym, pozostałe były opalane węglem[9]. Każda z turbin napędzała za pośrednictwem wału napędowego jedną śrubę. Krążownik był wyposażony w dwa równoległe stery[4]. Maksymalny zapas paliwa wynosił 3600 ton węgla i 1170 ton paliwa płynnego, co zapewniało zasięg 4970 mil morskich przy prędkości 17,4 węzła[8].

Artylerię głównego kalibru krążownika stanowiło osiem dział kalibru 343 mm, rozmieszczonych w czterech pancernych wieżach artyleryjskich. Dwie wieże znajdowały się na dziobie okrętu ("A" i "B"), w superpozycji, jedna na śródokręciu pomiędzy drugim a ostatnim kominem ("Q") i jedna na rufie ("X")[4]. Działa dla HMS "Queen Mary" wyprodukował koncern Armstronga[10]. Zapas amunicji kalibru 343 mm wynosił według etatów pokojowych 80 pocisków na działo, w czasie wojny został zwiększony do 110 sztuk na lufę[11]. Artylerię średniego kalibru tworzyło 16 dział kal. 102 mm umieszczonych w kazamatach, z których 12 mogło strzelać w kierunku dziobu, a cztery w kierunku rufy[4]. Etatowy zapas amunicji wynosił po 150 sztuk na działo[11]. Krążownik miał również dwie podwodne wyrzutnie torped kal. 533 mm, po jednej na każdej burcie przed pierwszą wieżą artyleryjską. Zapas torped wynosił 14 sztuk[12]. Dla zwalczania zagrożenia z powietrza w czasie wojny zainstalowano na HMS "Queen Mary" jedno działo przeciwlotnicze kal. 76 mm i jedno kal. 57 mm[2].

HMS "Queen Mary" była pierwszym brytyjskim krążownikiem liniowym wyposażonym już podczas budowy w dalmierze 9-stopowe (2,75 m) w każdej z wież artyleryjskich. Dzięki temu w przypadku uszkodzenia centralnego dalmierza bądź konieczności prowadzenia indywidualnego ostrzału przez każdą z wież, mogły one samodzielnie wypracowywać dane ogniowe[13]. Do centralnego kierowania ogniem artyleryjskim wykorzystywano dane z 9-stopowego dalmierza, znajdującego się w opancerzonym pomieszczeniu na szczycie nadbudówki dziobowej, przeliczane za pomocą kalkulatora artyleryjskiego Argo Clock, konstrukcji A. H. Pollena[6], zastąpionego później przez typ Dreyer Mk II[14], umieszczonego w centrali artyleryjskiej poniżej głównego stanowiska dowodzenia[15].

Krążownik był chroniony pancerzem burtowym, składającym się z głównego pasa pancernego o grubościach: 229 mm na śródokręciu, 127 do 152 mm na wysokości wież artyleryjskich i 102 mm w rejonie dziobu i rufy oraz pasa górnego o grubościach odpowiednio 152 mm, 127 mm i 102 mm[16]. Pancerz burtowy chronił kadłub na długości 174 m. Opancerzenie poziome krążownika tworzyły dwa pokłady pancerne: górny i dolny, o łącznej maksymalnej grubości od 51 do 64 mm. Główne stanowisko dowodzenia ulokowane w nadbudówce dziobowej było chronione pancerzem o grubości do 254 mm[4]. Wieże artyleryjskie były osłonięte pancerzem o maksymalnej grubości 229 mm w części czołowej i osadzone na pancernych barbetach o grubości do 229 mm. Kazamaty artylerii średniej otrzymały osłonę pancerną o grubości do 76 mm[16].

Według projektu załoga okrętu miała liczyć 997 oficerów i marynarzy[1], w warunkach wojennych wzrosła do ponad 1250 (podczas bitwy jutlandzkiej liczyła 1275) osób[4].

Służba operacyjna

Po rozpoczęciu służby HMS "Queen Mary" weszła w skład 1. Eskadry Krążowników Liniowych (ang.: 1st Battlecruiser Squadron, 1 BCS), dowodzonej przez wiceadmirała Davida Beatty'ego. Grupowała ona wszystkie trzy krążowniki liniowe typu Lion (a od października 1914 roku również zbliżonej konstrukcji HMS "Tiger"[17]), nazywane przez prasę brytyjską "Wspaniałymi Kotami" (ang.: Splendid Cats)[18]. W czerwcu 1914 roku HMS "Queen Mary" wraz z całą eskadrą odbyła oficjalną wizytę w Kronsztadzie[19].

Bitwa koło Helgolandu

Pierwszym starciem zbrojnym z udziałem jednostek 1. Eskadry Krążowników Liniowych była bitwa koło Helgolandu stoczona 28 sierpnia 1914 roku. Okręty admirała Beatty'ego stanowiły według planu odwód sił lekkich operujących przeciwko flocie niemieckiej w Zatoce Helgolandzkiej[20]. Wobec niekorzystnie rozwijającej się sytuacji podczas pierwszej fazy bitwy, gdy zespół komodora Reginalda Tyrwhitta znalazł się pod presją przeważających sił Hochseeflotte, admirał Beatty został wezwany na pomoc[21]. Jego krążowniki liniowe weszły do akcji nie mając równorzędnych przeciwników, toteż szybko rozstrzygnęły losy starcia, zatapiając ogniem artyleryjskim dwa niemieckie krążowniki lekkie. Natychmiast po tym, gdy reszta okrętów niemieckich skryła się we mgle, admirał Beatty dał rozkaz powrotu, obawiając się możliwej interwencji ciężkich okrętów Kaiserliche Marine, stacjonujących na pobliskich kotwicowiskach[22].

Bitwa zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Royal Navy. Brytyjczycy stracili jedynie 35 zabitych i mieli poważnie uszkodzony jeden krążownik lekki, podczas gdy straty wśród Niemców wyniosły 712 zabitych i 336 wziętych do niewoli marynarzy oraz trzy zatopione krążowniki i niszczyciel[23]. HMS "Queen Mary" zajmowała podczas bitwy trzecią pozycję w szyku brytyjskich krążowników liniowych i uczestniczyła głównie w ostrzale i zatopieniu krążownika pancernopokładowego SMS "Ariadne"[21].

Działalność operacyjna przed bitwą jutlandzką

13 października 1914 roku nowym dowódcą okrętu, w miejsce komandora Halla przeniesionego do wywiadu Admiralicji, został komandor Cecil I. Prowse[5]. 16 grudnia niemieckie krążowniki liniowe 1. Grupy Rozpoznawczej kontradmirała Franza von Hippera przeprowadziły atak na nadbrzeżne miasta wschodniej Anglii. Zbombardowane zostały Scarborough, Hartlepool i Whitby. Uprzedzona dzięki przechwyceniu i rozszyfrowaniu niemieckich depesz radiowych Grand Fleet starała się przechwycić niemieckie okręty. Główną rolę w pościgu odgrywały, dzięki swej szybkości, krążowniki liniowe wiceadmirała Beatty'ego, jednak na skutek błędów w dowodzeniu i komunikacji pomiędzy poszczególnymi zespołami, flota brytyjska nie zdołała zapobiec ucieczce okrętów niemieckich[24][25].

Pod koniec 1914 i na początku 1915 roku HMS "Queen Mary" została poddana remontowi, w trakcie którego między innymi usunięto działka salutacyjne, instalując dwa działka przeciwlotnicze. Przebywający w stoczni okręt nie wziął udziału w bitwie na Dogger Bank 24 stycznia 1915 roku[18]. Po tym starciu nowe dowództwo Hochseeflotte zrezygnowało z wykorzystywania w akcjach bojowych dużych okrętów nawodnych, koncentrując się na działaniach U-Bootów[26]. W efekcie także Grand Fleet, a wraz z nią eskadra admirała Beatty'ego, zamiast działań bojowych, skupiła się na prowadzeniu manewrów, pozostając w gotowości na wypadek ewentualnego ataku[18]. W tym czasie HMS "Queen Mary" okazała się być okrętem o najlepiej wyszkolonych artylerzystach spośród wszystkich brytyjskich krążowników liniowych[6].

Bitwa jutlandzka

Osobny artykuł: Bitwa jutlandzka.
Eksplozja HMS "Queen Mary" w trakcie bitwy jutlandzkiej

W dniach 31 maja i 1 czerwca 1916 roku na wodach Skagerraku odbyła się największa w czasie I wojny światowej bitwa morska, zwana bitwą jutlandzką (w historiografii niemieckiej bitwą na Skagerraku). Doszło do niej na skutek niemal równoczesnego podjęcia akcji zaczepnych przez Hochseeflotte i Grand Fleet. Krążowniki liniowe obydwu stron stanowiły awangardy zespołów floty i starły się jako pierwsze. Admirał Beatty dysponował w podległych mu 1. i 2. Eskadrze Krążowników Liniowych sześcioma okrętami tej klasy (flagowy HMS "Lion", HMS "Tiger", HMS "Queen Mary", HMS "Princess Royal", HMS "New Zealand" i HMS "Indefatigable"), transportowcem wodnosamolotów, 14 krążownikami lekkimi i 27 niszczycielami. W ślad za nimi podążały cztery nowoczesne drednoty typu Queen Elizabeth 5. Eskadry Pancerników admirała Hugha Evan-Thomasa[27][28].

HMS "Queen Mary", płynąc jako trzeci okręt w składzie 1. Eskadry Krążowników Liniowych, dowodzonej przez kontradmirała Osmonda de Beauvoir Brocka, starła się z krążownikami liniowymi Franza von Hippera, podejmując pojedynek ogniowy z SMS "Seydlitz". Brytyjski krążownik rozpoczął walkę salwami z dziobowych wież około godziny 15.50 (czasu GMT)[29]. Już w pierwszych minutach starcia artylerzyści brytyjscy uzyskali cztery bezpośrednie trafienia, niszcząc lewoburtową wieżę artyleryjską na śródokręciu jednostki przeciwnika[8]. W dalszym ciągu bitwy do SMS "Seydlitz" przyłączył się kolejny krążownik liniowy: SMS "Derfflinger"[30]. Współdziałając, niemieckie okręty uzyskały kilka bezpośrednich trafień HMS "Queen Mary". Około godziny 16.25 co najmniej jeden pocisk ciężkiego kalibru, wystrzelony przez artylerzystów SMS "Derfflinger" trafił w okolicę dziobowych wież artyleryjskich armat kal. 343 mm, powodując natychmiastową eksplozję komór amunicyjnych[18].

Tonący okręt został ostatecznie zniszczony przez kolejną eksplozję kordytu, wywołaną prawdopodobnie następnym trafieniem pocisku artyleryjskiego w okolicę wieży na śródokręciu. HMS "Queen Mary" przełamała się wpół i zatonęła o godzinie 16.26[31] wraz z 1266 oficerami i marynarzami, w tym dowódcą okrętu[32]. Wśród poległych był także japoński oficer marynarki, Shimomura Chasuki, przydzielony do załogi okrętu jako obserwator[6]. Z dziewięciu uratowanych osób, siedem zostało odnalezionych przez okręty brytyjskie, dwie przez jeden z niemieckich niszczycieli[6] (podawana jest również liczba 20 uratowanych marynarzy[31][33]).

Wrak HMS "Queen Mary" został odnaleziony przez brytyjski statek badawczy "Protector" w 1991 roku[6]. Obecnie jest on chroniony przez The Protection of Military Remains Act[34].



  1. a b c Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. s. 31.
  2. a b N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 33.
  3. John Roberts: Battlecruisers. s. 36.
  4. a b c d e f g Maciej S. Sobański, Wspaniałe Koty. Cz. I.
  5. a b John Roberts: Battlecruisers. s. 123.
  6. a b c d e f Tadeusz Klimczyk, Utrata HMS Queen Mary.
  7. a b Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 18.
  8. a b c N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 34.
  9. John Roberts: Battlecruisers. s. 75.
  10. John Roberts: Battlecruisers. s. 88.
  11. a b N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 27.
  12. John Roberts: Battlecruisers. s. 96.
  13. John Roberts: Battlecruisers. s. 92.
  14. John Brooks: Dreadnought Gunnery and the Battle of Jutland. s. 161.
  15. John Roberts: Battlecruisers. s. 91.
  16. a b John Roberts: Battlecruisers. s. 112.
  17. Maciej S. Sobański, Wspaniałe Koty. Cz. II.
  18. a b c d Maciej S. Sobański, Wspaniałe Koty. Cz. III.
  19. Robert K. Massie: Dreadnought. s. 849-850.
  20. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 99-100.
  21. a b Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. s. 22.
  22. Robert K. Massie: Castles of Steel. s. 112-113.
  23. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 107-109.
  24. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 113-116.
  25. Robert K. Massie: Castles of Steel. s. 349-351.
  26. Zbigniew Flisowski: Bitwa jutlandzka 1916. s. 42.
  27. Victoria Carolan: WW1 at Sea. s. 104.
  28. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. s. 122-123.
  29. John Brooks: Dreadnought Gunnery and the Battle of Jutland. s. 237.
  30. Zbigniew Flisowski: Bitwa jutlandzka 1916. s. 95.
  31. a b Victoria Carolan: WW1 at Sea. s. 107.
  32. Daniel Allen Butler: Distant Victory. s. 151.
  33. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. s. 124.
  34. Office of Public Sector Information [dostęp 15 września 2009]

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. John Brooks: Dreadnought Gunnery and the Battle of Jutland. The Question of Fire Control. New York: 2005. ISBN 0-203-31620-7.
  2. Lawrence Burr: British Battlecruisers 1914-1918. Botley, Oxford: 2006. ISBN 1-84603-008-0.
  3. Daniel Allen Butler: Distant Victory: The Battle of Jutland and the Allied Triumph in the First World War. Westport, CT: 2006. ISBN 0-275-99073-7.
  4. N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. Greenwich: 1978, seria: Warship Specjal 1. ISBN 0-85177-130-0.
  5. Victoria Carolan: WW1 at Sea. Harpenden, Herts: 2007. ISBN 978-1-84243-212-9.
  6. Zbigniew Flisowski: Bitwa jutlandzka 1916. Warszawa: 1994. ISBN 83-11-08258-8.
  7. Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. London: 1986. ISBN 0-85177-245-5.
  8. Eric J. Grove: The Royal Navy since 1815. A New Short History. New York: 2005. ISBN 0-333-72126-8.
  9. Tadeusz Klimczyk. Utrata HMS Queen Mary. „Morze Statki i Okręty”. 1/2002. ISSN 1426-529X. 
  10. Robert K. Massie: Castles of Steel: Britain, Germany, and the Winning of the Great War at Sea. New York: 2004. ISBN 0-345-40878-0.
  11. Robert K. Massie: Dreadnought: Britain, Germany and the Coming of the Great War. New York: 1991. ISBN 0-394-52833-6.
  12. John Roberts: Battlecruisers. London: 1997. ISBN 1-86176-006-X.
  13. Maciej S. Sobański. Wspaniałe Koty. „Okręty Wojenne”. 47 (2/2001), 48 (3/2001), 49 (4/2001). ISSN 1231-014X. 

Szablon:Bibliografia stop

Szablon:Link GA