HMS York (1928)

Szablon:Okręt rozszerzony infobox HMS Yorkbrytyjski krążownik ciężki z lat 30. i okresu II wojny światowej, typu York, dziewiąty okręt o tej nazwie. Brał udział w walkach w Norwegii i na Morzu Śródziemnym. 26 marca 1941 został ciężko uszkodzony przez włoskie siły specjalne w zatoce Suda na Krecie, po czym nie wrócił do służby. Nosił numer taktyczny 90.

Historia powstania

HMS "York" był pierwszym z dwóch okrętów typu York, zaprojektowanego jako pomniejszone i tańsze rozwinięcie serii standardowych brytyjskich krążowników ciężkich typu County. Dysponowały nieco słabszym uzbrojeniem (6 dział kalibru 203 mm w wieżach dwudziałowych w miejsce 8 dział), lecz miały mimo to lepsze opancerzenie, gdyż ich siłownię (taką samą, jak zastosowana w typie County) osłaniał pas burtowy grubości 76 mm, podczas gdy okręty typu County nie miały opancerzenia burt[1].

Budowę "Yorka" zamówiono 21 czerwca 1926 w ramach programu finansowego z 1926 roku[2]. Stępkę pod budowę okrętu położono 16 maja 1927 w prywatnej stoczni Palmers Shipbuilding Co. Ltd. w Jarrow nad rzeką Tyne. Kadłub wodowano 17 lipca 1928. Od stycznia 1930 okręt przechodził próby morskie, a wszedł do służby 1 maja 1930[3]. Koszt budowy wyniósł 1 670 684 funtów szterlingów[4].

Już na etapie budowy wprowadzono pewne ulepszenia do projektu; przede wszystkim zrezygnowano z trzech kominów (jak w typie County), dołączając przewody pierwszego komina do drugiego, przy czym powstała charakterystyczna duża luka między nadbudówką a kominami. Rozwiązanie to zmniejszyło ryzyko zadymiania pomostu bojowego. Zrezygnowano też z katapulty dla wodnosamolotu, która miała być zainstalowana na wieży B artylerii głównej, lecz wieże okazały się zbyt słabe do tego celu[5]. Z powodu braku czasu na głębsze przeprojektowanie, pozostawiono przestarzałą w formie nadbudówkę dziobową, z rozbudowanymi, dwupiętrowymi bocznymi odkrytymi pomostami (nadbudówka dziobowa była krótka, lecz wysoka, w celu zapewnienia dobrej widoczności z mostka ponad planowaną katapultą na wieży B). Pozostawiono także pochylone do tyłu kominy i maszty i dopiero drugi okręt typu York, budowany rok później i nieco zmodyfikowany HMS "Exeter", otrzymał bardziej zwartą i niższą nadbudówkę oraz proste kominy i maszty[5]. Od "Exetera" pierwszy okręt odróżniała także pojedyncza obrotowa katapulta dla wodnosamolotu umieszczona za kominami oraz nieco mniejsza szerokość kadłuba i wyporność. Projektowa, oficjalnie podawana wyporność standardowa "Yorka" wynosiła 8400 ts, lecz w toku budowy udało się poczynić oszczędności wagowe i wyniosła ona 8250 ts, a pełna 10 350 ts[1].

W 1931 zamontowano na okręcie katapultę dla wodnosamolotów, prawdopodobnie typu RAE, wymienioną w 1933 na lepszą S II H[6]. Niewielkim zmianom podlegało lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze: w październiku 1933 zdjęto 2 pojedyncze działka 40 mm Mark II, montując następnie zamiast nich dwa poczwórnie sprzężone wkm-y przeciwlotnicze 12,7 mm Vickers[7]. W lutym 1941 dodano dwa działka Oerlikon 20 mm, na dachach wież artylerii głównej[8] (według niektórych informacji, aż do 8 takich działek, lecz liczba ta jest podawana w wątpliwość)[7].

Służba

Ocean Atlantycki i Morze Północne

Po wejściu do służby okręt wcielono początkowo do 2. Eskadry Krążowników Home Fleet (floty w założeniu działającej w pobliżu Wielkiej Brytanii), z bazą w Scapa Flow, jako okręt flagowy Eskadry. Uczestniczył następnie w pływaniach zagranicznych, m.in. w 1932 odbył rejs z Eskadrą do Indii Zachodnich (Karaiby)[3]. Podczas remontu w październiku 1933 zmieniono lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze i wydłużono podniesione burty pokładu dziobowego o około 12 m (do przedniego komina), dla polepszenia własności morskich[1]. Okręt przydzielono następnie do 8. Eskadry Krążowników, bazującej na Bermudach w składzie sił Stacji Ameryki i Indii Zachodnich (America & West Indies Station)[1]. We wrześniu 1935 odwiedził Helsinki[3].

HMS "York" z wizytą w Hawanie w styczniu 1938

W chwili wybuchu II wojny światowej "York" znajdował się w składzie 8. Eskadry Krążowników na wodach Indii Zachodnich (wraz z HMS "Berwick", HMAS "Perth" i HMS "Orion"). Służył następnie do eskortowania konwojów atlantyckich, stacjonując głównie w Halifaksie[2]. 5 października 1939 utworzył wraz z "Berwickiem" Zespół F (Force F), mający uczestniczyć w poszukiwaniach niemieckich rajderów"pancerników kieszonkowych" "Admiral Graf Spee" i "Deutschland", oraz niemieckich statków handlowych usiłujących przedrzeć się do portów Rzeszy[9], lecz faktycznie krążowniki zespołu były nadal używane do eskorty konwojów na północnym Atlantyku[2]. Między grudniem 1939 a 10 stycznia 1940 "York" był remontowany w Liverpoolu[3], po czym wszedł w skład 1. Eskadry Krążowników w Rosyth, patrolując północne przejście na Atlantyk między Szetlandami a Islandią (tzw. "patrol północny" – Northern Patrol). 3 marca 1940 przechwycił koło Islandii niemiecki statek "Arucas" (3359 BRT)[1], samozatopiony następnie przez załogę i dobity artylerią "Yorka", który uratował 43 rozbitków (3 z nich jednak zmarło)[2].

7 kwietnia 1940 na "York" zaokrętowano żołnierzy w celu uczestnictwa w planowanym brytyjskim desancie wojsk w norweskich portach Stavanger i Bergen (operacja R4), lecz operację następnie odwołano i żołnierzy zdjęto[2][9]. Zamiast tego, 8 kwietnia "York" z krążownikami HMS "Devonshire", "Berwick" i "Glasgow" poszukiwał bezskutecznie niemieckich okrętów zaobserwowanych na Morzu Północnym (płynących, jak sądzono, na Atlantyk). Już po niemieckiej inwazji na Norwegię, 9 kwietnia krążowniki dołączyły do sił głównych adm. Forbesa, będących następnie celem niemieckich ataków lotniczych[10]. 11 kwietnia "York" przejął załogę z uszkodzonego niszczyciela "Eclipse" i do 13 kwietnia holował go w kierunku Wielkiej Brytanii[10]. 11 kwietnia wieczorem krążownik był celem nieudanego ataku okrętu podwodnego U-48 pod Trondheim (wskutek niemieckich problemów z zapalnikami w tym okresie, trzy wystrzelone torpedy wybuchły przedwcześnie)[11]. 16 kwietnia "York" z krążownikami "Effingham", "Calcutta" i niszczycielem "Ashanti" patrolował pod Åndalsnes[12]. 24 kwietnia z krążownikami "Birmingham" i "Manchester" i niszczycielami przetransportował z Wielkiej Brytanii do Åndalsnes oddziały 15. Brygady Piechoty. Następnego dnia był nieskutecznie atakowany przez okręt podwodny U-23[13]. Podczas brytyjskiej ewakuacji z Norwegii, w nocy z 2 na 3 maja "York", wchodzący w skład brytyjsko-francuskiego zespołu dowodzonego przez admirała Johna H. D. Cunninghama[14], ewakuował 540 żołnierzy brytyjskich straży tylnej z Namsos. W maju 1940 został przydzielony do 18. Eskadry Krążowników w Scapa Flow, następnie eskortował konwoje atlantyckie i patrolował na Morzu Północnym[3].

Morze Śródziemne

Pod koniec sierpnia 1940 "York" został skierowany na wschodnie Morze Śródziemne, eskortując po drodze wokół Afryki do Suezu konwój AP.1 i na krótko AP.2. 26 września dotarł do Aleksandrii i wszedł w skład 3. Eskadry Krążowników Floty Śródziemnomorskiej (krążowniki lekkie HMS "Gloucester", "Liverpool" i HMAS "Sydney")[2]. Dowódcą okrętu był komandor Reginald H. Portal. Krążownik brał następnie aktywny udział w licznych operacjach Floty Śródziemnomorskiej, związanych głównie z osłoną konwojów zaopatrzeniowych na Maltę (operacje: MB.5 w dniach 28 września−3 października, MB.6 – 8−14 października, MB.8 – początek listopada, Collar – 24−29 listopada, MC.2 – 16−24 grudnia 1940, Excess – początek stycznia 1941)[1]. Podczas operacji MB.6, w potyczce znanej jako bitwa koło przylądka Passero 12 października 1940, "York" przechwycił i dobił artylerią i dwoma torpedami uszkodzony wcześniej przez krążownik HMS "Ajax" włoski niszczyciel "Artigliere"[3].

W listopadzie 1940 "York" ubezpieczał lotniskowiec HMS "Illustrious" dokonujący ataku na Tarent[3]. Między 15 a 20 listopada dwukrotnie transportował żołnierzy z Aleksandrii do Pireusu i do zatoki Suda oraz działa przeciwlotnicze do Pireusu (operacja Barbarity)[15]. Podczas operacji Collar 27 listopada 1940 "York" i krążownik HMS "Glasgow" były celem nieudanego ataku włoskiego okrętu podwodnego "Tembien" na południe od Malty[15]. "York" brał następnie udział w działaniach na wodach Grecji, po włoskiej inwazji na to państwo, bazując m.in. w zatoce Suda na Krecie.

26 marca 1941 po 5 rano, "York" zakotwiczony w zatoce Suda, został ciężko uszkodzony przez włoskie specjalne środki szturmowe – dwie motorówki wybuchowe typu MTM z X flotylli MAS, kierowane przez porucznika Cabrini i mechanika Tedeschi (inne z sześciu użytych motorówek uszkodziły norweski tankowiec "Pericles"; wszyscy Włosi zostali wzięci do niewoli)[16]. Zniszczeniu uległa przednia maszynownia i zalane zostały obie kotłownie krążownika[17], natomiast straty załogi były niewielkie – zginęło tylko dwóch marynarzy, a pięciu zostało rannych[18]. "York" został osadzony na mieliźnie, gdzie prowadzono na niewielką skalę prace remontowe, nie ukończone do czasu niemieckiej inwazji na Kretę[3]. Głębszy remont i ewakuacja okrętu były niemożliwe z powodu braku odpowiedniej infrastruktury. "York" wykorzystywany był jako pływająca bateria artylerii przeciwlotniczej, lecz odniósł dalsze uszkodzenia w kilku nalotach niemieckich bombowców Junkers Ju 88, począwszy od 21 kwietnia, kiedy bomba zabiła dwóch nurków pracujących przy okręcie. Po niemieckim desancie na Krecie, 22 maja 1941 okręt stał się celem silnego nalotu Ju 88 z dywizjonu III/LG1 (porucznik Horst Beeger za zbombardowanie krążownika został w listopadzie 1941 odznaczony Krzyżem Rycerskim)[1]. Wrak został tego dnia porzucony przez Brytyjczyków, którzy dodatkowo uszkodzili go ładunkami wybuchowymi[2]. Został następnie złomowany na miejscu w latach 1952-53[3] (według innych informacji, podniesiony w lutym 1952 przez włoską firmę i 3 marca 1952 przeholowany na złom do Bari[2]).

Okręt otrzymał 4 wyróżnienia bojowe (battle honours): Atlantyk 1939, Norwegia 1940, Morze Śródziemne 1940-41 i konwoje maltańskie 1941[2].

Dane techniczne

Uzbrojenie:

Opancerzenie:[20]

  • pas burtowy: 76 mm (w rejonie siłowni)
  • pokład pancerny: 35-37 mm
  • przednia i tylna gródź cytadeli pancernej: 25 mm
  • wieże: 25 mm
  • barbety: 25 mm
  • komory amunicyjne: do 111 mm

Wyposażenie:[1]

  • główny dalocelownik DCT Mk III z dalmierzem 15-stopowym (na nadbudówce dziobowej)
  • zapasowy dalocelownik z dalmierzem 8-stopowym (na nadbudówce rufowej)
  • dalocelownik przeciwlotniczy HACS Mk I z dalmierzem 12-stopowym (na nadbudówce rufowej) (później Mk II)
  • 2 dalmierze 15-stopowe (na skrzydłach nadbudówki dziobowej)
  • 3 dalmierze 24-stopowe w wieżach artyleryjskich
  • 3 reflektory 36-calowe (914,4 mm) (2 na platformie na drugim kominie i 1 na nadbudówce rufowej
  • 1 reflektor sygnalizacyjny 18-calowy (457,2 mm) (na platformie na fokmaszcie)
  • trał typu parawan
  1. a b c d e f g h i j k l m A. Doniec, Tjażołyje...
  2. a b c d e f g h i Geoffrey B Mason, HMS YORK – YORK-class Heavy Cruiser
  3. a b c d e f g h i G. Bukała, Pechowiec... s. 31-34
  4. G. Bukała, Pechowiec... s. 32. Brak informacji czy koszt budowy obejmował uzbrojenie.
  5. a b Randall A.R. Tonks: HMS Exeter, Warship Profile Nr 13, Chichester 1971, s. 2-3
  6. A. Doniec, Tjażołyje... s.22-26. Według G. Bukała, Pechowiec..., w latach 1938-39 wymieniono katapultę typu E II H na S I H
  7. a b A. Doniec, Tjażołyje..., s. 26-28
  8. Sławomir Brzeziński: Brytyjski krążownik ciężki HMS York, s. 4
  9. a b Sławomir Brzeziński: Brytyjski krążownik ciężki HMS York, s. 5
  10. a b Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 2 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  11. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 2 of 4; A. Doniec, Tjażołyje.. s.38. (Tylko według G. Bukała, s. 32 – 12 kwietnia, ponadto podane tam miejsce – Ofotfjord, jest ewidentnie błędne)
  12. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 3 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  13. Don Kindell, NAVAL EVENTS, APRIL1940, Part 4 of 4 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  14. Sławomir Brzeziński: Brytyjski krążownik ciężki HMS York, s. 7
  15. a b Don Kindell, NAVAL EVENTS, NOVEMBER 1940, Part 2 of 2 w serwisie naval-history.net [dostęp 5-11-2010]
  16. Waldemar Benedyczak: Debiut w Zatoce Suda w: Okręty Wojenne nr 2/1993, s. 39-40
  17. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie conw
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. Don Kindell, NAVAL EVENTS, MARCH1941, Part 2 of 2 w serwisie naval-history.net [dostęp 2-11-2010]
  19. Dane dział – serwis NavWeaps, dostęp 5-11-2010
  20. A. Daszjan: Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Wielikobritanii. Czast 1 (Корабли Второй мировой войны. ВМС Великобритании. Часть 1), Morskaja Kollekcja nr 4/2003 (ros.)

Bibliografia