Hatsuse

Hatsuse[a]
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Klasa okręt liniowy, przeddrednot
Oznaczenie NATO {{{oznaczenie NATO}}}
Historia
Stocznia Armstrong, Elswick
Początek budowy {{{początek budowy}}}
Położenie stępki 10 stycznia 1898[1]
Wodowanie 27 czerwca 1899[1]
 Nippon Kaigun
Wejście do służby 18 stycznia 1901[1]
Los okrętu zatonął na minie 15 maja 1904[2]
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 15 000 t (standardowa), 15 255 t (pełna)
Długość 133,59 m
Szerokość 23,01 m
Zanurzenie 8,3 m
Napęd
25 kotłów parowych typu Belleville
2 maszyny parowe potrójnego rozprężania
2 śruby,
14 500 KM
Prędkość 18 w.
Zasięg 5 tysięcy Mm przy 10 w.
Uzbrojenie
2 × 2 armaty 305 mm
14 × 1 dział 152 mm (6')
20 × 1 armat 12 lb
6 × 1 armat 3 lb Hotchkissa
12 × 1 armat 47 mm
Wyrzutnie torpedowe 4 × wyrzutnie torpedowe 450 mm (18') podwodne
Opancerzenie
Pancerz ze stali Harveya
Pas pancerny: 102–229 mm
pokład: 64–102 mm
barbety: 356 mm
wieża dowodzenia: 356 mm
kazamaty: 152 mm
Załoga 741

Hatsuse (jap. 初瀬)okręt liniowy, przeddrednot, zbudowany dla japońskiej marynarki cesarskiej pod koniec XIX wieku w Wielkiej Brytanii. Uczestniczył w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905), biorąc udział między innymi w atakach na Port Artur w lutym i marcu 1904 roku. W maju, pod Port Artur, „Hatsuse” wpadł na minę i zatonął ze znaczną częścią załogi (tego dnia zatonął, także na minie, pancernik „Yashima”).

Projekt i opis techniczny

Główny artykuł: Pancerniki typu Shikishima.

Doświadczenia zdobyte podczas pierwszej wojny chińsko-japońskiej przekonały dowództwo marynarki japońskiej o konieczności budowy ciężkich jednostek pancernych, w związku z czym zamówiono w Wielkiej Brytanii sześć okrętów liniowych. Stanowiły one część dziesięcioletniego programu rozwoju marynarki[1].

Rzut z lewej burty i plan pokładu z Jane's Fighting Ships 1906

Plany typu Shikishima oparto na zmodyfikowanym i poprawionym projekcie brytyjskich pancerników typu Majestic. Miały identyczne uzbrojenie i podobne siłownie do typu Fuji, dzięki czemu mogły operować razem jako jednolita grupa[3]. Pełna długość „Hatsuse” wynosiła 134,01 m (439,6 stóp), długość na linii wodnej 121,9 m (400 stóp), szerokość 23,3 m (76,5 stopy), a zanurzenie standardowe 7,92 m (26 stóp; pełne 8,34 m – 27 stóp i 5 cali). Wolna burta na dziobie miała 6,62 m, na śródokręciu – 5,18 m, a 5,64 m na rufie[1]. Wypierał standardowo 15 240 ton (15,000 długich ton) wody[4][b], 15 500 ton po załadowaniu[4]. Kadłub posiadał dno podwójne i podzielony był na 261 przedziałów wodoszczelnych[3]. Załoga liczyła 741 oficerów i marynarzy[4]; liczba ta wzrastała do 849, gdy pancernik służył jako okręt flagowy[1].

Od swojego bliźniaka „Shikishima” okręt różnił się niższymi masztami[5] i brakiem dziobowej wyrzutni torpedowej[6].

Napęd

Pancerniki były napędzane przez dwie pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania firmy Humphrys Tennant; każda maszyna obracała jedną śrubę. Parę dostarczało 25 kotłów parowych typu Belleville[7].

Maszyny miały moc nominalną 14 500 KM (10 800 kW) przy ciągu wymuszonym, co miało pozwolić osiągnąć prędkość maksymalną 18 węzłów (33 km/h). Podczas prób morskich okręt okazał się szybszy, osiągając 19,11 węzła (przy mocy 16 117 KM i wyporności 14 500 ton)[1]. Wynik ten osiągnął w czterech trzygodzinnych próbach, płynąc zarówno z- jak i przeciw pływowi; podczas innej próby, płynąc z wykorzystaniem 4/5 mocy utrzymał prędkość ponad 18 węzłów przez 6 godzin; wszystkie próby prowadziła japońska załoga[7] Maksymalny zapas węgla wynosiła 1643 ton (1,617 długich ton)[1], co dawało maksymalny zasięg 5000 mil morskich (9300 km) przy prędkości 10 węzłów (19 km/h)[4].

Uzbrojenie

Rzut z góry wieży artylerii głównej pancerników typu Shikishima

Głównym uzbrojeniem pancernika były cztery dwunastocalowe (305 mm) armaty typ 41, o długości lufy 40 kalibrów (L/40), produkcji Elswick Ordnance Company, takie same jak montowane w pancernikach typu Fuji. Zamontowane były one parami w dwóch barbetach, w dziobowej i rufowej części nadbudówki. Barbety nakryte były pancernymi kołpakami co tworzyło rodzaj wież pancernych. Napędzane hydraulicznie łoża armat umożliwiały ładowanie przy każdym kącie obrotu wież, przy stałym kącie nachylenia dział +13,5°[1]. Armaty wystrzeliwały ważące 386 kg (850 lb) pociski z prędkością wylotową 730 m/s[8]. Para głównych podnośników amunicyjnych, napędzanych hydraulicznie i awaryjnie – elektrycznie – prowadziła prosto z komór amunicyjnych do stanowiska wież; dodatkowe podnośniki, z napędem hydraulicznym (i awaryjnym ręcznym), znajdowały się w tyle wieży (do pocisków) i między działami (do ładunków prochowych)[1].

Artylerię średniego kalibru stanowiło 14 dział kal. 152 mm (6 cali) typ 41 o długości lufy 40 kalibrów, strzelające amunicją z łuską (ang. quick firingQF)[c], osiem na pokładzie głównym w kazamatach, a sześć w nadbudówce, także w kazamatach[1]. Wystrzeliwały one ważące 45 kg (100 lb) pociski z prędkością wylotową 700 m/s[9].

Do obrony przeciw torpedowcom służyło dwadzieścia dział 12-funtowych (76 mm, QF 12 pounder 12 cwt[d]), osiem 47 mm dział 3-funtowych i cztery 47 mm działa 2,5-funtowe Hotchkissa[1]. Dwunastofuntówki wystrzeliwały trzycalowe, ważące 5,7 kg (12,5 funta) pociski z prędkością wylotową 719 m/s (2359 ft/s)[10]. Uzbrojenia dopełniały cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kalibru 457 mm (18 cali), po dwie na każdej burcie[1].

Opancerzenie

Wykonany ze stali Harveya główny pas pancerny okrętów typu Shikishima na wysokości linii wodnej miał 2,4 m wysokości, z czego 1,1 m było powyżej linii wodnej przy normalnym ładunku; grubość wynosiła 229 mm w środkowej, długiej na 67 m części, zmniejszając się do 102 mm na końcach. Powyżej, między barbetami, był długi na 67 m pas o grubości 152 mm[1]. Ten pas pancerny był nieco dłuższy na „Hatsuse” niż na „Shikishimie”[3]. Barbety opancerzone były płytami o grubości 356 mm, zmniejszającej się do 254 mm na poziomie pokładu dolnego. Kołpaki barbet były grubości 254 mm, dachy – 76 mm. Skośne grodzie grube na 305–356 mm łączyły barbety z pancerzem burtowym; na poziomie dolnego pokładu ich grubość zmniejszała się do 152 mm. Kazamaty artylerii średniej także miały opancerzenie grubości 152 mm. Pokład pancerny wykonany był z 64 mm płyty w części poziomej, a 102 mm – w skośnej[1]. Skośna część pokładu pancernego schodziła w dół poza burtowy pas pancerny, zapewniając dodatkową ochronę wrażliwym obszarom, takim jak maszynownie czy magazyny[3]. Poza cytadelą pancerną pokład miał 51 mm. Przednią (główną) wieżę dowodzenia chronił 356 m pancerz, tylną – 76 mm[1].

Służba

Kadłub „Hatsuse” w trzy miesiące po położeniu stępki
Wodowanie „Hatsuse”

Stępkę pod okręt – nazwany od historycznego regionu[11], także o nazwie Hase (obecnie część miasta Sakurai), sławnego m.in. ze świątyni Hase-dera i gajów klonowych[12] – położono w stoczni Armstronga, Elswick, 10 stycznia 1898. Wodowanie odbyło się 27 czerwca 1899[1], matką chrzestną okrętu była pani Arakawa[13]. Jednostkę, której głównym konstruktorem okrętu był Philip Watts, ukończono 18 stycznia 1901 [1]. Po skończonych próbach pancernik wyruszył do Japonii, ale 31 stycznia został zawrócony z Portland, aby reprezentować cesarza Japonii w procesji okrętów podczas pogrzebu królowej Wiktorii. Był największym i najpotężniejszym okrętem biorącym udział w ceremonii (i jednym z najpotężniejszych podówczas na świecie) i król Edward pogratulował jego dowódcy[7]. Budowa okrętu kosztowała ponad 1250 tys. funtów[14].

Na początku wojny rosyjsko-japońskiej „Hatsuse” był okrętem flagowym 1 Eskadry Pancerników 1 Floty. Eskadrą pancerników dowodził wiceadmirał Nashiba Tokioki (w skład 1 Floty wchodziła jeszcze eskadra krążowników kontradmirała Shigetō Dewa). Dowodzący 1 Flotą wadm. Heihachirō Tōgō 9 lutego 1904 roku poprowadził 1 Flotę do ataku na rosyjskie okręty Floty Oceanu Spokojnego, zakotwiczone na redzie Port Artur. Tōgō zdecydował się skierować główne uderzenie na twierdzę, dlatego artyleria główna okrętów japońskich ostrzeliwała forty, a przeciw okrętom rosyjskim zostały skierowane działa artylerii średniej. Choć obie strony osiągnęły wiele trafień, japońskie pociski kal. 203 i 152 mm nie wyrządziły wielkich szkód jednostkom rosyjskim (które straciły 17 ludzi), podczas gdy Japończycy mieli 60 rannych i zabitych, zanim Tōgō zdecydował się na odwrót. „Hatsuse” otrzymał dwa trafienia (stracił 10 zabitych i 17 rannych)[15].

Oba okręty uczestniczyły w starciu 13 kwietnia, gdy Tōgō udało się wywabić z portu dwa pancerniki Eskadry Pacyfiku. Rosjanie, dostrzegłszy pięć japońskich okrętów liniowych, zawrócili do portu, lecz ich flagowiec „Pietropawłowsk” wpadł na minę, postawioną poprzedniej nocy przez okręty japońskie. Pancernik zatonął w dwie minuty po eksplozji komór amunicyjnych. Sukces zachęcił Tōgō do kontynuacji bombardowań z dużego dystansu, na co Rosjanie odpowiedzieli kładąc nowe pola minowe[16].

Nowe pole z 50 min, o długości ok. 1 mili morskiej, było wynikiem inicjatywy dowódcy rosyjskiego stawiacza min „Amur”, kmdr. por. Fiodora Iwanowa. Zaobserwował on, że okręty japońskie ostrzeliwują Port Artur stale z tej samej pozycji; wbrew dowódcy rosyjskiej eskadry, adm. Witgeftowi, który nie pozwolił postawić zapory minowej dalej niż 15 tys. metrów od brzegu, Iwanow ustawił ją w odległości 20 tys. metrów – tam, gdzie zwykle kursowały japońskie okręty[17].

Rozbitkowie z „Hatsuse” na pokładzie kutra torpedowego

14 maja 1904, pancerniki „Hatsuse” (flagowiec), „Shikishima”, „Yashima”, krążownik pancernopokładowyKasagi” i okręt kurierski „Tatsuta” wyszły na morze, by zastąpić eskadrę blokującą rosyjską bazę[18]. Następnego ranka dywizjon wpadł na rosyjskie pole minowe. O 10.50 eksplozja pod „Hatsuse” pozbawiła okręt napędu i możliwości sterowania, a gdy „Yashima” zmieniła kurs, żeby ominąć unieruchomiony okręt, wpadła na dwie miny[19][e]. Według japońskich źródeł, pierwotne uszkodzenia nie były groźne: okręt był przygotowany na atak, grodzie były zamknięte; jeden z silników został wyłączony, ale drugi pracował. Wobec zablokowania steru, wyłączono także drugą maszynę parową, by ułatwić okrętom „Kasagi” i „Tatsucie” udzielenie pomocy. Spuszczono kuter torpedowy i łodzie z prawej burty, by wyrównać przechył na bakburtę i odciążyć jednostkę. „Kasagi” podał hol i okręty ruszyły powoli naprzód[14] (S. Suliga podaje, że to „Asahi” próbował holować „Hatsuse”[20]). Wówczas, około godz. 12.30, uszkodzony pancernik wpadł na następną minę. Wybuch spowodował eksplozję komory amunicyjnej i pancernik zatonął w ciągu 80 sekund. Błyskawiczne zatonięcie jednostki spowodowało śmierć wszystkich marynarzy pracujących pod pokładem; dodatkowo, padający maszt pancernika zdruzgotał jedną z wcześniej spuszczonych łodzi, powiększając straty[14]. Zginęło 496 członków załogi; okręty eskorty zdołały uratować 336 ludzi, w tym admirała Nashibę i dowódcę okrętu, kmdr. Nakao[19].

15 maja był "czarnym dniem" japońskiej floty: oprócz dwóch pancerników (1/3 głównej siły uderzeniowej), straciła ona tego dnia krążownik „Yoshino” i awizo „Tatsuta”[17].

  1. Jeśli nie zaznaczono inaczej, dane z infoboksu za Warships of the Imperial Japanese Navy
  2. P. Brook podaje wyporność okrętu na 14 312, co znacznie odbiega od wszystkich innych źródeł i może sugerować literówkę (15 312 ton)
  3. W odróżnieniu od zwykłych dział odtylcowych – ang. breech loading (BL).
  4. „Cwt” to skrót od cetnar angielski (50,80 kg) i odnosi się do masy działa: 12 cwt to armata o masie 610 kg
  5. J. Dyskant podaje godzinę 9.55 jako czas pierwszej eksplozji, a 11.33 – drugiej i zatonięcie okrętu; R. Forczyk podaje 10.50 dla pierwszego wybuchu, a Wilson 12.30 – drugiego. Rozbieżność może wynikać z użycia innej strefy czasowej (stąd różnica o pełne godziny)
  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Peter Brook: Warships for Export: Armstrong Warships 1867 – 1927. Gravesend, Kent, UK: World Ship Society, 1999, s. 125-126. ISBN 0-905617-89-4. (ang.)
  2. Silverstone 1984 ↓, s. 328.
  3. a b c d Roger Chesneau, Eugène Kolesnik: Conway's All the World's Fighting Ships, 1860–1905. London: Conway Maritime Press, 1979, s. 221. ISBN 0-85177-133-5.
  4. a b c d Hansgeorg Jentschura, Dieter Jung, Peter Mickel: Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute, 1977, s. 17–18. ISBN 0-87021-893-X. (ang.)
  5. Jane 1904 ↓, s. 181.
  6. Jane 1904 ↓, s. 185.
  7. a b c Imperial Japanese battleship Hatsuse. „Engineer”, s. 190, 1901-02-22. The Engineer, Ltd. (ang.). 
  8. Friedman 2011 ↓, s. 270–71.
  9. Friedman 2011 ↓, s. 275–76.
  10. Friedman 2011 ↓, s. 114.
  11. Michael Marra: Essays on Japan: Between Aesthetics and Literature (ang.). Koninklijke Brill NV, 2010. s. 265. [dostęp 2015-11-12].
  12. Jane 1904 ↓, s. 424.
  13. The Imperial Japanese Battleship Hatsuse. „The Engineer”. LXXXVII, s. 648, 30-06-1899. Edward Charles Healey (ang.). 
  14. a b c Herbert Wrigley Wilson: Japan's fight for freedom; the story of the war between Russia and Japan. T. 2. London Amalgamated Press, 1905, s. 528-546. (ang.)
  15. Forczyk 2009 ↓, s. 24, 41–44.
  16. Forczyk 2009 ↓, s. 45–46.
  17. a b Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1996, s. 117-119. ISBN 83-11-08517-X.
  18. Warner i Warner 2002 ↓, s. 279.
  19. a b Forczyk 2009 ↓, s. 46.
  20. Siergiej W. Suliga: Korabli Russko-Japonskoj wojny 1904-1905 gg. Czast' 2: Japonskij fłot. Moskwa: Askold, 1993, s. 11-12. (ros.)

Bibliografia

  • Robert Forczyk: Russian Battleship vs Japanese Battleship, Yellow Sea 1904–05. Oxford, UK: Osprey, 2009. ISBN 978-1-84603-330-8. (ang.)
  • Norman Friedman: Naval Weapons of World War One. Barnsley, South Yorkshire, UK: Seaforth, 2011. ISBN 978-1-84832-100-7. (ang.)
  • Fred. T. Jane: The Imperial Japanese Navy. Londyn: W. Thacker & Co., 1904. (ang.)
  • Paul H. Silverstone: Directory of the World's Capital Ships. New York: Hippocrene Books, 1984. ISBN 0-88254-979-0. (ang.)
  • Denis Warner, Peggy Warner: The Tide at Sunrise: A History of the Russo-Japanese War, 1904–1905. Wyd. 2. London: Frank Cass, 2002. ISBN 0-7146-5256-3. (ang.)

Linki zewnętrzne