Honkenia piaskowa

Honkenia piaskowa
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina goździkowate
Rodzaj honkenia
Gatunek honkenia piaskowa
Nazwa systematyczna
Honckenya peploides (L.) Ehrh.
Neues Mag. Aerzte 5: 206 1783[2]
Synonimy

Arenaria peploides L.,
Ammodenia peploies Rupr.,
Minuartia peploides (L.) Hiern[2][3]

Honkenia piaskowa (Honckenya peploides L.) – gatunek rośliny reprezentujący monotypowy rodzaj honkenia (Honckenya) z rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae). Występuje na plażach nadmorskich w strefie umiarkowanej i subarktycznej na półkuli północnej, także nad Bałtykiem. Odgrywa istotną rolę w formowaniu wydm. Przystosowaniem do warunków siedliskowych jest m.in. odporność na zawiewanie przez wiatr i wykorzystywanie pędzonych przez wiatr ziaren piasku do zapylenia. Dla siedlisk tego gatunku zagrożeniem jest przekształcanie wybrzeży wydmowych i masowy wypoczynek na plażach.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek występuje na morskich wybrzeżach półkuli północnej między 30° i 80° szerokości geograficznej[4]. Rośnie na piaskach wzdłuż wybrzeży Europy północnej i zachodniej (najdalej na południe sięgając środkowej Portugalii)[3], w Azji i Ameryce Północnej[5]. W Polsce występuje wzdłuż całego wybrzeża Bałtyku[6], z wyjątkiem odcinków klifowych[7]. Największe skupiska honkenii w Polsce występują na plażach wysp Uznam i Wolin w rejonie Bramy Świny[8].

Kwitnąca honkenia

Morfologia

Pokrój
Mięsista roślina, z rozesłanymi i podnoszącymi się łodygami. Często żółtawozielona.
Korzenie
Niepozorna na powierzchni roślina posiada sięgający na kilka metrów w głąb system korzeniowy. Na dużych głębokościach korzenie są silnie rozgałęzione sięgając do wód gruntowych[9].
Łodyga
Osiąga od kilkunastu do 30 cm długości, czworogroniasta. W dole płoży się i zakorzenia, w górze podnosi się.
Liście
Naprzeciwległe, ułożone zwykle w czterech liniach, mięsiste, jajowate, ku szczytowi zaostrzone, u nasady nieco zrośnięte. Mają tylko jedną żyłkę centralną. Osiągają do 20 mm długości.
Kwiaty
Rozdzielnopłciowe lub rzadziej obupłciowe (zwykle albo słupki albo pręciki są niedorozwinięte[4]), zebrane są w szczytowych wierzchotkach. Wyrastają na szypułkach o długości do 5 mm. Działki kielicha w liczbie 5 są zielone, jajowate, tępo zakończone i mięsiste. Płatki korony, także w liczbie 5, są białe lub lekko zaróżowione. W kwiatach męskich płatki są podobnej długości jak działki kielicha, w kwiecie żeńskim są nieco krótsze. Pręcików jest 10, każdy z dużym, żółtym miodnikiem u nasady. Zalążnia jajowata, zakończona trzema krótkimi szyjkami.
Owoce
Kuliste torebki o średnicy 6–8 mm, pękające 3 klapami, zawierają nieliczne nasiona.
Nasiona
Jajowate, o długości 3–4 mm. Powierzchnia gładka, błyszcząca, ciemnoczerwonawobrunatna[7].

Systematyka i zmienność

Rodzaj Honckenya J. F. Ehrhart, Neues Mag. Aerzte 5: 206. 1783[10] zaliczany jest do plemienia Alsineae i podrodziny Alsinoideae w obrębie rodziny goździkowatych[11]. Podobieństwo do honkenii roślin z z monotypowego rodzaju Wilhelmsia było uznawane długi czas za przykład ze konwergencji spowodowanej bytowaniem w tych samych warunkach siedliskowych. Badania molekularne potwierdziły jednak bardzo bliskie pokrewieństwo obu taksonów[5].

Honkenia piaskowa to takson bardzo polimorficzny. W przeszłości opisywano z różnych części zasięgu rozmaite gatunki honkenii lub podgatunki i odmiany. Od przełomu XX i XXI wieku wyróżnia się już zwykle tylko jeden gatunek w obrębie monotypowego rodzaju z 4 podgatunkami[5]:

  • Honckenya peploides subsp. peploidespodgatunek nominatywny, występuje wzdłuż wybrzeży europejskich. Tego taksonu dotyczy opis ogólny.
  • Honckenya peploides subsp. robusta (Fernald) Hultén, Fl. Alaska Yukon. 4: 677. 1944 – rośnie na wybrzeżach Ameryki Północnej. Wyróżnia się bardzo tęgim pokrojem – łodygi mają 3-6 mm średnicy, płożą się i słabo podnoszą, szypułki kwiatowe mają tylko 2-3 mm długości.
  • Honckenya peploides subsp. diffusa (Hornemann) Hultén ex V. V. Petrovsky in A. I. Tolmatchew, Fl. Arct. URSS. 6: 71. 1971 (syn.: var. diffusa (Hornem.) Ostenf.) – rośnie w północnej Europie (Skandynawia i Islandia), na Grenlandii, w arktycznej części Ameryki Północnej i Azji. Rośliny mają luźny pokrój. Szypułki kwiatowe osiągają 4 do 15 mm długości, a w torebkach znajduje się od 4 do 12 nasion[3].
  • Honckenya peploides subsp. major Hooker, Fl. Bor.-Amer. 1: 102. 1831 – rośliny o luźnym pokroju – międzywęźla na łodygach mają 8-40 mm długości, łodygi są nieliczne, ale osiągają do 30 cm, rzadko nawet do 50 cm długości. Liście mają 20-46 mm długości i 10-20 mm szerokości. Szypuły kwiatowe mają zwykle 8-16 mm długości. Podgatunek występuje na pacyficznych wybrzeżach Ameryki Północnej (na północ od Oregonu) oraz w Japonii i Korei[5].

Biologia i ekologia

Honkenia na plaży w Świnoujściu

Bylina odgrywająca dużą rolę w umacnianiu piaszczystych wydm nadmorskich[7]. Sztywne, mięsiste pędy i liście powodują zatrzymywanie się ziaren piasku pędzonych wiatrem i powstawanie inicjalnych wydm białych. Zasypane rośliny szybko rosną, rozgałęziają się i ponownie wznoszą ponad poziom piasku. W zasypanych łodygach gruba warstwa miękiszu w korze pierwotnej kurczy się i w końcu odpada. Okolnica staje się warstwą zewnętrzną, a znajdująca się pod nią tkanka korkotwórcza tworzy nową warstwę ochronną na podziemnej łodydze. Także zasypane liście marnieją i zanikają[12].

Honkenia kwitnie od czerwca do sierpnia[13]. Kwiaty silnie pachną miodem i wytwarzają dużo nektaru[5]. Zapylane są przez owady, które jednak rzadko odwiedzają kwiaty honkenii. Zdarza się, że dochodzi do samozapylenia, jednak najczęściej zapylenia dokonuje pędzony przez wiatr piasek[4]. Pyłek przyczepia się do ziaren piasku, które wpadną do kwiatów z płodnymi pręcikami. Następnie bywa, że ziarna piasku unoszone przez podmuchy powietrza trafiają do kwiatów z płodną zalążnią i zostawiają pyłek na znamionach słupka[12].

Jest dominantem zespołu roślinnego Honckenyo-Agropyretum juncei, choć występuje również w innych zbiorowiskach wydmowej roślinności inicjalnej (klasa Ammophiletea), np. Elymo-Ammophiletum arenariae, w którym wyróżnia podzespół Elymo-Ammophiletum arenariae honckenyetosum, tj. podzespół z honkenią piaskową zespołu wydmuchrzycy piaskowej i piaskownicy zwyczajnej. Ten pierwszy zespół jest typowy dla siedlisk bardziej zasolonych, na polskim wybrzeżu ograniczając się do Wolina i okolic, ten drugi dla siedlisk zasolonych mniej[14].

Zagrożenia i ochrona

Honkenia zajmuje siedliska narażone na niszczenie podczas sztormów[8]. W przypadku erozji podłoża, odsłonięte pędy są uszkadzane i odrywane. O ile pędy nie zostaną przysypane ponownie piaskiem – giną[12]. Dużym zagrożeniem jest przekształcanie wybrzeża morskiego – zabudowa i utrwalanie wydm, w tym także poprzez wprowadzanie silnie rosnących gatunków inwazyjnych. Kluczowym zagrożeniem dla honkenii jest presja związana z wypoczynkiem nadmorskim. Plażowicze zadeptują rośliny i niszczą akumulacyjne formy wydm[8].

Honkenia nie jest objęta prawną ochroną gatunkową, jednak jej siedliska stanowią przedmiot ochrony w sieci Natura 2000[14].

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2011-02-02].
  2. a b Honckenya peploides. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-02-02].
  3. a b c Thomas Gaskell Tutin: Flora Europaea. Volumin 1. 1993, s. 87. ISBN 0-521-41007-X.
  4. a b c Zbigniew Podbielkowski: Rośliny wydm. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 38. ISBN 83-02-04926-3.
  5. a b c d e Honckenya peploides (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-02-02].
  6. Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  7. a b c Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom III. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 1992. ISBN 83-85444068.
  8. a b c Tomasz A. Łabuz: Znaczenie środowiskowe stanowisk honkenii piaskowej Honckenya peploides na wydmowym wybrzeżu Zatoki Pomorskiej (pol.). [dostęp 2011-02-03].
  9. Łukasiewicz A., 1992, Charakterystyka roślin psammofilnych i ich przystosowania do środowiska wydmowego Mierzei Łebskiej. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. s. 85.
  10. Honckenya. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. [dostęp 2011-02-02].
  11. Genus: Honckenya (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-02-03].
  12. a b c Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1957, s. 31-34.
  13. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 139. ISBN 83-01-14342-8.
  14. a b Anna Namura-Ochalska: Inicjalne stadia nadmorskich wydm białych (pol.). Herbich J. (red.) Siedliska morskie i przybrzeżne, nadmorskie i śródlądowe solniska i wydmy. Ministerstwo Środowiska, 2004. [dostęp 2011-01-02].