IŻ (motocykl)

Iżmasz-Moto
{{{nazwa oryginalna}}}
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis grafiki}}}]]
{{{opis grafiki}}}
Państwo  Rosja
Siedziba Iżewsk
Adres {{{adres}}}
Udziałowcy {{{udziałowcy}}}
Numer rejestru {{{numer rejestru}}}
Dane finansowe ({{{rok}}})
Przychody {{{przychody}}}
Wynik operacyjny {{{wynik operacyjny}}}
Wynik netto {{{wynik netto}}}
Kapitał własny {{{kapitał własny}}}
Kapitał zakładowy {{{kapitał zakładowy}}}
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
IŻ-8 (1938)
IŻ-350 (1946)
IŻ-49 (1951)
IŻ-56 (1956)
IŻ Planeta Sport 350 (1973)
IŻ Planeta-3-01 (1978)
Plik:ИЖ Юпитер 4.jpg
IŻ Jupiter-4 (1981)
IŻ Planeta-5 z wózkiem bocznym

(ros. ИЖ) – marka rosyjskich motocykli produkowanych w latach 1933-2008 w Iżewsku, przez państwowy kombinat Iżmasz (Iżewskij Maszynostroitielnyj Zawod - Iżewskie Zakłady Maszynowe), a od 1996 roku spółkę Iżmasz-Moto. Był to jeden z głównych producentów motocykli w ZSRR – do 1999 roku wyprodukowano ponad 10 milionów motocykli IŻ. Zakłady specjalizowały się po wojnie prawie wyłącznie w średnich motocyklach klasy 350 cm³. Oprócz motocykli, markę IŻ nosiły także samochody produkowane przez Iżmasz, następnie IżAwto.

Historia

Pierwsze konstrukcje doświadczalne

Po I wojnie światowej, do końca lat 20. centralnie planowany przemysł ZSRR nie produkował motocykli, przy czym w 1928 roku było ich w kraju zaledwie 6305[1]. Dopiero pod koniec tej dekady władze doceniły motocykl jako dobry i względnie tani środek masowej motoryzacji. Przy poparciu towarzystwa Awtodor, wspierającego rozwój motoryzacji i dróg, postanowiono rozpocząć projektowanie własnych motocykli w zakładach zbrojeniowych Iżmasz. Jedną z przyczyn wyboru miejsca była wysoka jakość produkcji zakładów, wiążącą się z produkcją zbrojeniową. W 1928 roku zgromadzono tam grupę inżynierów, pod kierunkiem Piotra Możarowa, która zajęła się opracowaniem projektów motocykli, na podstawie najlepszych rozwiązań badanych motocykli zagranicznych[1]. Prace prowadzono w doświadczalnych warsztatach na terenie dawnej fabryki broni Bieriezina[a]. W 1929 roku skonstruowano i zbudowano tam pięć różnych doświadczalnych motocykli (IŻ-1 do IŻ-5), które wzięły następnie udział w tym roku w drugim wszechzwiązkowym rajdzie na trasie Iżewsk - Moskwa (3300 km). Były to pierwsze zbudowane w ZSRR motocykle, po doświadczalnym motocyklu Sojuz z 1925 r. Z tego, IŻ-1 i IŻ-2 były ciężkimi maszynami o pojemności 1200 cm³, z umieszczonym wzdłużnie silnikiem w układzie V. Za najbardziej obiecujący uznano najmniejszy IŻ-4 (200 cm³), lecz nie wszedł on do produkcji z powodu przeciążenia zakładu innymi zadaniami, a później z powodu wyboru innych konstrukcji przez władze radzieckiego przemysłu[1].

Produkcja przed II wojną światową

Władze ostatecznie jednak podjęły na początku lat 30. decyzję o umieszczeniu w Iżewsku masowej produkcji motocykli, po czym przystąpiono do budowy specjalizowanego zakładu o nazwie IżMZ (Iżewskij Motocykletnyj Zawod)[a]. Według założeń, zakład miał produkować tylko konstrukcje opracowane gdzie indziej, mimo to wkrótce zajął się także ich ulepszaniem i rozwojem. Nowy zakład uruchomiono w 1933 roku, wypuszczając na 1 maja tego roku 4 przedseryjne ciężkie motocykle NATI-A-750 (poj. 746 cm³), lecz ich produkcję po skompletowaniu dokumentacji przeniesiono do PMZ w Podolsku[2]. W tym samym roku uruchomiono jednak produkcję średnich motocykli IŻ-7 (poj. 293 cm³), stanowiących ulepszenie leningradzkiego Ł-300 (kopii niemieckiego DKW Luxus 300). W pierwszym roku wyprodukowano ich 12, w 1934 - 111, w 1935 - 451[3]. Produkowano następnie jego opracowane w Iżewsku wersje rozwojowe IŻ-8 (293 cm³) i od 1940 roku IŻ-9 (350 cm³)[3]. W 1941 roku uruchomiono produkcję modelu IŻ-12 z czterosuwowym silnikiem, opartego na nowym leningradzkim motocyklu Ł-8 (348 cm³), lecz zdążono zbudować ich tylko 49[4]. Po niemieckim ataku na ZSRR, w listopadzie 1941 wstrzymano w Iżewsku produkcję motocykli na korzyść produkcji zbrojeniowej, a następnie ewakuowano fabrykę motocykli do Irbitu, gdzie w oparciu o kilka ewakuowanych zakładów utworzono nową fabrykę motocykli (pod późniejszą marką Ural)[3].

Po II wojnie światowej

Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej komisarz ludowy przemysłu zbrojeniowego Dmitrij Ustinow zdecydował w 1946 o podjęciu na nowo w zakładach Iżmasz produkcji motocykli. Pierwszym miała być kopia niemieckiego lekkiego DKW RT-125, lecz dyrekcji zakładów udało się przekonać Ustinowa o celowości produkcji średnich motocykli (RT-125 był już produkowany w Moskwie i Kowrowie, jako M1A i K-125)[5]. Jako wzór wybrano niemiecki DKW NZ-350 (poj. 346 cm³), na którego konstrukcji oparto nieco ulepszony motocykl IŻ-350, produkowany od końca 1946 do 1951 roku, także w sportowej wersji IŻ-350S. Skompletowanie dokumentacji i oprzyrządowania nastąpiło przy udziale zakładów DKW, w ramach reparacji wojennych. Nową fabrykę otwarto w innym miejscu, niż przed wojną[6]. W 1946 roku wyprodukowano 83 sztuki, w 1947 już 2357 motocykli, mimo pożaru zakładu, a w kolejnym roku - 16.042[5].

W 1951 roku IŻ-350 został zastąpiony przez ulepszony model IŻ-49 (346 cm³), produkowany do 1958, w którym wprowadzono przede wszystkim nowocześniejsze zawieszenie[5]. W 1954 roku w zakładach utworzono Specjalne Biuro Konstrukcyjne nr 61 (ros. SKB 61), zajmujące się konstruowaniem dalszych motocykli, wychodzących poza niemiecki wzorzec[6]. W 1956 opracowano wózek boczny do IŻ-49, którego produkcję umieszczono w WPMZ w Wiatskich Polanach[6]. Wózki boczne produkowano też do kolejnych modeli motocykli IŻ.

Od 1956 roku wprowadzono do produkcji nowy model IŻ-56 (346 cm³), w którym przede wszystkim zmieniono ramę i ulepszono silnik oraz zmodernizowano wygląd[7]. Dalszym jego rozwinięciem była seria IŻ-Płanieta (Planeta), stopniowo modernizowana i produkowana w kolejnych wersjach (do Planeta-5) od 1962 roku przez kolejne 4 dekady[7]. Od 1961 roku produkowano równolegle dwucylindrowy motocykl IŻ-Jupiter (347 cm³), również produkowany następnie w kolejnych generacjach[8]. Obie serie były zunifikowane i odróżniały się głównie silnikiem. W 1966 rozpoczęto produkcję modeli Planeta-2 i Jupiter-2, w 1970 i 1971 - Planeta-3 i Jupiter-3[9]. Przyczyną produkcji dwóch motocykli o podobnej konstrukcji i pojemności silnika było to, że Jupiter gwarantował wyższą moc, osiągi i komfort, natomiast jednocylindrowa Planeta była prostsza w eksploatacji i naprawach i bardziej niezawodna, co miało znaczenie zwłaszcza w wiejskich obszarach ZSRR[10], a także była nieco tańsza (np. w 1978 IŻ Planeta-3-01 kosztował 750 rubli, Jupiter-3-01 - 847 rubli, a Jupiter-3K-01 z wózkiem bocznym - 1147 rubli[11]). W 1973 roku wprowadzono model Planeta Sport 350, z nowym mocniejszym jednocylindrowym silnikiem o pojemności 340 cm³, o dość wysokich osiągach, lecz jego produkcja była stosunkowo niewielka, mimo, iż trwała 9 lat[6] (był on przy tym droższy od zwykłych modeli - w 1977 roku 1000 rubli[12]).

W latach 80. i 90. produkowano dalej modernizowane modele Planeta-4, Planeta-5, Jupiter-4 i Jupiter-5, wywodzące się konstrukcyjnie z końca lat 50. Sytuację miał poprawić zakup technologii japońskiej Yamahy XT550, lecz prototypów Orion i Marafon nie udało się doprowadzić do produkcji seryjnej, a jedynie część podzespołów, jak zawieszenie przednie, zaadaptowano do produkowanych serii[6].

W 1960 roku zakłady wypuściły milionowy motocykl, w 1965 - 2-milionowy, w 1970 - 3-milionowy, w 1981 - 6-milionowy, w 1986 - 8-milionowy, w 1999 - 10,7-milionowy[8]. Zakłady maksymalnie produkowały ok. 300.000 maszyn rocznie[13].

W 1996 roku zakłady motocyklowe wydzielono jako otwartą spółkę-córkę akcyjną (DOAO) Iżmasz-Moto, należącą do Iżmaszu[14]. Od 2001 produkowano całkiem nowy model Junkier, w stylu określanym w Rosji jako chopper, z nowym silnikiem chłodzonym wodą (347 cm³)[14]. W 2000 roku zaprezentowano też całkowicie odbiegający od dotychczasowej produkcji lekki motocykl (motorower) Kornet, z silnikiem 50 cm³ (produkcji WPMZ Mołot)[6].

1 kwietnia 2008 zaprzestano produkcji motocykli IŻ, w związku z problemami finansowymi koncernu Iżmasz i mało konkurencyjną ofertą zakładów w porównaniu do motocykli zagranicznych, powodującą spadek popytu[13].

Warto wspomnieć, że dawne przedwojenne zakłady motocyklowe zostały wydzielone jako osobne przedsiębiorstwo, obecnie OAO Iżewskij Motozawod "Aksion-Holding", zajmujący się techniką rakietową-wojskową[15].

Konstrukcje

W nawiasach daty produkcji (lista nie jest kompletna)

Przed II wojną światową

  • IŻ-1, IŻ-2 (1929) - doświadczalne, silnik 1200 cm³, 2-cylindrowy V wzdłużny, 24 KM
  • IŻ-3 (1929) - doświadczalny
  • IŻ-4 (1929) - doświadczalny
  • IŻ-5 (1929) - doświadczalny
  • IŻ-7 (1933-) - silnik 293 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 6,5 KM
  • IŻ-8 (1938-) - silnik 293 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 8 KM
  • IŻ-9 (1940-41) - silnik 350 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 10 KM
  • IŻ-12 (1941) - silnik 348,4 cm³, 1-cylindrowy, 4-suwowy, 13,5 KM (49 sztuk)

Po II wojnie światowej

  • IŻ-350 (1946-51) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 10,5 KM (126 267 szt.)[5]
  • IŻ-49 (1951-58) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 10,5 KM[5] (507 603 szt.[16])
  • IŻ-56 (1956-62) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 13 KM[7] (677 428 szt.[16])
  • IŻ Jupiter, IŻ-Ju (1961-66) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 18 KM[8] (447 747 szt.[16])
  • IŻ Planeta (1962-67) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 13 KM[9] (405 303 szt.[16])
  • IŻ Planeta-2 (1966-71) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 15,5 KM[9] (246 486 szt.[16])
  • IŻ Jupiter-2 (1966-71) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 22 KM[8] (766 487 szt.[16])
  • IŻ Planeta-3 (1970-77) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 18 KM[9] (478 496 szt.[16])
  • IŻ Jupiter-3 (1971-77) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 25 KM[8] (296 711 szt.[16])
  • IŻ Planeta Sport 350 (1973-84) - silnik 340 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 30 KM[6] (215 210 szt.[16])
  • IŻ Planeta-3-01 (1978-81) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 20 KM[11] (400 842 szt.[16])
  • IŻ Jupiter-3-01 (1978-80) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 25 KM[8] (471 246 szt.[16])
  • IŻ Planeta-3-02 (1981-85) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy (216 101 szt)[16]
  • IŻ Jupiter-3-02 (1979-81) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy (254 316 szt)[16]
  • IŻ Jupiter-4 (1981-) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 28 KM (1 038 678 do 1986 r.)[8][16]
  • IŻ Planeta-4 (1983-) - silnik 346 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy, 20 KM[17] (167 092 do 1986 r.[16])
  • IŻ Planeta-5
  • IŻ Jupiter-5 (1985-88) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 24 KM (213 179 do 1986 r.)[8][16])
  • IŻ Jupiter-5-01 (1988-) - silnik 347 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 24 KM[8] (inne dane: od 1999, chłodzenie wodne)[6]
  • IŻ Junkier (2001-) - silnik 347,6 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy, 24,5 KM, chłodzony wodą[14]
  • IŻ Kornet (2000 prezentacja) - silnik 50 cm³, 1-cylindrowy, 2-suwowy[6]

Sportowe

  • IŻ-350S (1947) - silnik 346 cm³, 1-cyl. 2-suwowy, 10,5 KM[5]
  • IŻ-50 (1951-) - sportowa (crossowa) wersja IŻ-49[5]
  • IŻ-54A - sportowy (wyścigowy), silnik 346 cm³, 1-cyl. 2-suwowy, 20 KM[18]
  • IŻ-58 - sportowy (początkowo pod tym oznaczeniem projektowany był IŻ-Jupiter)[8]
  • IŻ-61K (1961) - sportowy (crossowy), silnik 340 cm³, 1-cyl. 2-suwowy, 25 KM[6]
  • IŻ-62Sz (1962) - sportowy (wyścigowy), silnik 346(?) cm³, 2-cyl. 2-suwowy, 28 KM[18]
  • IŻ-344A (1962) - sportowy (wyścigowy), silnik 344 cm³, 3-cyl. W, 2-suwowy, 36 KM[6]
  • IŻ-64K/M (1967) - sportowy (crossowy/wielobojowy)[19]
  • IŻ-K11/M11 (1969) - sportowy (crossowy/wielobojowy), silnik 346 cm³, 1-cyl. 2-suwowy, 25 KM[19]
  • IŻ-Sz11 (1970) - sportowy (wyścigowy), silnik 347 cm³, 2-cyl. 2-suwowy, 35 KM, 160 km/h[19]
  • IŻ-K14/M14 - sportowy (crossowy/wielobojowy), silnik 346 cm³, 1-cyl. 2-suwowy, 28 KM[19]
  • IŻ-Sz12 - sportowy (wyścigowy), silnik 347 cm³, 2-cyl. 2-suwowy, 40 KM[19]

Prototypy

  • IŻ Saturn - prototyp z ramą skorupową
  • IŻ Sirius - prototyp z wtryskiem paliwa
  • IŻ 555 (lata 60.) - prototyp, silnik 500 cm³, 2-cylindrowy, 2-suwowy[6]
  • IŻ Orion (lata 80.) - prototyp, silnik 1-cylindrowy, 4-suwowy[6]
  • IŻ Marafon (lata 80.) - prototyp, silnik 1-cylindrowy, 4-suwowy[6]
  • IŻ Lider (1999)[6]
  1. a b Za A. Woroncow i in., "Encykłopiedija motocykłow" s.222. Możliwe, że warsztaty, w których skonstruowano motocykle z 1929 roku, nosiły nazwę Opytnyj Motocykletnyj Zawod im. Awtodora (Doświadczalny Zakład Motocyklowy im. Awtodoru), o której wspomina Oleg Kurichin ("W sierii tiażołyje" w: "Tiechnika mołodioży" nr 4/1989) w kontekście zakładów w dawnej fabryce Bieriezina, lecz wiąże on ją z zakładami otwartymi w 1933 roku, co budzi wątpliwości, gdyż nowe zakłady były obliczone na masową produkcję, a nie doświadczalną.
  1. a b c Oleg Kurichin, Wielikolepnaja piatiorka, "Tiechnika mołodioży" nr 3/1989
  2. Oleg Kurichin, W sierii tiażołyje, "Tiechnika mołodioży" nr 4/1989
  3. a b c Oleg Kurichin, S markoj «IŻ», "Tiechnika mołodioży" nr 5/1989
  4. Oleg Kurichin, Leningradskij «Kompromiss», "Tiechnika mołodioży" nr 5/1989
  5. a b c d e f g Oleg Kurichin, Wozrożdienije marki «IŻ», "Tiechnika mołodioży" nr 3/1999
  6. a b c d e f g h i j k l m n o A. Woroncow i in., Encykłopiedija motocykłow, ss.222-226
  7. a b c Oleg Kurichin, Motocikł nowogo pokolenija, "Tiechnika mołodioży" nr 5/1999
  8. a b c d e f g h i j Oleg Kurichin, Iżewskij "Jupiter", "Tiechnika mołodioży" nr 10/1999
  9. a b c d A. Pierwoj, ИЖ Планета 3 "Za Rulom" 4/1970
  10. B. Diemczenko, Trietija Płanieta, "Za Rulom" 1/1973
  11. a b W. Wakin, ИЖ Планета 3-01, ИЖ Юпитер 3-01. Комфортабельнее, мощнее, безопаснее. "Za rulom" nr 11/1978
  12. ИЖ Планета-3, ИЖ Юпитер-3, ИЖ Планета-Спорт, Ява 634-8, ЧЗ-472, "Za Rulom" 10/1977
  13. a b История мотоциклов ИЖ w serwisie izhmoto.ru [dostęp 13.10.2014]
  14. a b c Oleg Kurichin, Iżewskij czopper, "Tiechnika mołodioży" nr 10/2001
  15. Strona OAO Iżewskij Motozawod "Aksion-Holding"
  16. a b c d e f g h i j k l m n o p Сколько и каких ИЖей изготовлено на 1.01.1986, "Za rulom" 10/1986
  17. P. Fiedorow, Je. Szuszkanow, ИЖ Планета 4. Новинка, "Za rulom" 1/1984
  18. a b Мотоцикл ИЖ-62Ш. Из дорожного в спортивный, "Za rulom" 7/1963
  19. a b c d e A. Judin: Мотоциклы для спорта, "Za rulom" 7/1970

Bibliografia

  • A. Woroncow, Je. Pewzner, D. Dolnikow, A. Popow, R. Sazonow: Encykłopiedija motocykłow, Za Ruliem, 2003, Moskwa, ISBN 5-85907-340-2 (ros.)