Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”

Szablon:Instytut infobox Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor” (w skrócie IPS „Tabor”) – jedyny w Polsce instytut badawczy kompleksowo realizujący prace związane z projektowaniem, konstruowaniem i badaniami pojazdów szynowych[1].

Jednostka powstała 1 września 1945 w Poznaniu w wyniku wydzielenia biura konstrukcyjnego ze struktur Zakładów Cegielskiego. W okresie PRL ośrodek wykonał ponad 280 projektów pojazdów, na podstawie których polski przemysł wyprodukował tabor dla PKP, kolei przemysłowych i na eksport. Od 2000 instytut funkcjonuje pod obecną nazwą i jest nadzorowany przez Ministerstwo Energii.

Historia

W lutym 1945[2], jeszcze przed zakończeniem II wojny światowej, działalność wznowiło przedwojenne biuro konstrukcyjne taboru kolejowego Zakładów Cegielskiego w Poznaniu[3] o nazwie Zakładowe Biuro Konstrukcyjne Zakładów H. Cegielski[2]. 1 marca jego kadra liczyła 9 osób[3], wśród których było 2 konstruktorów[3]. W kwietniu stan powiększonej załogi pozwolił na zorganizowanie w tym biurze działu konstrukcji lokomotyw parowych i działu konstrukcji wagonów, a także sekretariatu, archiwum i biblioteki technicznej[2].

W czerwcu 1945 do Poznania przyjechała Komisja Ministerstwa Komunikacji[2], która określiła potrzeby odbudowującej się ze zniszczeń wojennych Polski w zakresie taboru kolejowego[4]. Za najważniejsze uznano wówczas projektowanie parowozów towarowych i węglarek, czym zająć miało się biuro zakładów HCP. Jako że zagadnienia te wykraczały poza ramy produkcji tych zakładów, 1 września 1945 biuro zostało wydzielone z ich struktur oraz bezpośrednio podporządkowane[2] Zjednoczeniu Przemysłu Taboru Kolejowego „Tasko”, które powołano 5 czerwca 1945 zarządzeniem ministra przemysłu[3]. Nowa jednostka otrzymała nazwę Centralne Biuro Konstrukcyjne Nr 1 (w skrócie CBK Nr 1), a jego zadaniem stało się opracowywanie dokumentacji konstrukcyjnej pojazdów szynowych dla wszystkich producentów taboru należących do Zjednoczenia „Tasko”[2] oraz współpraca z biurami konstrukcyjnymi tych producentów. CBK Nr 1 kontynuowało również nadawanie nowym konstrukcjom oznaczeń typów według przedwojennego systemu opracowanego przez biuro techniczne HCP[3].

1 stycznia 1951[3] biuro zostało przekształcone w przedsiębiorstwo państwowe nazwane Centralne Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Taboru Kolejowego (w skrócie CBK PTK)[4]. Podmiot początkowo projektował głównie parowozy, a ponadto ustalał kierunki rozwoju konstrukcji pojazdów szynowych opracowując założenia, projekty wstępne i dokumentację techniczną. W 1963 w normie branżowej rozszerzono dotychczas stosowane zasady nadawania typów konstrukcyjnych[3], a poznańskie biuro stało się instytucją upoważnioną do ich przydzielania[5]. Ze względu na braki kadrowe, techniczne i organizacyjne fabrycznych biur konstrukcyjnych, do zadań CBK PTK należało opracowywanie dokumentacji wszystkich bardziej skomplikowanych konstrukcji oraz koncepcji taboru od projektu wstępnego do kompletnej dokumentacji konstrukcyjnej. Od 1965 obowiązki te były częściowo przejmowane przez zakładowe biura, które zaczęły przyjmować konstruktorów wykształconych w krajowych politechnikach[3]. W 1971 w CBK PTK rozpoczęto budowę laboratorium, hali badań wyposażonej w stanowiska badawcze oraz osobnego wydziału prototypów[4].

W połowie 1973 dokonano zmian organizacyjnych[4] i 1 lipca 1973 CBK PTK przekształcono w jednostkę badawczo-rozwojową o nazwie Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Pojazdów Szynowych (w skrócie OBRPS). Powołano Radę Naukową, a w 1975 rozpoczęto wydawanie kwartalnika naukowo-technicznego Pojazdy Szynowe[2]. W 1975 również zaczęto przekazywać do eksploatacji obiekty powstające od 1971[4]. Rozpoczęto tworzenie własnej bazy badawczej umożliwiającej prowadzenie badań stanowiskowych i ruchowych kompletnych pojazdów oraz ich układów, zespołów i elementów konstrukcyjnych. W 1976 podjęto realizację zadań badawczych, a w 1981 ośrodek uzyskał samodzielność w związku z likwidacją Zjednoczenia „Tasko”[2]. W 1999 laboratorium ośrodka[4] uzyskało akredytację niemieckiego Eisenbahn-Bundesamt[2].

25 kwietnia 2000 Minister Gospodarki przekształcił OBRPS w Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor” (w skrócie IPS „Tabor”). Posiada on osobowość prawną i jest wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego[4]. Nadzór nad nim sprawuje Ministerstwo Energii[6], a jego projekty badawcze wspiera finansowo Komitet Badań Naukowych[3]. Siedziba instytutu mieści się przy ul. Warszawskiej 181 w Poznaniu[7].

Działalność

Parowóz serii Pt47
Elektrowóz typu 3E
EZT typu 5B/6B
Wagon spalinowy typu 5M
Spalinowóz typu 301Db
Elektrowóz typu 104E
Zmodernizowany elektrowóz serii EU07A

Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor” zajmuje się:

  • przeprowadzaniem badań stanowiskowych i ruchowych taboru kolejowego[8],
  • projektowaniem[9]:
    • pojazdów szynowych[10],
    • pojazdów szynowo-drogowych[11],
    • układów i zespołów pojazdów[12],
    • systemu bimodalnego do transportu kombinowanego kolejowo-drogowego[13],
  • produkcją prototypów zespołów i podzespołów pojazdów szynowych[14],
  • certyfikacją wyrobów dla transportu szynowego[15] i inspekcjami elementów systemu kolejowego[16],
  • redagowaniem i wydawaniem kwartalnika naukowo-technicznego Pojazdy Szynowe[17].

Projekty pojazdów szynowych

W czasach PRL jednostka wykonała projekty łącznie 281 pojazdów szynowych, wśród których było 27 lokomotyw, 43 wagony osobowe, bagażowe, pocztowe i ogrzewcze, 205 wagonów towarowych oraz 6 tramwajów[3]. W całym okresie swego istnienia instytut zaprojektował ponad 400 konstrukcji pojazdów szynowych różnych rodzajów[2]. Poniżej wymieniono wybrane z nich.

CBK nr 1 (1945–1950)
CBK PTK (1951–1973)
OBRPS (1973–2000)
  • 1973: spalinowóz typu 302D[29]
  • 1975: spalinowóz typu 301Dc dla Libanu[30]
  • 1976–1977: elektrowóz typu 203E[4]
  • 1978: spalinowóz uniwersalny typu 304D o mocy 3000 KM z całkowicie usprężynowanymi silnikami trakcyjnymi (projekt niezrealizowany)[31][32][33]
  • 1978: spalinowóz pasażerski typu 305D o mocy 2250 KM z ostoją o konstrukcji samonośnej (projekt niezrealizowany)[31][32][33]
  • 1979: spalinowóz towarowy typu 201D o mocy 2250 KM będący odmianą spalinowozu typu 303D (projekt niezrealizowany)[31][32][33]
  • 1979: spalinowóz towarowy typu 202D o mocy 3000 KM będący odmianą spalinowozu typu 302D (projekt niezrealizowany)[31][32][33]
  • 1980: spalinowóz towarowy typu 203D o mocy 4800 KM i prędkości 100 km/h (projekt niezrealizowany)[31][32]
  • 1980: spalinowóz pasażerski typu 105D o mocy 4800 KM i prędkości 160 km/h (projekt niezrealizowany)[31][32]
  • 1980: spalinowóz typu 306D dla Syrii (projekt niezrealizowany)[33]
  • 1980: EZT typu 2WE (projekt niezrealizowany)[34]
  • 1980–1981: elektrowóz typu 104E[4]
  • 1982: EZT typu 6WE[4]
  • 1985: spalinowóz typu 308D dla Grecji (projekt niezrealizowany)[33]
  • 1988: elektrowóz typu 405E[35]
  • druga połowa lat 80.: EZT typu 8WE (projekt niezrealizowany)[4]
  • 1985–1989: piętrowy EZT typu 9WE (projekt niezrealizowany)[36]
  • połowa lat 90.: EZT typu 12WE (projekt niezrealizowany)[4]
IPS „Tabor” (od 2000)
  • przełom XX i XXI w.: modernizacja EZT serii EN57[4]
  • 2004: modernizacja spalinowozu serii ST44 do serii ST44-3000[37]
  • 2004: modernizacja elektrowozu serii ET22 do serii ET22-2000[38]
  • 2009: modernizacja spalinowozu serii SU45 do serii ST45[39]
  • 2010: modernizacja elektrowozu serii EU07 do serii EU07A[40]
  • 2011: modernizacja spalinowozu serii SU46 do serii ST46[41]

Zatrudnienie

Na początku działalności biura stawiane przed nim coraz poważniejsze zadania powodowały powiększanie się kadry inżynierskiej, co miało miejsce do połowy lat 70. W pierwszej połowie lat 80. nastąpił spadek zatrudnienia spowodowany zmniejszeniem liczby zamówień z krajowego przemysłu. Na początku XXI w. wielkość kadry ustabilizowała się. W instytucie zatrudnionych jest ponad 200 osób, z których przeszło 30 to pracownicy naukowi[4].

Dyrektorzy

Od Do Osoba Skrócona nazwa instytutu Źródła
1945 1947 Gustaw Bryling CBK Nr 1 [2]
1947 1949 Eugeniusz Szklarzyk
1949 1950 Franciszek Tatara [2][3]
1951 1952 CBK PTK
1952 1957 Bogdan Nowacki [2]
1957 1958 Stanisław Kowalczyk
1958 1971 Jan Drabik
1972 1973 Alfred Baron
1973 1979 OBRPS
1979 1986 Jerzy Żałopa
1986 1996 Ryszard Szerbart
1996 2000 Włodzimierz Stawecki [2][4][42]
2000 IPS „Tabor”
  1. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: IPS Tabor (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q Włodzimierz Gąsowski, Włodzimierz Stawecki, Ryszard Szerbart. 55 lat Instytutu Pojazdów Szynowych „Tabor”. „Pojazdy Szynowe”. 3/2000, s. 1-3. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”. ISSN 0138-0370 (pol.). 
  3. a b c d e f g h i j k Opis firm projektujących i budujących wagony silnikowe w Polsce w latach 1945 do 1990. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 18-21, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Włodzimierz Stawecki. Działalność naukowa i badawcza Instytutu Pojazdów Szynowych „Tabor” w Poznaniu. „Pojazdy Szynowe”. 1/2005, s. 6-10. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”. ISSN 0138-0370 (pol.). 
  5. Oznaczenia tramwajów konstrukcji polskiej. W: Arkadiusz Lubka, Marcin Stiasny: Atlas tramwajów. Wyd. 1. Poznań: Kolpress, 2011, s. 20. ISBN 978-83-920784-6-3. (pol.)
  6. Ministerstwo Energii: Jednostki organizacyjne nadzorowane lub podległe (pol.). bip.mg.gov.pl. [dostęp 2015-12-15].
  7. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Dane o podmiocie (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  8. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Badania (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  9. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Projektowanie (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  10. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Pojazdy szynowe (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  11. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Multitruck (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  12. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Zespoły (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  13. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Multitrailor (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  14. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Prototypy (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  15. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Informator dla Klientów ubiegających się o dokument certyfikacyjny (pol.). tabor.com.pl, 2015. [dostęp 2015-12-15].
  16. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Informacja dla Klientów Jednostki Inspekcyjnej OCW IPS „Tabor” (pol.). tabor.com.pl, 2015-06. [dostęp 2015-12-15].
  17. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Pojazdy Szynowe (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].
  18. Zespoły trójwagonowe typu 1B/2B serii EW53. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 220-225, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  19. a b c Zdzisław Romaniszyn. Elektryczne pojazdy trakcyjne w okresie 50-lecia elektryfikacji PKP. „Trakcja i Wagony”. 12/1986 (pol.). 
  20. Projekty wagonów spalinowych typu 4M. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 174-177, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  21. Wagony spalinowe typu 5M serii SN80. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 178-187, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  22. a b c Projekty zespołów spalinowych typu 6M/7M i 10M/11M. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 197-198, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  23. Projekt autobusu szynowego typu 9M. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 199-202, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  24. Projekt wagonu spalinowego typu 201M. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1945–1990. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2012, s. 196, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-3-3. (pol.)
  25. 2. Lokomotywa 301D – prototyp z polskim zespołem napędowym. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 13-24. (pol.)
  26. 3. Lokomotywa 301Da – Fiat staje do konkurencji. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 25-30. (pol.)
  27. 4. Lokomotywy 301Db (SP45) – wreszcie produkcja seryjna. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 31-44. (pol.)
  28. 6. Lokomotywy typu 303D (SU46) – nowe koncepcje konstrukcyjne. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 53-68. (pol.)
  29. 7. Lokomotywy typu 302D (SP47) – niespełnione nadzieje Zakładów Cegielskiego. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 69-80. (pol.)
  30. 5. Lokomotywy 301Dc – eksportowy jedynak z Poznania. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 45-52. (pol.)
  31. a b c d e f Lokomotywy spalinowe typu 105D, 203D, 304D, 305D, 201D i 202D. W: Bogdan Pokropiński: Lokomotywy spalinowe produkcji polskiej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 2009, s. 201. ISBN 978-83-206-1731-3. (pol.)
  32. a b c d e f Niezrealizowane projekty lokomotyw z lat 1926–1985. W: Bogdan Pokropiński: Lokomotywy spalinowe produkcji polskiej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 2009, s. 210-211. ISBN 978-83-206-1731-3. (pol.)
  33. a b c d e f 8. Niezrealizowane projekty. W: Marek Ćwikła, Paweł Terczyński: Lokomotywy spalinowe produkcji HCP serii: SP45, SU46, SP47. Wyd. I. Poznań: Kolpress, 2004, s. 81-84. (pol.)
  34. Tadeusz Borucki. Zamierzenia przemysłu taboru kolejowego w zakresie budowy taboru pasażerskiego. „Trakcja i Wagony”. 9/1981 (pol.). 
  35. Paweł Terczyński. Lokomotywa elektryczna manewrowa serii EM10. „Świat Kolei”. 2/1999, s. 31. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  36. Czeski piętrowy elektryczny zespół trakcyjny „CityElefant”. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe kolei polskich 1991–2013. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2014, s. 101-107, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-6-4. (pol.)
  37. Janusz Dyduch. Świadectwo Nr T/2005/1130 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego – lokomotywa spalinowa typu ST44-3000. , 2011-12-29. Warszawa (pol.). [dostęp 2014-03-16]. 
  38. Janusz Dyduch. Świadectwo Nr T/2005/2465 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego – lokomotywa elektryczna typu 201Em. , 2005-12-08. Warszawa (pol.). [dostęp 2014-03-16]. 
  39. Wiesław Jarosiewicz. Świadectwo Nr T/2009/0079 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego – lokomotywa spalinowa typu 301Dd. , 2009-06-08. Warszawa (pol.). [dostęp 2014-03-16]. 
  40. Krzysztof Jaroszyński. Świadectwo Nr T/2010/0905 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego – lokomotywa elektryczna typu 303Ea. , 2011-11-30. Warszawa (pol.). [dostęp 2014-03-16]. 
  41. Krzysztof Jaroszyński. Świadectwo Nr T/2010/1013 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego – lokomotywa spalinowa typu 303Da. , 2011-12-29. Warszawa (pol.). [dostęp 2014-03-16]. 
  42. Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor”: Dyrekcja IPS „Tabor” (pol.). tabor.com.pl. [dostęp 2015-12-15].