Izajasz (Kopiński)

Izajasz
metropolita kijowski
Data śmierci 5 października 1640
metropolita kijowski
Okres sprawowania 1631-1633
Wyznanie prawosławie
Kościół Patriarchat Konstantynopolitański
Śluby zakonne przed 1615
Diakonat przed 1615
Prezbiterat do 1615
Chirotonia biskupia 6 października 1620

Izajasz, nazwisko świeckie Kopiński[1] lub Kopiński-Borisowicz[2] (zm. 5 października 1640 w Kijowie) – biskup prawosławny I Rzeczypospolitej, prawosławny metropolita kijowski w latach 1631-1633.

Biografia

Młodość i wczesna działalność

Ukończył prawosławną szkołę w Ostrogu. Następnie wstąpił do Ławry Pieczerskiej. W 1615 przeszedł do nowo powstałego monasteru Objawienia Pańskiego w Kijowie, pozostającego pod opieką miejscowego bractwa. Został jego pierwszym przełożonym, jak również rektorem szkoły brackiej przy klasztorze[2]. Po roku przeszedł do Monasteru Międzygórskiego, gdzie także kierował wspólnotą[2].

W 1619, zachowując dotychczasową godność[2], został przełożonym trzech monasterów ufundowanych przez Rainę Wiśniowiecką: w okolicach Łubni, w Hustyni i w Ładanie. Hieromnich Izajasz brał udział w tworzeniu wszystkich trzech wspólnot. Zgodnie z wolą fundatorki klasztory zawsze miały mieć jednego przełożonego[3].

Biskup

6 października 1620 przyjął chirotonię na biskupa przemyskiego. Ceremonia odbyła się w tajemnicy w prywatnym domu w kijowskiej dzielnicy Padół, pod eskortą Kozaków zaporoskich[4]. Głównym konsekratorem był patriarcha jerozolimski Teofan III, który wracał do swojego Kościoła z Moskwy. W tym samym miesiącu Teofan wyświęcił jeszcze pięciu biskupów, zaś biskupowi przemyskiemu Hiobowi nadał godność metropolity kijowskiego. W ten sposób w Rzeczypospolitej po unii brzeskiej ponownie zaczęła funkcjonować hierarchia prawosławna (dyzunicka). Chirotonie, którym przewodniczył patriarcha, odbyły się bez wymaganej w takich przypadkach zgody króla, co oznaczało, że wyświęceni biskupi nie byli uznawani za legalnie działających hierarchów przez państwo[5]. W związku z tym biskup Izajasz nigdy nie dotarł do Przemyśla[2].

Wpływ Izajasza na zacieśnienie kontaktów między prawosławnymi w Rzeczypospolitej a Rosją

Wobec niemożności faktycznego sprawowania urzędu i ogólnie złej sytuacji Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej, nadal działającego nielegalnie (państwo uznawało jedynie Cerkiew unicką), w 1622 biskup Izajasz zwrócił się z prośbą o pomoc materialną do Rosji (zarówno do cara, jak i do patriarchy Filareta[6]). Był to pierwszy taki przypadek w historii Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej po unii brzeskiej[7]. Biskup przemyski, obok metropolity kijowskiego Hioba, był prekursorem bliskich kontaktów między prawosławną hierarchią biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej a Patriarchatem Moskiewskim[6][a].

W swoim liście do cara duchowny opisywał położenie Cerkwi w Rzeczypospolitej jako bardzo trudne, podnosił brak wsparcia dla niej ze strony możnych rodów, które w większości przeszły na katolicyzm. Twierdził, że wyświęcona w tajemnicy hierarchia duchowna jest prześladowana przez katolików obrządku łacińskiego oraz przez unitów, co uniemożliwia jej jakąkolwiek działalność. Również w piśmie adresowanym do patriarchy Izajasz podkreślał, że prawosławie w Rzeczypospolitej przetrwa tylko dzięki łasce bożej i wsparciu moskiewskiemu[6]. Polecił także swoim posłom ustnie zorientować się, czy car nie mógłby przyjąć w swoim państwie mnichów z trzech monasterów, którymi kierował biskup, jak również jego samego[6].

W kolejnych latach kontakty między carem i patriarchą moskiewskim a duchowieństwem prawosławnym Rzeczypospolitej nasiliły się i stały się regularne[7]. Sam Izajasz w 1625 wyjechał do Rosji[7]. Trzy lata później został biskupem smoleńskim i czernihowskim, jednak ponownie władze polskie nie uznały jego nominacji i hierarcha faktycznie przebywał w monasterach Ukrainy Naddnieprzańskiej[2]. Nadal utrzymywał kontakty z carem, jednak nie zawsze utrzymywał, że prawosławne duchowieństwo w Rzeczypospolitej jest prześladowane. W 1626, gdy dziesięciu mnichów z Monasteru Mgarskiego uciekło do Putywla, hierarcha bezskutecznie domagał się zmuszenia ich do powrotu, jak również zapewniał, że ich opowieści o prześladowaniach, jakim byli poddani, nie są zgodne z prawdą[8].

Metropolita kijowski

Rywalizacja z Piotrem Mohyłą

Monaster św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach

Po śmierci metropolity Hioba w marcu 1631 bez zgody króla polskiego objął urząd metropolity kijowskiego. Było to możliwe dzięki poparciu Kozaków. Przy ich wsparciu militarnym Izajasz siłą zamienił kijowski monaster św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach na swoją rezydencję[9]. Jego intronizację przeprowadził jeden z hierarchów Patriarchatu Konstantynopolitańskiego goszczący na Ukrainie[10]. Równocześnie nie zyskał poparcia części duchowieństwa i wiernych, którzy skłaniali się ku zachowaniu lojalnej postawy wobec Rzeczypospolitej, jak również dopuszczali zawarcie ugody z unitami - ich kandydatem na metropolitę był znacznie bardziej umiarkowany w poglądach, prozachodnio nastawiony Piotr Mohyła. Metropolita Izajasz zdawał sobie sprawę z tego, że nie ma szans ani na zjednanie sobie wszystkich prawosławnych w kraju, ani na uzyskanie królewskiego przywileju na katedrę kijowską. Dlatego też praktycznie natychmiast nawiązał nowe kontakty z carem[10]. W ocenie Mironowicza apelował do cara o uznanie wszystkich prawosławnych w Rzeczypospolitej za swoich poddanych, by zdobyć dla nich wsparcie w obliczu nieprzychylnej polityki króla[9]. Zdaniem Hodany podstawowym celem metropolity Izajasza było jednak zdobycie rosyjskiego wsparcia jedynie dla siebie i kierowanych przez siebie monasterów, a także uzyskanie gwarancji azylu w Rosji w razie klęski w rywalizacji z Piotrem Mohyłą[10]. Według jeszcze innej interpretacji, jaką przedstawił J. Dzięgielewski, zamiary metropolity były znacznie poważniejsze. Jego zdaniem metropolita Izajasz, pragnąc wykorzystać bezkrólewie po zgonie Zygmunta III Wazy, dążył do zlikwidowania unii brzeskiej za wszelką cenę i dopuszczał nawet możliwość zbrojnej konfrontacji[10]. Jego agitacja antyunicka padała na podatny grunt wśród prawosławnych Kozaków i chłopów[9].

W 1632 Izajasz skierował posłanie do Jeremiego Wiśniowieckiego w związku z jego konwersją z prawosławia na katolicyzm[11]. W tym samym czasie toczył z Piotrem Mohyłą ożywioną polemikę nt. prawosławnego szkolnictwa w Rzeczypospolitej[12].

Ustąpienie z urzędu

Sejm konwokacyjny z czerwca 1632, a następnie sejm elekcyjny wypracowały tymczasowe porozumienie między unitami a prawosławnymi. Ustalono wówczas procedurę wyboru prawosławnego metropolity kijowskiego, który miał być wskazywany przez duchowieństwo i szlachtę, a następnie otrzymywać przywilej królewski na katedrę. Oznaczało to, że metropolita Izajasz, który nielegalnie rozpoczął sprawowanie urzędu, musiał z niego ustąpić. Sejm elekcyjny wyznaczył na nowego metropolitę kijowskiego Piotra Mohyłę[13]. Dekrety królewskie usunęły z katedr również pozostałych biskupów wyświęconych w tajemnicy przez patriarchę Teofana III[14]. Tak przeprowadzone zmiany personalne były interpretowane przez niektórych badaczy jako wynik intryg Piotra Mohyły, inni uznawali je za wynik wyjątkowej sytuacji, w jakiej znalazła się hierarchia prawosławna w Rzeczypospolitej - król nie mógł zwyczajnie zalegalizować działalności biskupów wyświęconych wbrew prawu i woli jego poprzednika. Mychajło Hruszewski twierdził, że metropolita Izajasz i inni biskupi musieli zrezygnować z urzędów z powodu wcześniejszych ożywionych kontaktów z carem i patriarchą moskiewskim. Stiepan Gołubiew argumentował natomiast, że wybór bardziej wpływowych, lepiej urodzonych i młodszych biskupów okazał się dla Cerkwi korzystny[14].

Źródła różnie interpretują reakcję Izajasza w tej sytuacji - według niektórych autorów metropolita pobłogosławił swojego następcę i dobrowolnie odszedł z urzędu, według innych Izajasz nie protestował przeciwko decyzji sejmu jedynie dlatego, że zdawał sobie sprawę z bezskuteczności ewentualnego sprzeciwu[2].

  1. Większość historyków rosyjskich (B. Fłorija, T. Oparina, N. Rogożyn, O. Bułatiecki) przypisywała Hiobowi zainicjowanie tychże kontaktów. Badacze polscy (K. Chodynicki, A. Mironowicz) przedstawiali w tym zakresie bardziej wyważone oceny. T. Hodana stwierdził, że jest to ocena całkowicie błędna i że to list Izajasza powinien być traktowany jako początek regularnych próśb duchowieństwa prawosławnego Rzeczypospolitej o różnego rodzaju wsparcie rosyjskie. Por. Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 77. ISBN 978-83-60163-37-5.
  1. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 18. ISBN 978-83-7431-150-2.
  2. a b c d e f g Isaija (Kopinski-Borisowicz) (ros.). ortho-rus.ru. [dostęp 2012-11-10].
  3. T. Kempa, Fundacje monasterów prawosławnych w Rzeczypospolitej w pierwszej połowie XVII wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 78-79. ISBN 8390292882.
  4. N. Jakowenko: Historia Ukrainy do 1795 roku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 240-241. ISBN 978-83-01-16763-9.
  5. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 18-19. ISBN 978-83-7431-150-2.
  6. a b c d Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 76-79. ISBN 978-83-60163-37-5.
  7. a b c Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 23. ISBN 978-83-7431-150-2.
  8. Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 120-121. ISBN 978-83-60163-37-5.
  9. a b c Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 26-28. ISBN 978-83-7431-150-2.
  10. a b c d Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 90-91. ISBN 978-83-60163-37-5.
  11. Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 99. ISBN 978-83-60163-37-5.
  12. Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 100. ISBN 978-83-60163-37-5.
  13. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 29-30. ISBN 978-83-7431-150-2.
  14. a b Hodana T.: Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów - obywateli Rzeczypospolitej. Kraków: Scriptum, 2008, s. 127. ISBN 978-83-60163-37-5.

Szablon:Poprzednik Następca Szablon:Poprzednik Następca Szablon:Poprzednik Następca