Józef (patriarcha Moskwy)

Józef
patriarcha moskiewski i całej Rusi
Ilustracja
Kraj działania  Rosja
Data śmierci 15 kwietnia 1652
patriarcha moskiewski i całej Rusi
Okres sprawowania 1642-1652
Wyznanie prawosławie
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Śluby zakonne przed 1639
Chirotonia biskupia 1642
Wybór patriarchy 27 marca 1642

Józef, prawdopodobne nazwisko świeckie Djakow (zm. 15 kwietnia 1652 w Moskwie) – piąty (de facto szósty[a]) patriarcha moskiewski i całej Rusi, sprawujący urząd w latach 1642-1652.

Biografia

Działalność przed objęciem urzędu patriarchy

O pochodzeniu patriarchy Józefa i jego działalności przed objęciem zwierzchnictwa w Rosyjskim Kościele Prawosławnym wiadomo niewiele. Zdaniem niektórych badaczy duchowny pochodził z Włodzimierza nad Klaźmą[1][2], zaś jego brat służył w tamtejszym soborze Zaśnięcia Matki Bożej jako protopop[2]. Wielu autorów uważa, że Józef pochodził ze szlacheckiej rodziny Djakowów[2].

Od 1630 do 1639 był prawdopodobnie przełożonym monasteru św. Nikity w Peresławiu Zaleskim, z godnością ihumena. W 1639 otrzymał godność archimandryty i został przełożonym Monasteru Simonowskiego w Moskwie[1]. Podobnie jak większość rosyjskiego duchowieństwa swojej epoki, nie posiadał wykształcenia teologicznego[3].

Patriarcha

Wybór na patriarchę

Sobór, który wybrał Józefa na patriarchę moskiewskiego i całej Rusi, został zwołany półtora roku po śmierci patriarchy Joazafa I, w marcu 1642. Nie jest jasne, dlaczego tak długo trwał vacat na najwyższym urzędzie w Rosyjskim Kościele Prawosławnym[2]. Jako oficjalną przyczynę zwłoki car i jego otoczenie podawali szczególną dbałość o to, by nowy patriarcha był osobą godną swojego urzędu. Zdaniem Daniela Shubina jej powodem było raczej dążenie cara do tego, by następca Joazafa podobnie jak on zajmował się wyłącznie sprawami Kościoła i bez dyskusji akceptował decyzje władz świeckich. Car Michał Romanow chciał uniknąć powtórzenia się sytuacji z okresu, gdy urząd patriarchy sprawował jego ojciec, Filaret, oficjalnie koregent, de facto decydujący osobiście o najważniejszych sprawach państwa[4].

Nowy patriarcha został wybrany drogą losowania. Car Michał Romanow sam wskazał sześć imion kandydatów i przesłał karty z nimi soborowi Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Wskazał w ten sposób następujących duchownych: arcybiskupów suzdalskiego Serapiona oraz astrachańskiego Pachomiusza, jak również czterech przełożonych szczególnie znaczących monasterów - archimandrytę Józefa z Monasteru Simonowskiego, ihumenów Marcelego z Monasteru Sołowieckiego, Jonasza z monasteru Objawienia Pańskiego w Moskwie, Makarego z Monasteru Świętogórskiego w Pskowie[2]. Zebrani biskupi podzielili je na dwie grupy, po trzy karty, z których wylosowali po jednej. Następnie ponownie wybrali jedną z nich i przekazali carowi. W ten sposób spośród wskazanych kandydatów wybrany został Józef[1]. Nastąpiło to 20 marca 1642[4]. Zdaniem W. Pietruszki nietypowa dla tradycji Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego procedura wyboru wynikała z faktu, że car Michał Romanow nie obawiał się zdominowania władzy świeckiej przez duchowną i dlatego nie wyznaczył osobiście kandydata na urząd patriarchy[2].

21 marca 1642 sobór biskupów oficjalnie nominował archimandrytę Józefa na nowego patriarchę, zaś 27 marca 1642 miała miejsce uroczysta intronizacja[4][b].

W czasie intronizacji Józefa władca podkreślił niższą pozycję władzy cerkiewnej względem carskiej, odmawiając pocałowania jego ręki i kłobuka, co zgodnie z tradycją powinien był uczynić[2]. Również w czasie uroczystego obiadu na cześć nowego patriarchy nie zajął on miejsca bezpośrednio obok cara, lecz w dalszej odległości. Miało to symbolizować jego oddalenie od problemów polityki państwowej[4].

W momencie wyboru na patriarchę Józef był już w podeszłym wieku, przez co nie mógł odgrywać znaczącej roli w polityce państwa[1]. Bezpośrednio po intronizacji hierarcha wydał pouczenie kierowane do duchowieństwa i wiernych, podzielone na trzy rozdziały (I i III adresowany do kapłanów, II - do wiernych). Tekst ten zawierał fragmenty starszych pism podobnego rodzaju autorstwa metropolity kijowskiego Cyryla II i innych hierarchów, jak również ustępy oryginalne[2].

Polemika z duchownymi luterańskimi

W 1643 patriarcha, razem z carem, zażądał od duńskiego księcia Waldemara dokonania konwersji na prawosławie przed planowanym ślubem z córką cara, Iriną Michajłowną Romanową. Uczynił to wbrew wcześniejszym ustaleniom – Michał Romanow prosił go jedynie o modlitwę w intencji powodzenia rozmów dotyczących zaaranżowania małżeństwa, zaś księciu obiecał, że nie będzie oczekiwał od niego zmiany wyznania[4]. Car poparł jednak stanowisko patriarchy[4]. Józef skierował do Waldemara dwa listy, w którym starał się przekonać go do teologicznej słuszności nauczania Cerkwi. Wobec konsekwentnie negatywnych odpowiedzi księcia w Moskwie zorganizowana została otwarta debata między luterańskim pastorem towarzyszącym Waldemarowi a grupą kapłanów prawosławnych, Rosjan i Greków. Dyskusje toczyły się z przerwami od czerwca 1644 do lipca roku następnego i dotyczyły głównie problemu chrztu oraz zagadnień obrzędowych[2]. Waldemar ostatecznie odmówił przyjęcia prawosławia, zaś po śmierci cara Michała Romanowa (16 lipca 1645) delegacja duńska opuściła Rosję[2].

Działalność patriarchy za panowania cara Aleksego I

Osłabienie pozycji Józefa w państwie

Po śmierci cara Michała Romanowa i wstąpieniu na tron Aleksego I Józef nie wszedł w skład najbliższego otoczenia nowego cara[2]. Skupiał się na staraniach na rzecz wznoszenia nowych cerkwi i dbał o staranność odprawianych nabożeństw[1]. Nieufnie odnosił się przy tym do funkcjonującej na dworze grupy duchownych i świeckich opowiadających się za odnowa życia religijnego mieszkańców Moskwy, walka o rzeczywistą realizację etyki prawosławnej w życiu codziennym oraz przeciwstawienie się upadkowi obyczajów wśród duchowieństwa. Głównymi ideologami grupy byli bojar Fiodor Rtiszczew oraz protopopi Joann Nieronow i Stiefan Wonifatiew[5]. Z grupą tą związany był również archimandryta Monasteru Nowospasskiego Nikon[5]. W intencji reformatorów jedynie odnowiony Rosyjski Kościół Prawosławny byłby godny miana Trzeciego Rzymu i światowego centrum prawdziwego chrześcijaństwa[6].

Metropolita nowogrodzki Nikon był w ostatnich latach życia patriarchy Józefa najbardziej wpływową postacią w Rosyjskim Kościele Prawosławnym

Na początku stycznia 1649 do Moskwy przybył patriarcha jerozolimski Paisjusz. Przyjazd Paisjusza skłonił grupę Rtiszczewa, Wonifatiewa i Nieronowa do zintensyfikowania agitacji na rzecz przeprowadzenia gruntownej reformy wewnętrznej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Józef sprzeciwił się temu projektowi i zyskał poparcie wyższej hierarchii kościelnej. Car Aleksy I poparł jednak plan reform[c] i doprowadził do usunięcia części biskupów opornych wobec zmian z zajmowanych przez nich katedr. O ile sam Józef zachował urząd (choć obawiał się, że zostanie z niego usunięty[3]), drugą w hierarchii eparchię nowogrodzką objął archimandryta Nikon[7]. W ostatnich latach życia patriarchy to Nikon był najbardziej wpływową postacią w episkopacie rosyjskim[1], podczas gdy Józef faktycznie stracił kontrolę nad Kościołem, częściowo z własnej woli, z powodu wspomnianej wyżej nieufności wobec grupy Nieronowa i Wonifatiewa[2]. Nie brał udziału w opracowywaniu Ułożenia soborowego, chociaż podpisał je, podobnie jak inni hierarchowie Cerkwi Rosyjskiej[2].

Sprzeciwiając się natychmiastowemu wdrażaniu reform w Kościele, Józef opowiadał się za wprowadzaniem zmian bez pośpiechu, w przemyślany sposób[3]. Zgodził się m.in. na zasugerowane przez metropolitę Nikona usunięcie z praktyki liturgicznej mnogogłasija, tj. równoczesnego wykonywania przez kilku duchownych różnych fragmentów tego samego nabożeństwa, na co Józef się zgodził[1]. Zdawał sobie przy tym sprawę, że jego wpływ nawet na sprawy Cerkwi jest na tyle niewielki, że nie będzie w stanie zablokować działalności kręgu Nieronowa i Wonifatiewa[3].

Druk i korekty ksiąg liturgicznych

Józef podjął na nowo działania na rzecz poprawy tekstów nabożeństw zawartych w księgach ruskich poprzez ich porównywanie z tekstami greckimi, zainicjowane przez patriarchę Filareta i zarzucone po jego śmierci[8]. Prace w tym kierunku prowadzili sprowadzeni przez patriarchę mnisi z metropolii kijowskiej[1]. Niektórzy sprowadzeni przez patriarchę duchowni nie posiadali jednak dostatecznego przygotowania do tego zadania i ich praca nie miała większej wartości[8]. Sam hierarcha nie brał osobistego udziału w weryfikowaniu treści ksiąg[2].

W okresie sprawowania urzędu patriarchy przez Józefa wydrukowano 36 ksiąg, więcej, niż za któregokolwiek z jego poprzedników. Wydane zostały podstawowe księgi liturgiczne (niektóre kilkakrotnie), teksty Ojców Kościoła (apoftegmaty Efrema Syryjczyka, pouczenia Doroteusza z Gazy, Jana Klimaka, Teofilakta z Ochrydy, Anastazego Synajskiego, Bazylego Wielkiego, Grzegorza z Nazjanzu, Grzegorza Dialoga, Epifaniusza z Cypru, Jana Chryzostoma, Jana Damasceńskiego i innych)[2]. Wydrukowane dzieła polecano do lektury publicznej w czasie nabożeństw w cerkwiach oraz w czasie posiłków w monasterach[2]. W 1648 w Moskwie wydana została Gramatyka słowiańska Melecjusza (Smotryckiego)[2].

W okresie sprawowania urzędu patriarchy przez Józefa wydany został również szereg prac o charakterze polemicznym, zawierających krytykę katolicyzmu i różnych wyznań protestanckich. Prace te składały się ze starszych tekstów greckich i ruskich. Szczególne miejsce zajmowała tutaj Kiriłłowa kniga (Кириллова книга), kompilacja tekstu autorstwa Cyryla Jerozolimskiego, traktatu archimandryty Zachariasza (Kopysteńskiego) z Ławry Kijowsko-Pieczerskiej oraz innych dzieł polemicznych tworzonych przez mnichów z metropolii kijowskiej. Kiriłłowa kniga została opracowana przede wszystkim z myślą o polemice prowadzonej w celu nawrócenia księcia Waldemara[2]. Cztery lata później w Moskwie wydrukowano kolejny zbiór antykatolickich i antyunickich tekstów powstałych w metropolii kijowskiej, znany pod nazwą Księga o wierze (Kniga o wierie, Книга о вере). Z kolei w 1649 wydano Mały Katechizm autorstwa metropolity kijowskiego Piotra, drukowany wcześniej w Kijowie i Lwowie. Za życia Józefa podjęto prace nad Księgą kormczą, wstępnie przygotowaną w 1650, lecz wydrukowano po raz pierwszy dopiero dwa lata później, gdy patriarcha już nie żył[2].

Kanonizacje i translacje relikwii

W okresie sprawowania przez Józefa urzędu patriarchy dokonano odsłonięcia relikwii Sawy Zwienigorodzkiego, Aleksandra Świrskiego i księcia Jerzego Wsiewołodowicza. Z inicjatywy metropolity Nikona, potwierdzonej decyzją soboru i popartej przez cara[8], do kremlowskiego soboru Zaśnięcia Matki Bożej przeniesiono szczątki patriarchów Hioba (z monasteru w Staricy) i Hermogena (z Monasteru Czudowskiego). Trzecim hierarchą, którego ciało planowano umieścić w soborze, był metropolita moskiewski Filip II[1][d].

Choroba i śmierć

Patriarcha Józef przeziębił się w Wielkim Poście roku 1652. W Niedzielę Palmową zdołał jeszcze wziąć udział w tradycyjnym obrzędzie przejazdu patriarchy po Moskwie na ośle, jednak w Wielkim Tygodniu jego stan pogorszył się ostatecznie. 14 kwietnia 1652, w Wielką Środę, pragnął symbolicznie wybaczyć sobie winy z carem, jednak w gorączce nie był w stanie go rozpoznać ani odpowiedzieć na jego ceremonialny pokłon. Następnego dnia ostatni raz spowiadał się i przyjął komunię świętą, po czym zmarł[3]. Został pochowany w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu moskiewskim[1].

Po śmierci Józefa odnaleziono 15 tys. rubli w domowej kasie patriarchów oraz 13 400 rubli prywatnych środków hierarchy. Prawdopodobnie patriarcha gromadził te środki, by móc ufundować monaster i zamieszkać w nim po wcześniejszym zrzeczeniu się urzędu i odejściu w stan spoczynku, zniechęcony działalnością Wonifatiewa i jego zwolenników. Zachowanie przezeń znacznej sumy mogło sugerować, iż Józef pragnął zapewnić przyszłej wspólnocie niezależność finansową, by nigdy nie znalazła się pod kontrolą ludzi, których wizji Cerkwi nie podzielał patriarcha[3].

Przez staroobrzędowców Józef uważany jest za ostatniego prawdziwego patriarchę moskiewskiego i całej Rusi[2][e].

  1. Po uwzględnieniu Ignacego, pośmiertnie uznanego za sprawującego urząd w sposób niekanoniczny.
  2. Ryt intronizacji zawierał tradycyjne powtórzenie obrzędu chirotonii biskupiej, jednak w przypadku Józefa było to faktyczne nadanie godności biskupiej, które musiało poprzedzać objęcie obowiązków patriarchy.
  3. Wonifatiew był wychowawcą nowego cara, który w momencie wstąpienia na tron miał tylko szesnaście lat; stąd wywierał na niego znaczący wpływ i zdołał przekonać go do swojej wizji reform w Cerkwi. Por. D. Shubin, History of Russian Christianity, t. II, s. 73-75
  4. Po jego relikwie, przechowywane w Monasterze Sołowieckim, udał się wiosną 1652 metropolita Nikon. Józef zachorował jednak i zmarł, nie doczekawszy jego powrotu i uroczyste przeniesienie relikwiarza do kremlowskiego soboru miało miejscu już po jego śmierci.
  5. W tradycji staroobrzędowej reformy liturgiczne następcy Józefa - Nikona - miały charakter herezji, czy wręcz przyjścia Antychrysta. Nikona utożsamiano z tym ostatnim, zaś wszystkich kolejnych patriarchów jako zwierzchników niekanonicznej, fałszywie posługującej się przymiotnikiem prawosławny organizacji religijnej.
  1. a b c d e f g h i j Josif (Djakow) (ros.). ortho-rus.ru. [dostęp 2012-01-23].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Pietruszko W.: Russkaja Cerkow w patriarszestwo Josifa. Czast' 1 (ros.). pravoslavie.ru. [dostęp 2012-02-01].
  3. a b c d e f Pietruszko W.: Russkaja Cerkow w patriarszestwo Josifa. Czast' 2 (ros.). pravoslavie.ru. [dostęp 2012-02-01].
  4. a b c d e f D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 71-74. ISBN 978-0-87586-346-7.
  5. a b Łobaczew S.: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 71–77. ISBN 5–210–01561–0.
  6. D. Shubin: A History of Russian Christianity. T. II. Algora Publishing, 2005, s. 75. ISBN 978-0-87586-346-7.
  7. Łobaczew S.: Patriarch Nikon. Petersburg: Isskustwo SPB, 2003, s. 84-88. ISBN 5–210–01561–0.
  8. a b c Heller M.: Historia Imperium Rosyjskiego. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 258-259. ISBN 978-83-05-13522-1.